قر پرەمەر-مينيسترٸ اسقار ماميننٸڭ تٶراعالىعىمەن ٶتكەن ٷكٸمەت وتىرىسىندا 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان گەولوگييالىق بارلاۋ مەملەكەتتٸك باعدارلاماسى تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى قارالدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" primeminister.kz سايتىنا سٸلتەمە جاساپ.
قر ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترٸ م. مىرزاعاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, ەلٸمٸزدٸڭ مەملەكەتتٸك بالانسىندا 8 مىڭنان استام كەن ورنى تٸركەلگەن, ونىڭ ٸشٸندە 317 كٶمٸرسۋتەك (مۇناي, گاز, كوندەنسات), 910 قاتتى پايدالى قازبالار كەن ورنى, 3 مىڭنان استامى كەڭ تارالعان پايدالى قازبالار جەنە 4 مىڭعا جۋىعى جەر استى سۋلارى كەن ورنى.
«سوڭعى ون جىلدىقتا شىعىس قازاقستانداعى مونوقالالارعا جاقىن ورنالاسقان – شەمونايحا, يۋبيلەينو-سنەگيريحين, زىريانوۆ ٸرٸ قورعاسىن-مىرىش كەن ورىندارى تولىقتاي يگەرٸلدٸ. 2025-2040 جىلدارعا تامان ورلوۆ, مالەەۆ, تيشين, ريددەر-سوكولنىي سەكٸلدٸ كەن ورىندارىندا دا پايدالى قازبا قورلارىنىڭ تولىقتاي سارقىلۋى كٷتٸلۋدە. بٷگٸنگٸ تاڭدا قورلاردىڭ ٶسٸم دەڭگەي كوەففيتسيەنتٸ قاتتى پايدالى قازبالار بويىنشا – 0,13, ال كٶمٸرسۋتەك شيكٸزاتى بويىنشا – 0,9 (قاشاعان كەن ورنىن ەسەپكە الماعاندا). سوڭدىقتان دا, جاڭا كەن ورىندارىن اشۋ جەنە ونى ٸسكە قوسۋ ٷشٸن, كەم دەگەندە 10-15 جىل ۋاقىت كەتەتٸندٸگٸن ەسكەرە وتىرىپ, گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىن قازٸردەن باستاپ جانداندىرۋ قاجەت.
قوستاناي وبلىسىنىڭ, ورتالىق پەن شىعىس قازاقستان اراسىنداعى اۋماقتاردىڭ جەنە قىرعىزستانعا ٸرگەلەس ەلٸمٸزدٸڭ وڭتٷستٸگٸنٸڭ التىن كەن ورىندارىنا ەلەۋەتٸ زور. قورعاسىن مەن مىرىشتىڭ جاڭا كەن ورىندارى قازاقستاننىڭ ورتالىق, وڭتٷستٸك جەنە دە كەندٸ التاي ٶڭٸرلەرٸندە اشىلۋى مٷمكٸن.
سونىمەن قاتار, بۇل اۋدانداردا ۆولفرام, موليبدەن, اليۋمينيي, قالايى جەنە سيرەك كەزدەسەتٸن ەلەمەنتتەر كەن ورىندارىن اشۋعا مٷمكٸنشٸلٸك بار», — دەدٸ م. مىرزاعاليەۆ.
مينيستردٸڭ ايتۋىنشا, بٷگٸنگٸ تاڭدا گەولوگييالىق بارلاۋدى جٷرگٸزۋگە ينۆەستورلاردى تارتۋدا وڭ تەجٸريبە قالىپتاسۋدا.
«سوڭعى ٷش جىلدا 75 مىڭ شارشى كم بولاتىن اۋماقتا گەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. قازاقمىسپەن بٸرٸگٸپ, ٸرٸ دٷيسەمباي قورعاسىن-مىرىش ەن ورنى (قورى 2,8 ملن توننا), Ulmus قورىمەن بٸرگە بەسشوقى كەن ورىندارى (قورى 1 ملن توننا) اشىلدى. ريو تينتومەن بٸرلەسە وتىرىپ, بالقاش قالاسى ماڭىندا پريبرەجنوە كەن ورنى اشىلدى. ىنتىماقتاستىق نەتيجەسٸندە شامامەن 17 ملرد تەڭگە تارتىلدى.
كٶمٸرسۋتەكتەر تۇرعىسىنان گەولوگتار شارتتى وتىننىڭ بولجامدى رەسۋرستارى شامامەن 76 ملرد توننا بولاتىن 15 شٶگٸندٸ باسسەين بارىن اتادى.
90-جىلدارى جٷرگٸزٸلگەن زاماناۋي سەيسميكالىق زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸندە قاشاعان, قالامقاس-تەڭٸز, سولتٷستٸك ترۋۆا جەنە دە باسقا كەن ورىندارى اشىلدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا ەسكٸ سەيسميكالىق مەلٸمەتتەر كٶپ بولعانىمەن, ونىڭ ساپاسى مەن ناقتىلىعى قازٸرگٸ تالاپتارعا سەيكەس كەلمەيدٸ. سول سەبەپتٸ, كاسپييدٸڭ تەرەڭ قاباتتارىنىڭ ەلەۋەتٸ ەلٸ تولىقتاي باعالانعان جوق. بۇل باسسەين ينۆەستورلار ٷشٸن تارتىمدى ايماق. قازٸرگٸ كەزدە كٶپتەگەن وتاندىق جەنە شەتەلدٸك كومپانييالار وسى باسسەيندە گەولوگييالىق زەرتتەۋ جٷرگٸزۋگە دەگەن ٶزدەرٸنٸڭ نيەتتەرٸن بٸلدٸرۋدە. سوندىقتان دا, جاڭارتىلعان گەولوگييالىق اقپاراتتى الۋ ٷشٸن زاماناۋي سەيسموبارلاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋ قاجەت. قازٸرگٸ ۋاقىتتا گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارى جانداندىرىلۋدا», — دەدٸ مينيستر.
رەسپۋبليكادا قورى تەۋلٸگٸنە 43 ملن شارشى كۋب بولاتىن جەراستى سۋلارىنىڭ 4000-عا جۋىق كەن ورىندارى بار. گيدروگەولوگييالىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە بايلانىستى جەراستى سۋ رەسۋرستارى ەلٸمٸزدٸڭ ايماقتارىندا ەركەلكٸ ورنالاسقان. اتاپ ايتساق, 50%-عا جۋىعى – وڭتٷستٸك, 30%-ى – سولتٷستٸك, ورتالىق جەنە شىعىس, 20%-دان ازى – باتىس ايماقتارىندا شوعىرلانعان.
م. مىرزاعاليەۆتٸڭ ايتۋىنشا, حالىقتى ساپالى اۋىز سۋمەن جەنە اۋىل شارۋاشىلىعى, ٶنەركەسٸپ سالالارىن جەراستى سۋ قورلارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن گيدروگەولوگييالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ كٶلەمٸن ۇلعايتۋ قاجەت.
جوعارىدا ايتىلعان مەسەلەلەردٸ شەشۋ ٷشٸن 2021-2025 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلامانىڭ تۇجىرىمداماسى دايىندالدى. نەگٸزگٸ ماقساتى – ەلٸمٸزدٸڭ مينەرالدىق-شيكٸزات بازاسىن دامىتۋ, ونىڭ بەسەكەگە قابٸلەتتٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە تۇراقتى تولىقتىرىلۋىنا جاعداي جاساۋ.
باعدارلامادا نەگٸزگٸ 7 مٸندەت بەلگٸلەندٸ:
- قازاقستان اۋماعىنىڭ گەولوگييالىق زەرتتەۋ دەرەجەسٸن ارتتىرۋ.
- مينەرالدى-شيكٸزات بازاسىن تولىقتىرۋ (ياعني, پايدالى قازبالار قورىنىڭ ٶسٸمٸن ۇلعايتۋ).
- عىلىمي-زەرتتەۋمەن قامتاماسىز ەتۋ.
- سالانى اقپاراتتاندىرۋ جەنە تسيفرلاندىرۋ.
- گەولوگييا سالاسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ.
- كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ.
- ەل تۇرعىندارىنىڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتىن قامتاماسىز ەتۋ.
بۇدان ٶزگە, مەملەكەتتٸك باعدارلاما اياسىندا از زەرتتەلگەن شٶگٸندٸ باسسەيندەردٸڭ مۇناي-گاز ەلەۋەتٸن باعالاۋ جەنە تاۋ-كەن اۋداندارى شەگٸندە, بٸرٸنشٸ كەزەكتە, مونوقالالار اۋدانىندا زەرتتەۋلەردٸڭ تەرەڭدٸگٸن ارتتىرۋ جٶنٸندەگٸ ٸس-شارالار جوسپارلانىپ وتىر.
مەملەكەتتٸك باعدارلاما مەملەكەتتٸك بيۋدجەت جەنە جەكە ينۆەستيتسييالار ەسەبٸنەن جٷزەگە اسىرىلاتىن بولادى.
«مەملەكەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ كەزەڭٸندە كٶمٸرسۋتەگٸن بارلاۋعا شامامەن 680 ملرد تەڭگە, قاتتى پايدالى قازبالاردى گەولوگييالىق بارلاۋعا 100 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييا تارتۋ بولجانۋدا», — دەدٸ مينيستر.
وسىلايشا, مەملەكەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ بارىسىندا, ياعني 2025 جىلدىڭ سوڭىنا قاراي, ەكونوميكانىڭ بٸرنەشە سالالارىندا مۋلتيپليكاتيۆتٸك ەسەرٸ بار بٸرقاتار وڭ نەتيجەلەرگە قول جەتكٸزٸلەدٸ.
- اۋماقتىڭ زەرتتەلۋ دەڭگەيٸ 25,8%-دان 37%-عا دەيٸن ارتتىرۋ;
- پايدالى قازبالاردىڭ بولجامدى رەسۋرستارىن باعالاۋ جەنە پايدالى قازبالاردىڭ ەلەۋەتتٸ پەرسپەكتيۆالى 50-گە جۋىق وبەكتٸلەرٸن بٶلۋ;
- شٶگٸندٸ باسسەيندەردٸڭ زەرتتەلۋ دەرەجەسٸن ارتتىرۋ: يگەرٸلگەن باسسەيندەردٸ – 60%-عا دەيٸن; از زەرتتەلگەن باسسەيندەردٸ – 10%-عا دەيٸن;
- پايدالى قازبالار بويىنشا بولجامدى رەسۋرستاردىڭ ٶسۋٸن قامتاماسىز ەتۋ;
- گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا 200 ملرد تەڭگە سالۋدان كٷتٸلەتٸن قايتارىم 800 ملرد تەڭگەگە باعالانىپ وتىر. ياعني, سالىنعان 1 تەڭگە 4 تەڭگە ەكەلەدٸ.
- مەملەكەتتٸك باعدارلامانى ٸسكە اسىرۋ كەزەڭٸندە گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىندا حالىقتى جۇمىسپەن قامتۋ 60 مىڭ ادامعا دەيٸن ارتادى. شامامەن 10 كەن ورنى اشىلعان جاعدايدا ودان دا ٷلكەن ەسەر كەلەسٸ جۇمىس ساتىلارىندا بولجانادى: 6,3 ترلن تەڭگە كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييالار جەنە 20 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ.
قازاقستان مۇنايشىلار-گەولوگتارى قوعامىنىڭ پرەزيدەنتٸ ب. قۋاندىقوۆ قر-دا گەولوگييالىق بارلاۋدى دامىتۋ مەسەلەسٸ مەن تەسٸلدەرٸنٸڭ ٶزەكتٸلٸگٸ تۋرالى بايانداما جاسادى. ونىڭ ايتۋىنشا, تۇجىرىمدامادا رەسپۋبليكا ٷشٸن نەگٸزگٸسٸ مۇناي-گاز جەنە مەتاللۋرگييا سالالارى ەكەنٸ, ونىڭ نەگٸزٸ مينەرالدى بازا ەكەنٸ ەسكەرٸلگەن.
«ەلٸمٸزدٸڭ كەيبٸر ٶڭٸرلەرٸندە مۇناي-گاز سالاسىنىڭ كەلەسٸ 10-15 جىلدا توقتاۋ قاۋپٸ تۋىنداۋى مٷمكٸن. مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ەل-اۋقاتى ٷش الىپ تەڭٸز, قاراشىعاناق جەنە قاشاعاننىڭ ارقاسىندا قۇرىلادى. الايدا, ولاردىڭ ەلەۋەتٸ دە شەكتەۋلٸ. 20-30 جىلدان كەيٸن بۇل مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ تابيعي قۇلدىراۋىنا ەكەلۋٸ مٷمكٸن, سوندىقتان قازٸردٸڭ ٶزٸندە گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىن ماقساتتى تٷردە ارتتىرۋ, تەرەڭ كٶكجيەكتەردٸ يگەرۋ ماڭىزدى», — دەدٸ ب. قۋاندىقوۆ.
ٶز كەزەگٸندە «شەلل قازاقستان» كومپانيياسىنىڭ كوممەرتسييالىق مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ باس مەنەدجەرٸ ە. مەرفي شەلل قازاقستان اۋماعىندا كٶمٸرسۋتەك شيكٸزاتىن گەولوگييالىق بارلاۋ تيٸمدٸلٸگٸن جەنە قارقىنىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان تۇجىرىمدامانىڭ نەگٸزگٸ پرينتسيپتەرٸن قولدايتىنىن حابارلادى. وسىعان بايلانىستى, شەلل مينەرالدىق جەنە مۇناي-گاز رەسۋرستارىن تۇراقتى تولىقتىرۋ جەنە دايىنداۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋ بويىنشا رەسپۋبليكا العا قويعان مٸندەتتٸ تولىق قولدايدى.
«مۇنى ٷكٸمەت, حالىق جەنە ينۆەستورلار اراسىنداعى تىعىز ىنتىماقتاستىق ارقىلى عانا جٷزەگە اسىرۋعا بولادى دەپ ەسەپتەيمٸز. بٸز ٷشٸن تۇجىرىمدامانىڭ ٷكٸمەتتٸڭ جەر قويناۋىن پايدالانۋدىڭ نورماتيۆتٸك-قۇقىقتىق بازاسىن ينۆەستورلار قۇقىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا كەپٸلدٸك بەرۋ, ولاردىڭ كٷردەلٸ ينۆەستيتسييالارىن قورعاۋ, سونداي-اق ەكٸمشٸلٸك رەسٸمدەردٸ وڭايلاتۋ تۇرعىسىنان جەتٸلدٸرۋ جٶنٸندەگٸ مٸندەتٸن, مىسالى, ينۆەستورلار ٷشٸن “بٸر تەرەزە” قاعيداتىن ەنگٸزۋ بٶلٸگٸندە ايقىندايتىنى ٶتە ماڭىزدى», — دەدٸ ە, مەرفي.
ونىڭ ايتۋىنشا, قازاقستاننىڭ مۇناي جەنە گاز ٶندٸرۋشٸ ٸرٸ ەلدەر اراسىندا ٶز پوزيتسييالارىن جاقسارتۋ ەلەۋەتٸ بار, بۇل ٶز كەزەگٸندە ەڭ وزىق تەحنولوگييالاردى ەنگٸزۋمەن بەلسەندٸ گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىستارىنا ەلەۋلٸ ينۆەستيتسييا تارتۋدى تالاپ ەتەدٸ.
«قازاقمىس بارلاۋ» باس ديرەكتورى ع. نۇرجانوۆ گەولوگييالىق بارلاۋ بٶلٸمشەسٸنٸڭ ماقساتى «قازاقمىستىڭ» مينەرالدىق-شيكٸزات بازاسىن تولىقتىرۋ جەنە كەڭەيتۋ ەكەنٸن ايتتى.
«قازاقمىستىڭ» نەگٸزگٸ ٶنەركەسٸپتٸك نىساندارى جەزقازعان, سەتباەۆ جەنە بالقاش مونوقالالارىنىڭ اۋماقتارىندا ورنالاسقان, ولاردىڭ تىنىس-تٸرشٸلٸگٸ مەن دامۋى گەولوگييالىق بارلاۋ قىزمەتٸنٸڭ تابىسىنا جەنە وعان سالىنعان ينۆەستيتسييالارعا تٸكەلەي بايلانىستى. 2015 جىلدان باستاپ «قازاقمىس» گەولوگييالىق بارلاۋعا شامامەن 11 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسييالادى.
