Mianma musylmandary nege muńaidy?

Birneshe kúnnen beri álem halqy Mianma memleketinde úkimettik kúshter men rohindja musylmandary arasynda oryn alǵan qaqtyǵysty talqylap, túrli pikirler aitýda. Jergilikti biliktiń málimetinshe, qaqtyǵys «rohindja sodyrlarynyń» Rakhain shtatynda birneshe politsiia beketine jáne áskeri bazaǵa jasaǵan shabýylynan bastalǵan-mys. Oqiǵaǵa bailanysty halyqaralyq uiymdar men saiasatkerler túrli pikirler bildirýde. 

BUU Bas hatshysy Antoniý Gýterrish Mianmadaǵy «qaýipsizdikti qamtamasyz etý operatsiiasynda» turǵyndardyń ólimine bailanysty alańdaýshylyǵyn jasyrmady. BUU-nyń jabyq otyrysynyń kún tártibinde Mianmadaǵy jaǵdai jan-jaqty taldanǵanyn aita ketken jón. Alaida taraptar ortaq sheshim shyǵarǵan joq.

Túrkiia prezidenti Taiyp Erdoǵan bul oqiǵany «musylmandar zulmaty» dep ataǵan bolatyn. Erdoǵan Túrkiia álemdik qaýym­dastyqqa Arakandaǵy jaǵdaidy jetkizý úshin qoldan kelgenin jasaitynyn málimdep otyr. Túrkiianyń Syrtqy ister ministri Mevlýt Chavýshoǵly ózine qarai aǵylǵan bosqyndardy qabyldaýdan bas tartqan Bangladeshten kómekke muqtaj jandardy shekarada qaldyrmaýdy ótinip, barlyq shyǵyndardy óz moiyndaryna alatynyn jetkizdi. Islam yntymaqtastyq uiymyn daǵdarysty sheshýge jumyldyrýǵa ýáde etken bas diplomat osy jyly Arakanǵa arnalǵan sammit ótkizý jónindegi josparymen bólisti. Sheshenstan basshysy Ramzan Qadyrov bul qantógisti búkil álem bolyp toqtatý qajettigin aitqan edi. Jeksenbide Máskeýde, Sheshenstanmen kórshi Daǵystanda rohindjalardy qoldaý aktsiiasy ótti. Resei Syrtqy ister ministrligi Mianmadaǵy jaǵdaiǵa Máskeýdiń «muqiiat nazar aýdaryp» otyrǵany týraly málimdep, janjalǵa qatysýshy taraptardy dialog ornatýǵa shaqyrǵan. Rim papasy Frantsisk óz salty men mádenietin ustanyp ómir súrgeni úshin musylmandarǵa qysym kórsetý durys emes ekenin atap ótti.
Qazaqstan Syrtqy ister ministri Qairat Ábdirahmanov Mianmadaǵy etnikalyq rohindja tobyn qýdalaýǵa qatysty alańdaýshylyq tanytyp, pikir bildirdi. «Bul jerdegi islamǵa keri ten­dentsiiany baiqap otyrmyz. Osyǵan bai­lanysty Islam yntymaqtastyǵy uiymy bailanys toby sekildi qurylymy Mian­madaǵy ahýaldy retteýge belsendi tartylǵany óte mańyzdy. Sonymen qatar uiym ókilderi bul eldiń bilik tara­pymen dialogta bol­ǵany ózekti» dedi mi­nistr. Parlament Senaty­nyń tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev «BUU tarapy Mian­madaǵy oqiǵalarǵa qa­tysty óziniń ustanymyn jariia­laýy tiis. Sebebi, ja­zyq­syz kóptegen musyl­mandar qatygezdik repres­siia­synyń qurbanyna ainalýda» dep twitter-degi paraqshasynda jazdy.

Áleýmettik jeliler arqyly tarap, eldi dúrlik­tirgen beinejazbalar men sýretterdiń qanshalyqty shyn­dyqqa janasatynyn, oqiǵa tórkini neden bastaý alǵa­nyn, qazir ne bolyp jatqanyn bilý úshin sheteldik BAQ kózderine úńildik…

Rohindja degen kimder?

Rohindja – álemdegi eń kóp qýǵyn kórgen azshylyq qaýym retinde tanymal. Bul – Mianmada jyldar boiy meken etip kele jatqan musylmandardyń etnikalyq toby. Ońtústik-shyǵys Aziiada ornalasqan memlekette búgingi tańda 1,1 million rohindja musylmandary ómir súredi. Olar sol eldegi 135 resmi etnikalyq toptyń quramyna kirmei qalǵan jáne 1982 jyldan beri Mianmanyń azamattyǵyn alý quqyǵynan aiyrylǵan. Rohindjalardyń basym bóligi Mianmanyń batys bóliginde ornalasqan Rakhain shtatynda turady. Reuters agenttiginiń málimetteri boiynsha, olar biliktiń ruqsatynsyz eldi tastap kete almaidy. Bul getto sekildi lagerleri bar eldiń eń kedei aimaǵy sanalady. Birneshe jyl boiy jalǵasyp kele jatqan qýǵyn-súrgin júz myńdaǵan rohindjanyń jer aýdarýyna sebep bolyp otyr.

Ot qaidan órshidi?

Rakhain shtatynda órshi túsken qan­tógiske 25 tamyzda Arakan-Rohindjany qutqarý armiiasy dep atalatyn toptyń politsiia posttary men áskeri bazaǵa sha­býyl­daǵany sebep bolyp otyr. Ótken jyl­dyń qazan aiynda dál osy top músheleri 9 quqyq qorǵaý organy qyzmetkerin óltirip, onyń sońy jergilikti bilikpen teketireske ulasqan edi. Biylǵy jyly da rohindja mu­sylmandarynyń áreketi jaýapsyz qalmady. Mianmanyń áskeri kúshteriniń jappai jazalaý sharalarynan qaza tapqandardyń qatary kóbeiip, zorlyq-zombylyqtan arasha izdegen halyq shekara asyp, kórshi memle­ketterge aǵylyp jatyr. Bul týraly álemdik basylymdar jarysa jazýda.

Jergilikti bilik Mianmaǵa sheteldik buqaralyq aqparat ókilderi men quqyq qorǵaý uiymdaryn kirgizbei otyrǵandyqtan, qaqtyǵys qurbandary jóninde ortaq derek joq. CNN, APF, Al-Jazeera aqparat agenttikteri 400-ge jýyq musylmannyń mert bolǵanyn jazsa, BBC jýrna­listeri qaza bolǵandardyń sany 100 adam degen aqparat taratty. Agenttik jýrnalisteri Human Rights Watch quqyq qorǵaý uiymynyń jer seriginen túsirilgen sýretterde Rakhain aimaǵyndaǵy 700-ge jýyq úidiń órtelgeni anyq kórinedi degen málimdemesin usynady. Úkimettik emes uiymnyń aitýynsha, aýyl­daǵy baspanalardyń 99 paiyzy qulatylǵan. Mianmanyń áskeri basshysy Min Aýng Hlaim 25-30 tamyz aralyǵynda «Arakan-Rohindjany qutqarý armiiasy» men quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń arasynda 90-ǵa jýyq qaqtyǵys bolyp, nátijesinde, rohindja tarapynan 370 «búlikshiniń» kózi joiylǵanyn habarlady.

Birmanyń biligi 2012 jylǵy qandy oqiǵadan keiin musyl­mandardy qorǵaý maqsatynda qurylǵan Arakan-Rohindjany qutqarý armiiasy tobyn terroristik uiym dep tanyp, óltirilgender tártip saqshylaryna qaýip tóndirip, turaqtylyqty buzǵan lańkester degen málimdeme jasady.

Human Rights Watch uiymynyń sarapshysy Fil Robertson Birmanyń quqyq qorǵaý organdary shabýyldy bastaǵan terrorshylar­dy jazalaý sharasynyń atyn jamylyp, jergilikti beibit turǵyndardyń aýyldaryn órtep, aiaýsyz qyryp jatqanyn aitady.

Mianmadaǵy rohindja musylmandary qazirgi kóshbasshy Aýng San Sý Chji úshin eń úlken problemaǵa ainaldy. Batys syn­shylary ony azshylyqty qoldamaǵany úshin aiyptaýda. Nobel syilyǵyn alǵan oǵan Bangladesh, Túrkiia, Indoneziia jáne Pákistan sekildi musylman halqy kóp elder diplomatiialyq qysym kórsetip jatyr. Olar rohindjanyń beibit turǵyndaryn qorǵaýdy talap etip otyr.

Al-Jazeera agenttiginiń málimetteri boiynsha, Mianmadaǵy Rakhain shtatynyń onshaqty aýdanynda órt tirkelgen, 50 myńnan astam adam bosyp, eki eldiń arasynda qalyp qoiǵan. Sonymen birge, agenttik shtat kantsleri Aýng San Sý Chjidiń rohindja­lardyń aýyr jaǵdaiyn talqylaýdan bas tartqanyn málimdedi.

Arakan-Rohindjany qutqarý armiiasy degen ne?

Arakan-Rohindjany qutqarý armiiasy (ARSA) buǵan deiin ál-Iakin qozǵalysy retinde belgili bolǵan. ARSA biyl naýryzda jasaǵan málimdemesinde «álemdegi eshqandai terrorlyq toppen bailanysy joq ekenin» jáne «azamattardyń dini nemese etnikalyq sipatyna qarai eshqandai terrorizm túrlerin jasamaitynyn» habarlaǵan.

Al-Jazeera aqparat agenttiginiń málimdeýinshe, bul top Rakhain shtatyndaǵy politsiia bólimsheleri men áskeri bazaǵa jasalǵan shabýyldy óz moinyna aldy. «Bilik ókilderiniń aitýynsha, qaqtyǵys barysynda qaitys bolǵan 400-ge jýyq adamnyń da kópshiligi ARSA músheleri bolǵan. Biraq Halyqaralyq daǵdarys tobynyń málimdeýinshe, ARSA-nyń Saýd Arabiiasynda ómir súretin rohindjalarmen bailanysy bar. Mianma biligi 25 tamyzda bul topty resmi túrde «terrorlyq uiym» dep tanydy» deidi Al-Jazeera aqparat agenttigi.

Keshegi beibit turǵyn – búgingi bosqyn

Rohindja musylmandaryn barlyq BAQ ókilderi álemdegi eń qysym men qýdalaýǵa kóp ushyraǵan etnikalyq top esebinde qarastyrady. AL-Jazeera aqparattyq agenttiginiń málimetinshe, 1970 jyldan beri Mianmadan 1 millionǵa jýyq musylman qonys aýdarǵan. BUU-nyń usynǵan deregine sáikes, 2012 jyly Birmadaǵy jergilikti býddister men rohindja musylmandarynyń arasynda bolǵan qaqtyǵystan soń, Ońtústik Aziianyń ózge memleketterinen pana izdegenderdiń sany 168 myńdy qurasa, ótken jyldyń qazan aiynda quqyq qorǵaý organy qyzmetkerlerine jasalǵan shabýyldan keiingi jazalaý sharasy kesirinen 87 myń beibit turǵyn Bangladeshke bet túzegen. 25 tamyzdan beri on kún ishinde ómirin saqtap qalý maqsatynda bas saýǵalap, Bangladeshke jetken bosqyndardyń sany týraly derekter ártúrli.

Reuters aqparattyq agenttigi 58 myń musylman – bosqyndar lagerinde, qalǵan 10 myń turǵyn Mianmadaǵy Úkimet qadaǵala­maityn, adam mekendemeitin araldarda as-sýsyz qalyp otyr dep habarlasa, AL-Jazeera telearnasy 25 tamyzdan beri on kúnniń ishinde Bangladesh jaǵalaýyna kelip jetkenderdiń sanyn 73 myń dep baǵalady. BUU-nyń bosqyndar jónindegi agenttiginiń qyzmetkeri Vivian Tannyń aitýynsha, rohindja musylmandaryna qarsy jappai zorlyq-zombylyq aktileri bastalǵan 25 tamyzdan beri on kúnniń ishinde ómirin saqtap qalý úshin, Bangladeshti panalaǵan­dardyń sany kún sanap artyp keledi. BBC aqparattyq agenttigi taǵy 20 myń musyl­mannyń sý ústindegi qaýipti aimaqta qalyp qoiý yqtimaldylyǵy bar ekenin jazdy. Vivian Tan Mianmadan ómirin qutqaryp qalý maqsatynda munda kelip jatqan musylmandardyń jaǵdailary aýyr ekenin aitady. «Olardyń kóbi birneshe kún qa­tarynan as ishpegen. Jaralanǵandar men shuǵyl meditsinalyq kómekti qajet etetin adamdar kóp» deidi ol.

Bangladeshke jeter jolda 20 adam sýǵa ketip, kóz jumǵany týraly málimet taratqan CNN aqparattyq agenttigi Bangladeshtiń shekara kúzetiniń qyzmetkeri Arifýl Islamnyń pikirin usynady: «Jaǵalaýdan denesi tabylǵan adamdar Bangladeshke keler jolda aýdarylyp qalǵan qaiyqta bolǵanǵa uqsaidy. Naf ózeniniń arǵy betinen kók tútin kórinip, jii atylǵan oq daýystary estiledi. Bosqyndar lagerin panalaǵandar aýyldarynyń órtenip, áiel adamdarynyń zorlyqqa ushyraǵanyn, beibit turǵyndardyń aiaýsyz jazalanǵanyn habarlap jatyr».

Olar qaidan kelgen?

Kóptegen tarihshylar men rohindja toptarynyń aitýynsha, musylmandar HII ǵasyrdyń ózinde búginde Mianma atalyp júrgen memleket aýmaǵynda ómir súrgen. Arakan rohindjalary ulttyq uiymy «rohindja Arakanda baǵzy zamannan beri turady» dep málimdegen. Bul jerdi qazir Rakhain dep ataidy.
Britandyqtar otarlyq etken júz jyldan astam ýaqyt aralyǵynda Úndistan men Bangladesh, Mianma arasynda jumysshylardyń qonys aýdarýy ishki kóshi-qon bolyp eseptelgen edi. Táýelsizdik alǵannan keiin Úkimet britan biligi kezindegi kóshi-qondy zańsyz dep taýyp, nátijesinde, kóptegen rohindjalarǵa azamattyq berýden bas tartqan. Mianma Úkimeti rohindjalardy syrttan kelgen migranttar dep sanaidy.

Bosqyndar lagerlerine BUU men Malaiziiadan arnaiy gýmanitarlyq kómek jetkizilgenimen, halyqty dári-dármek jáne as-sýmen qamtamasyz etý ońaiǵa soǵyp jatqan joq. VVS jýrnalisterine suhbat bergen bosqyndardyń biri: «Biz onda kóp jaqyndarymyzdy joǵalttyq. Ajal aýzyna qaita barǵymyz kelmeidi», – dep, bulyńǵyr bolashaǵyna qaramastan, otanyna oralýǵa qulyqsyz ekendigin jasyrmady. Qazir Mianmadan qashyp kelgen ro­hindja musylmandary úshin jaýap­kershilikti óz moinyna alyp, óz elinen oryn be­rýge eshqandai mem­leket niet bildirmedi. Osy­dan buryn óz eline zańsyz kirgen 40 myń rohindja musyl­mandy deporta­tsiia­laýǵa bel bai­laǵan Úndistan bosqyndar týraly kelisim­derge qosylmaǵanyn alǵa tartyp, óz moinyna jaýapkershilik júk­temeitinin ashyp ait­ty. Bangladesh migrant­tar daǵdarysyn eńserý úshin birmalyq musyl­mandardy infra­qurylymy joq, bos araldarǵa ornalas­tyrý­dy usyndy.

Taǵy bir aita keterligi, sońǵy kezderi áleýmettik jelilerde atalǵan oqiǵaǵa ún qosyp, pikir qaldyryp jatqandardyń qarasy kóbeidi. Degenmen dúniejúzilik aqparat agenttikteri jeli arqyly taralyp júrgen sýretterdiń kópshiligi shyndyqqa janaspaitynyn aitýda. Mysaly, 29 tamyzda Túrkiia premer-ministri Mehmet Simsek áleýmettik jelidegi paraqshasynda Halyq­aralyq qaýymdastyqty Rakhaindaǵy «etnikalyq tazalaýdy» doǵarýǵa shaqyrǵan tórt sýret jariialaǵan. BBC-diń habar­laýynsha, onyń bul jazbasy 1600 ret taralyp, 1200 oqyrmanǵa unaǵan. Biraq premer-ministrdiń bul sýretine senimsizdik bildirgender de paida boldy. Ol jariialaǵan sýretterdiń birin birmandyqtar 2008 jyly Nargis tsiklonynan qaza tapqandardyń kórinisi dep boljaǵan. Biraq ol oqiǵa týraly mundai sýretter jaryq kórmegen eken. Degenmen bul sýret ózge de saittarda ótken kúnniń datalarymen jariialanǵan. Iaǵni, onyń Rakhainda bolǵan oqiǵalarǵa esh qatysy joq. BBC ekinshi sýrettiń 2003 jyly Indoneziiada Reuters agenttiginiń fotografy túsirgenin dáleldep shyqqan. Osydan-aq internet jelisi arqyly taraǵan aqparat­tardyń qanshalyqty aqiqatpen janasaty­nyn zerdelemei taratýdyń ózi dezinfor­matsiiaǵa ákelip soqtyratynyn ańǵarýǵa bolady.

Rasýl JUMALY, saiasattanýshy:

– Mianmada oryn alyp jatqan qaqtyǵys – tek musylmandar qoǵamyna ǵana emes, adamzatqa jasalyp jatqan úlken qylmys. Buǵan Mianma basshylyǵy, saiasi toptary, quqyq qorǵaý organdary jol berip otyrǵany eshbir oiǵa qonymsyz. Halyqaralyq deńgeide memleketter, saiasatkerler narazylyǵyn bildirip, HHI ǵasyrda mundaiǵa jol berilmeý kerektigin aitýda. Men de bul pikirdi qoldaimyn. Ókinishke qarai, mundai jaǵdai tek Mianmada emes. Ózge ult, din ókilderin qýdalaý, qysym jasaý basqa da memleketterde oryn alyp otyr. Sondyqtan osyndai óreskel áreketter tezirek aiaqtalyp, oń sheshimin tapsa deimin. Bul memlekette sońǵy 30-40 jylda halyqshyl toptar jáne áskeriler bastaǵan birneshe tóńkerister bolǵanyn bilemiz. Mianma – ishki turaqtylyǵy álsiz, kedei, artta qalǵan memleket. Barlyq máselede kináni qoǵamnan ne basqa ulttan kórý ultaralyq, dinaralyq janjaldar týdyryp, arty qaiǵyly aiaqtalatynyn kórdik. Saiasatkerler budan úlken sabaq alyp, saraptaýy kerek. Sebebi, mundai jaýyzdyq túrli sipatta basqa da memlekette oryn alýy ábden múmkin. Sondyqtan áleýmetaralyq, ultaralyq, násilaralyq máselelerdi sharyqtaý shegine jetkizbei, ýshyqtyrmai durys sheshý – saýatty keshendi biliktiń jaýapkershiligi.

Oqiǵanyń qalai oryn alǵany jaiynda áleýmettik jelilerde túrli nusqalar aitylyp jatyr. Ishinde arańdatýshylyq aqparattar da bolýy múmkin. Bizge belgili aqparattardyń ishindegi naqtysy, qaqtyǵys islam dinin ustanǵany úshin, sol topqa kirgeni úshin azamattarǵa qarsy osyndai jabaiy áreketterdiń uiymdastyrylýy. Bul áreketter qanshalyqty uiymdastyrylǵany bul ekinshi dárejedegi másele. Mańyzdysy – qaqtyǵys saldarynan qanshama adamdar zardap shegip, ómirimen qoshtasty. Sondyqtan HHI ǵasyrda ómir súre tura osyndai ortaǵasyrlyq jabaiy áreketterge jol bermeý – úlken mindet.

Aqbota ISLÁMBEK, Kámila DÚISEN, Dinara TILEÝBEK

"Aiqyn" gazeti