بٸرنەشە كٷننەن بەرٸ ەلەم حالقى ميانما مەملەكەتٸندە ٷكٸمەتتٸك كٷشتەر مەن روحيندجا مۇسىلماندارى اراسىندا ورىن العان قاقتىعىستى تالقىلاپ, تٷرلٸ پٸكٸرلەر ايتۋدا. جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ مەلٸمەتٸنشە, قاقتىعىس «روحيندجا سودىرلارىنىڭ» راكحاين شتاتىندا بٸرنەشە پوليتسييا بەكەتٸنە جەنە ەسكەري بازاعا جاساعان شابۋىلىنان باستالعان-مىس. وقيعاعا بايلانىستى حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ساياساتكەرلەر تٷرلٸ پٸكٸرلەر بٸلدٸرۋدە.
بۇۇ باس حاتشىسى انتونيۋ گۋتەرريش ميانماداعى «قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قامتاماسىز ەتۋ وپەراتسيياسىندا» تۇرعىنداردىڭ ٶلٸمٸنە بايلانىستى الاڭداۋشىلىعىن جاسىرمادى. بۇۇ-نىڭ جابىق وتىرىسىنىڭ كٷن تەرتٸبٸندە ميانماداعى جاعداي جان-جاقتى تالدانعانىن ايتا كەتكەن جٶن. الايدا تاراپتار ورتاق شەشٸم شىعارعان جوق.
تٷركييا پرەزيدەنتٸ تايىپ ەردوعان بۇل وقيعانى «مۇسىلماندار زۇلماتى» دەپ اتاعان بولاتىن. ەردوعان تٷركييا ەلەمدٸك قاۋىمداستىققا اراكانداعى جاعدايدى جەتكٸزۋ ٷشٸن قولدان كەلگەنٸن جاسايتىنىن مەلٸمدەپ وتىر. تٷركييانىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ مەۆلۋت چاۆۋشوعلى ٶزٸنە قاراي اعىلعان بوسقىنداردى قابىلداۋدان باس تارتقان بانگلادەشتەن كٶمەككە مۇقتاج جانداردى شەكارادا قالدىرماۋدى ٶتٸنٸپ, بارلىق شىعىنداردى ٶز مويىندارىنا الاتىنىن جەتكٸزدٸ. يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىن داعدارىستى شەشۋگە جۇمىلدىرۋعا ۋەدە ەتكەن باس ديپلومات وسى جىلى اراكانعا ارنالعان سامميت ٶتكٸزۋ جٶنٸندەگٸ جوسپارىمەن بٶلٸستٸ. شەشەنستان باسشىسى رامزان قادىروۆ بۇل قانتٶگٸستٸ بٷكٸل ەلەم بولىپ توقتاتۋ قاجەتتٸگٸن ايتقان ەدٸ. جەكسەنبٸدە مەسكەۋدە, شەشەنستانمەن كٶرشٸ داعىستاندا روحيندجالاردى قولداۋ اكتسيياسى ٶتتٸ. رەسەي سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ميانماداعى جاعدايعا مەسكەۋدٸڭ «مۇقييات نازار اۋدارىپ» وتىرعانى تۋرالى مەلٸمدەپ, جانجالعا قاتىسۋشى تاراپتاردى ديالوگ ورناتۋعا شاقىرعان. ريم پاپاسى فرانتسيسك ٶز سالتى مەن مەدەنيەتٸن ۇستانىپ ٶمٸر سٷرگەنٸ ٷشٸن مۇسىلماندارعا قىسىم كٶرسەتۋ دۇرىس ەمەس ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
قازاقستان سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ قايرات ەبدٸراحمانوۆ ميانماداعى ەتنيكالىق روحيندجا توبىن قۋدالاۋعا قاتىستى الاڭداۋشىلىق تانىتىپ, پٸكٸر بٸلدٸردٸ. «بۇل جەردەگٸ يسلامعا كەرٸ تەندەنتسييانى بايقاپ وتىرمىز. وسىعان بايلانىستى يسلام ىنتىماقتاستىعى ۇيىمى بايلانىس توبى سەكٸلدٸ قۇرىلىمى ميانماداعى احۋالدى رەتتەۋگە بەلسەندٸ تارتىلعانى ٶتە ماڭىزدى. سونىمەن قاتار ۇيىم ٶكٸلدەرٸ بۇل ەلدٸڭ بيلٸك تاراپىمەن ديالوگتا بولعانى ٶزەكتٸ» دەدٸ مينيستر. پارلامەنت سەناتىنىڭ تٶراعاسى قاسىم-جومارت توقاەۆ «بۇۇ تاراپى ميانماداعى وقيعالارعا قاتىستى ٶزٸنٸڭ ۇستانىمىن جارييالاۋى تيٸس. سەبەبٸ, جازىقسىز كٶپتەگەن مۇسىلماندار قاتىگەزدٸك رەپرەسسيياسىنىڭ قۇربانىنا اينالۋدا» دەپ twitter-دەگٸ پاراقشاسىندا جازدى.
ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەر ارقىلى تاراپ, ەلدٸ دٷرلٸكتٸرگەن بەينەجازبالار مەن سۋرەتتەردٸڭ قانشالىقتى شىندىققا جاناساتىنىن, وقيعا تٶركٸنٸ نەدەن باستاۋ العانىن, قازٸر نە بولىپ جاتقانىن بٸلۋ ٷشٸن شەتەلدٸك باق كٶزدەرٸنە ٷڭٸلدٸك…
روحيندجا دەگەن كٸمدەر?
روحيندجا – ەلەمدەگٸ ەڭ كٶپ قۋعىن كٶرگەن ازشىلىق قاۋىم رەتٸندە تانىمال. بۇل – ميانمادا جىلدار بويى مەكەن ەتٸپ كەلە جاتقان مۇسىلمانداردىڭ ەتنيكالىق توبى. وڭتٷستٸك-شىعىس ازييادا ورنالاسقان مەملەكەتتە بٷگٸنگٸ تاڭدا 1,1 ميلليون روحيندجا مۇسىلماندارى ٶمٸر سٷرەدٸ. ولار سول ەلدەگٸ 135 رەسمي ەتنيكالىق توپتىڭ قۇرامىنا كٸرمەي قالعان جەنە 1982 جىلدان بەرٸ ميانمانىڭ ازاماتتىعىن الۋ قۇقىعىنان ايىرىلعان. روحيندجالاردىڭ باسىم بٶلٸگٸ ميانمانىڭ باتىس بٶلٸگٸندە ورنالاسقان راكحاين شتاتىندا تۇرادى. Reuters اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ولار بيلٸكتٸڭ رۇقساتىنسىز ەلدٸ تاستاپ كەتە المايدى. بۇل گەتتو سەكٸلدٸ لاگەرلەرٸ بار ەلدٸڭ ەڭ كەدەي ايماعى سانالادى. بٸرنەشە جىل بويى جالعاسىپ كەلە جاتقان قۋعىن-سٷرگٸن جٷز مىڭداعان روحيندجانىڭ جەر اۋدارۋىنا سەبەپ بولىپ وتىر.
وت قايدان ٶرشٸدٸ?
راكحاين شتاتىندا ٶرشي تٷسكەن قانتٶگٸسكە 25 تامىزدا اراكان-روحيندجانى قۇتقارۋ ارميياسى دەپ اتالاتىن توپتىڭ پوليتسييا پوستتارى مەن ەسكەري بازاعا شابۋىلداعانى سەبەپ بولىپ وتىر. ٶتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا دەل وسى توپ مٷشەلەرٸ 9 قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرٸن ٶلتٸرٸپ, ونىڭ سوڭى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكپەن تەكەتٸرەسكە ۇلاسقان ەدٸ. بيىلعى جىلى دا روحيندجا مۇسىلماندارىنىڭ ەرەكەتٸ جاۋاپسىز قالمادى. ميانمانىڭ ەسكەري كٷشتەرٸنٸڭ جاپپاي جازالاۋ شارالارىنان قازا تاپقانداردىڭ قاتارى كٶبەيٸپ, زورلىق-زومبىلىقتان اراشا ٸزدەگەن حالىق شەكارا اسىپ, كٶرشٸ مەملەكەتتەرگە اعىلىپ جاتىر. بۇل تۋرالى ەلەمدٸك باسىلىمدار جارىسا جازۋدا.
جەرگٸلٸكتٸ بيلٸك ميانماعا شەتەلدٸك بۇقارالىق اقپارات ٶكٸلدەرٸ مەن قۇقىق قورعاۋ ۇيىمدارىن كٸرگٸزبەي وتىرعاندىقتان, قاقتىعىس قۇرباندارى جٶنٸندە ورتاق دەرەك جوق. CNN, APF, Al-Jazeera اقپارات اگەنتتٸكتەرٸ 400-گە جۋىق مۇسىلماننىڭ مەرت بولعانىن جازسا, BBC جۋرناليستەرٸ قازا بولعانداردىڭ سانى 100 ادام دەگەن اقپارات تاراتتى. اگەنتتٸك جۋرناليستەرٸ Human Rights Watch قۇقىق قورعاۋ ۇيىمىنىڭ جەر سەرٸگٸنەن تٷسٸرٸلگەن سۋرەتتەردە راكحاين ايماعىنداعى 700-گە جۋىق ٷيدٸڭ ٶرتەلگەنٸ انىق كٶرٸنەدٸ دەگەن مەلٸمدەمەسٸن ۇسىنادى. ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمنىڭ ايتۋىنشا, اۋىلداعى باسپانالاردىڭ 99 پايىزى قۇلاتىلعان. ميانمانىڭ ەسكەري باسشىسى مين اۋنگ حلايم 25-30 تامىز ارالىعىندا «اراكان-روحيندجانى قۇتقارۋ ارميياسى» مەن قۇقىق قورعاۋ قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ اراسىندا 90-عا جۋىق قاقتىعىس بولىپ, نەتيجەسٸندە, روحيندجا تاراپىنان 370 «بٷلٸكشٸنٸڭ» كٶزٸ جويىلعانىن حابارلادى.
بيرمانىڭ بيلٸگٸ 2012 جىلعى قاندى وقيعادان كەيٸن مۇسىلمانداردى قورعاۋ ماقساتىندا قۇرىلعان اراكان-روحيندجانى قۇتقارۋ ارميياسى توبىن تەرروريستٸك ۇيىم دەپ تانىپ, ٶلتٸرٸلگەندەر تەرتٸپ ساقشىلارىنا قاۋٸپ تٶندٸرٸپ, تۇراقتىلىقتى بۇزعان لاڭكەستەر دەگەن مەلٸمدەمە جاسادى.
Human Rights Watch ۇيىمىنىڭ ساراپشىسى فيل روبەرتسون بيرمانىڭ قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى شابۋىلدى باستاعان تەررورشىلاردى جازالاۋ شاراسىنىڭ اتىن جامىلىپ, جەرگٸلٸكتٸ بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ اۋىلدارىن ٶرتەپ, اياۋسىز قىرىپ جاتقانىن ايتادى.
ميانماداعى روحيندجا مۇسىلماندارى قازٸرگٸ كٶشباسشى اۋنگ سان سۋ چجي ٷشٸن ەڭ ٷلكەن پروبلەماعا اينالدى. باتىس سىنشىلارى ونى ازشىلىقتى قولداماعانى ٷشٸن ايىپتاۋدا. نوبەل سىيلىعىن العان وعان بانگلادەش, تٷركييا, يندونەزييا جەنە پەكٸستان سەكٸلدٸ مۇسىلمان حالقى كٶپ ەلدەر ديپلوماتييالىق قىسىم كٶرسەتٸپ جاتىر. ولار روحيندجانىڭ بەيبٸت تۇرعىندارىن قورعاۋدى تالاپ ەتٸپ وتىر.
Al-Jazeera اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتتەرٸ بويىنشا, ميانماداعى راكحاين شتاتىنىڭ ونشاقتى اۋدانىندا ٶرت تٸركەلگەن, 50 مىڭنان استام ادام بوسىپ, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىندا قالىپ قويعان. سونىمەن بٸرگە, اگەنتتٸك شتات كانتسلەرٸ اۋنگ سان سۋ چجيدٸڭ روحيندجالاردىڭ اۋىر جاعدايىن تالقىلاۋدان باس تارتقانىن مەلٸمدەدٸ.
اراكان-روحيندجانى قۇتقارۋ ارميياسى دەگەن نە?
اراكان-روحيندجانى قۇتقارۋ ارميياسى (ARSA) بۇعان دەيٸن ەل-ياكين قوزعالىسى رەتٸندە بەلگٸلٸ بولعان. ARSA بيىل ناۋرىزدا جاساعان مەلٸمدەمەسٸندە «ەلەمدەگٸ ەشقانداي تەررورلىق توپپەن بايلانىسى جوق ەكەنٸن» جەنە «ازاماتتاردىڭ دٸني نەمەسە ەتنيكالىق سيپاتىنا قاراي ەشقانداي تەرروريزم تٷرلەرٸن جاسامايتىنىن» حابارلاعان.
Al-Jazeera اقپارات اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمدەۋٸنشە, بۇل توپ راكحاين شتاتىنداعى پوليتسييا بٶلٸمشەلەرٸ مەن ەسكەري بازاعا جاسالعان شابۋىلدى ٶز موينىنا الدى. «بيلٸك ٶكٸلدەرٸنٸڭ ايتۋىنشا, قاقتىعىس بارىسىندا قايتىس بولعان 400-گە جۋىق ادامنىڭ دا كٶپشٸلٸگٸ ARSA مٷشەلەرٸ بولعان. بٸراق حالىقارالىق داعدارىس توبىنىڭ مەلٸمدەۋٸنشە, ARSA-نىڭ ساۋد ارابيياسىندا ٶمٸر سٷرەتٸن روحيندجالارمەن بايلانىسى بار. ميانما بيلٸگٸ 25 تامىزدا بۇل توپتى رەسمي تٷردە «تەررورلىق ۇيىم» دەپ تانىدى» دەيدٸ Al-Jazeera اقپارات اگەنتتٸگٸ.
كەشەگٸ بەيبٸت تۇرعىن – بٷگٸنگٸ بوسقىن
روحيندجا مۇسىلماندارىن بارلىق باق ٶكٸلدەرٸ ەلەمدەگٸ ەڭ قىسىم مەن قۋدالاۋعا كٶپ ۇشىراعان ەتنيكالىق توپ ەسەبٸندە قاراستىرادى. AL-Jazeera اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸنٸڭ مەلٸمەتٸنشە, 1970 جىلدان بەرٸ ميانمادان 1 ميلليونعا جۋىق مۇسىلمان قونىس اۋدارعان. بۇۇ-نىڭ ۇسىنعان دەرەگٸنە سەيكەس, 2012 جىلى بيرماداعى جەرگٸلٸكتٸ بۋدديستەر مەن روحيندجا مۇسىلماندارىنىڭ اراسىندا بولعان قاقتىعىستان سوڭ, وڭتٷستٸك ازييانىڭ ٶزگە مەملەكەتتەرٸنەن پانا ٸزدەگەندەردٸڭ سانى 168 مىڭدى قۇراسا, ٶتكەن جىلدىڭ قازان ايىندا قۇقىق قورعاۋ ورگانى قىزمەتكەرلەرٸنە جاسالعان شابۋىلدان كەيٸنگٸ جازالاۋ شاراسى كەسٸرٸنەن 87 مىڭ بەيبٸت تۇرعىن بانگلادەشكە بەت تٷزەگەن. 25 تامىزدان بەرٸ ون كٷن ٸشٸندە ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ ماقساتىندا باس ساۋعالاپ, بانگلادەشكە جەتكەن بوسقىنداردىڭ سانى تۋرالى دەرەكتەر ەرتٷرلٸ.
Reuters اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ 58 مىڭ مۇسىلمان – بوسقىندار لاگەرٸندە, قالعان 10 مىڭ تۇرعىن ميانماداعى ٷكٸمەت قاداعالامايتىن, ادام مەكەندەمەيتٸن ارالداردا اس-سۋسىز قالىپ وتىر دەپ حابارلاسا, AL-Jazeera تەلەارناسى 25 تامىزدان بەرٸ ون كٷننٸڭ ٸشٸندە بانگلادەش جاعالاۋىنا كەلٸپ جەتكەندەردٸڭ سانىن 73 مىڭ دەپ باعالادى. بۇۇ-نىڭ بوسقىندار جٶنٸندەگٸ اگەنتتٸگٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ ۆيۆيان تاننىڭ ايتۋىنشا, روحيندجا مۇسىلماندارىنا قارسى جاپپاي زورلىق-زومبىلىق اكتٸلەرٸ باستالعان 25 تامىزدان بەرٸ ون كٷننٸڭ ٸشٸندە ٶمٸرٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن, بانگلادەشتٸ پانالاعانداردىڭ سانى كٷن ساناپ ارتىپ كەلەدٸ. BBC اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ تاعى 20 مىڭ مۇسىلماننىڭ سۋ ٷستٸندەگٸ قاۋٸپتٸ ايماقتا قالىپ قويۋ ىقتيمالدىلىعى بار ەكەنٸن جازدى. ۆيۆيان تان ميانمادان ٶمٸرٸن قۇتقارىپ قالۋ ماقساتىندا مۇندا كەلٸپ جاتقان مۇسىلمانداردىڭ جاعدايلارى اۋىر ەكەنٸن ايتادى. «ولاردىڭ كٶبٸ بٸرنەشە كٷن قاتارىنان اس ٸشپەگەن. جارالانعاندار مەن شۇعىل مەديتسينالىق كٶمەكتٸ قاجەت ەتەتٸن ادامدار كٶپ» دەيدٸ ول.
بانگلادەشكە جەتەر جولدا 20 ادام سۋعا كەتٸپ, كٶز جۇمعانى تۋرالى مەلٸمەت تاراتقان CNN اقپاراتتىق اگەنتتٸگٸ بانگلادەشتٸڭ شەكارا كٷزەتٸنٸڭ قىزمەتكەرٸ اريفۋل يسلامنىڭ پٸكٸرٸن ۇسىنادى: «جاعالاۋدان دەنەسٸ تابىلعان ادامدار بانگلادەشكە كەلەر جولدا اۋدارىلىپ قالعان قايىقتا بولعانعا ۇقسايدى. ناف ٶزەنٸنٸڭ ارعى بەتٸنەن كٶك تٷتٸن كٶرٸنٸپ, جيٸ اتىلعان وق داۋىستارى ەستٸلەدٸ. بوسقىندار لاگەرٸن پانالاعاندار اۋىلدارىنىڭ ٶرتەنٸپ, ەيەل ادامدارىنىڭ زورلىققا ۇشىراعانىن, بەيبٸت تۇرعىنداردىڭ اياۋسىز جازالانعانىن حابارلاپ جاتىر».
ولار قايدان كەلگەن?
كٶپتەگەن تاريحشىلار مەن روحيندجا توپتارىنىڭ ايتۋىنشا, مۇسىلماندار حٸٸ عاسىردىڭ ٶزٸندە بٷگٸندە ميانما اتالىپ جٷرگەن مەملەكەت اۋماعىندا ٶمٸر سٷرگەن. اراكان روحيندجالارى ۇلتتىق ۇيىمى «روحيندجا اراكاندا باعزى زاماننان بەرٸ تۇرادى» دەپ مەلٸمدەگەن. بۇل جەردٸ قازٸر راكحاين دەپ اتايدى.
بريتاندىقتار وتارلىق ەتكەن جٷز جىلدان استام ۋاقىت ارالىعىندا ٷندٸستان مەن بانگلادەش, ميانما اراسىندا جۇمىسشىلاردىڭ قونىس اۋدارۋى ٸشكٸ كٶشٸ-قون بولىپ ەسەپتەلگەن ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك العاننان كەيٸن ٷكٸمەت بريتان بيلٸگٸ كەزٸندەگٸ كٶشٸ-قوندى زاڭسىز دەپ تاۋىپ, نەتيجەسٸندە, كٶپتەگەن روحيندجالارعا ازاماتتىق بەرۋدەن باس تارتقان. ميانما ٷكٸمەتٸ روحيندجالاردى سىرتتان كەلگەن ميگرانتتار دەپ سانايدى.
بوسقىندار لاگەرلەرٸنە بۇۇ مەن مالايزييادان ارنايى گۋمانيتارلىق كٶمەك جەتكٸزٸلگەنٸمەن, حالىقتى دەرٸ-دەرمەك جەنە اس-سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ وڭايعا سوعىپ جاتقان جوق. ۆۆس جۋرناليستەرٸنە سۇحبات بەرگەن بوسقىنداردىڭ بٸرٸ: «بٸز وندا كٶپ جاقىندارىمىزدى جوعالتتىق. اجال اۋزىنا قايتا بارعىمىز كەلمەيدٸ», – دەپ, بۇلىڭعىر بولاشاعىنا قاراماستان, وتانىنا ورالۋعا قۇلىقسىز ەكەندٸگٸن جاسىرمادى. قازٸر ميانمادان قاشىپ كەلگەن روحيندجا مۇسىلماندارى ٷشٸن جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ ٶز موينىنا الىپ, ٶز ەلٸنەن ورىن بەرۋگە ەشقانداي مەملەكەت نيەت بٸلدٸرمەدٸ. وسىدان بۇرىن ٶز ەلٸنە زاڭسىز كٸرگەن 40 مىڭ روحيندجا مۇسىلماندى دەپورتاتسييالاۋعا بەل بايلاعان ٷندٸستان بوسقىندار تۋرالى كەلٸسٸمدەرگە قوسىلماعانىن العا تارتىپ, ٶز موينىنا جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەمەيتٸنٸن اشىپ ايتتى. بانگلادەش ميگرانتتار داعدارىسىن ەڭسەرۋ ٷشٸن بيرمالىق مۇسىلمانداردى ينفراقۇرىلىمى جوق, بوس ارالدارعا ورنالاستىرۋدى ۇسىندى.
تاعى بٸر ايتا كەتەرلٸگٸ, سوڭعى كەزدەرٸ ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە اتالعان وقيعاعا ٷن قوسىپ, پٸكٸر قالدىرىپ جاتقانداردىڭ قاراسى كٶبەيدٸ. دەگەنمەن دٷنيەجٷزٸلٸك اقپارات اگەنتتٸكتەرٸ جەلٸ ارقىلى تارالىپ جٷرگەن سۋرەتتەردٸڭ كٶپشٸلٸگٸ شىندىققا جاناسپايتىنىن ايتۋدا. مىسالى, 29 تامىزدا تٷركييا پرەمەر-مينيسترٸ مەحمەت سيمسەك ەلەۋمەتتٸك جەلٸدەگٸ پاراقشاسىندا حالىقارالىق قاۋىمداستىقتى راكحاينداعى «ەتنيكالىق تازالاۋدى» دوعارۋعا شاقىرعان تٶرت سۋرەت جارييالاعان. BBC-دٸڭ حابارلاۋىنشا, ونىڭ بۇل جازباسى 1600 رەت تارالىپ, 1200 وقىرمانعا ۇناعان. بٸراق پرەمەر-مينيستردٸڭ بۇل سۋرەتٸنە سەنٸمسٸزدٸك بٸلدٸرگەندەر دە پايدا بولدى. ول جارييالاعان سۋرەتتەردٸڭ بٸرٸن بيرماندىقتار 2008 جىلى نارگيس تسيكلونىنان قازا تاپقانداردىڭ كٶرٸنٸسٸ دەپ بولجاعان. بٸراق ول وقيعا تۋرالى مۇنداي سۋرەتتەر جارىق كٶرمەگەن ەكەن. دەگەنمەن بۇل سۋرەت ٶزگە دە سايتتاردا ٶتكەن كٷننٸڭ داتالارىمەن جارييالانعان. ياعني, ونىڭ راكحايندا بولعان وقيعالارعا ەش قاتىسى جوق. BBC ەكٸنشٸ سۋرەتتٸڭ 2003 جىلى يندونەزييادا Reuters اگەنتتٸگٸنٸڭ فوتوگرافى تٷسٸرگەنٸن دەلەلدەپ شىققان. وسىدان-اق ينتەرنەت جەلٸسٸ ارقىلى تاراعان اقپاراتتاردىڭ قانشالىقتى اقيقاتپەن جاناساتىنىن زەردەلەمەي تاراتۋدىڭ ٶزٸ دەزينفورماتسيياعا ەكەلٸپ سوقتىراتىنىن اڭعارۋعا بولادى.
راسۋل جۇمالى, ساياساتتانۋشى:
– ميانمادا ورىن الىپ جاتقان قاقتىعىس – تەك مۇسىلماندار قوعامىنا عانا ەمەس, ادامزاتقا جاسالىپ جاتقان ٷلكەن قىلمىس. بۇعان ميانما باسشىلىعى, ساياسي توپتارى, قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى جول بەرٸپ وتىرعانى ەشبٸر ويعا قونىمسىز. حالىقارالىق دەڭگەيدە مەملەكەتتەر, ساياساتكەرلەر نارازىلىعىن بٸلدٸرٸپ, ححٸ عاسىردا مۇندايعا جول بەرٸلمەۋ كەرەكتٸگٸن ايتۋدا. مەن دە بۇل پٸكٸردٸ قولدايمىن. ٶكٸنٸشكە قاراي, مۇنداي جاعداي تەك ميانمادا ەمەس. ٶزگە ۇلت, دٸن ٶكٸلدەرٸن قۋدالاۋ, قىسىم جاساۋ باسقا دا مەملەكەتتەردە ورىن الىپ وتىر. سوندىقتان وسىنداي ٶرەسكەل ەرەكەتتەر تەزٸرەك اياقتالىپ, وڭ شەشٸمٸن تاپسا دەيمٸن. بۇل مەملەكەتتە سوڭعى 30-40 جىلدا حالىقشىل توپتار جەنە ەسكەريلەر باستاعان بٸرنەشە تٶڭكەرٸستەر بولعانىن بٸلەمٸز. ميانما – ٸشكٸ تۇراقتىلىعى ەلسٸز, كەدەي, ارتتا قالعان مەملەكەت. بارلىق مەسەلەدە كٸنەنٸ قوعامنان نە باسقا ۇلتتان كٶرۋ ۇلتارالىق, دٸنارالىق جانجالدار تۋدىرىپ, ارتى قايعىلى اياقتالاتىنىن كٶردٸك. ساياساتكەرلەر بۇدان ٷلكەن ساباق الىپ, ساراپتاۋى كەرەك. سەبەبٸ, مۇنداي جاۋىزدىق تٷرلٸ سيپاتتا باسقا دا مەملەكەتتە ورىن الۋى ەبدەن مٷمكٸن. سوندىقتان ەلەۋمەتارالىق, ۇلتارالىق, نەسٸلارالىق مەسەلەلەردٸ شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكٸزبەي, ۋشىقتىرماي دۇرىس شەشۋ – ساۋاتتى كەشەندٸ بيلٸكتٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸ.
وقيعانىڭ قالاي ورىن العانى جايىندا ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تٷرلٸ نۇسقالار ايتىلىپ جاتىر. ٸشٸندە اراڭداتۋشىلىق اقپاراتتار دا بولۋى مٷمكٸن. بٸزگە بەلگٸلٸ اقپاراتتاردىڭ ٸشٸندەگٸ ناقتىسى, قاقتىعىس يسلام دٸنٸن ۇستانعانى ٷشٸن, سول توپقا كٸرگەنٸ ٷشٸن ازاماتتارعا قارسى وسىنداي جابايى ەرەكەتتەردٸڭ ۇيىمداستىرىلۋى. بۇل ەرەكەتتەر قانشالىقتى ۇيىمداستىرىلعانى بۇل ەكٸنشٸ دەرەجەدەگٸ مەسەلە. ماڭىزدىسى – قاقتىعىس سالدارىنان قانشاما ادامدار زارداپ شەگٸپ, ٶمٸرٸمەن قوشتاستى. سوندىقتان ححٸ عاسىردا ٶمٸر سٷرە تۇرا وسىنداي ورتاعاسىرلىق جابايى ەرەكەتتەرگە جول بەرمەۋ – ٷلكەن مٸندەت.
اقبوتا يسلەمبەك, كەميلا دٷيسەن, دينارا تٸلەۋبەك
"ايقىن" گازەتٸ
