1969 jyly dúniege kelgen. 1988 jyldan 1993 jylǵa deiin QHR, ShUAR Ile pedagogikalyq institýtynyń qazaq tili-ádebieti fakýltetinde oqyǵan. 1993 jyly QHR, ShUAR «Kúitin gazetinde» bas redaktor bolyp qyzmet atqarǵan. 1996 jyldan 1998-shi jylǵa deiin QHR, Nánjin qalasynda Qytai Halyq ýniversitetiniń jýrnalistika institýtynda (syrttai) magistrant bóliminde oqyǵan. 2000 jyly QHR, ShUAR jýrnalister odaǵy tarapynan «Úzdik ádebi redaktor» mártebesine ie bolǵan. 2004 jyly atamekeni – Qazaqstanǵa bir jola qonys aýdarǵan. Murat Shaimaran 2006 jyldan ál-Farabi atyndaǵy Qazaq ulttyq ýniversitetinde jýrnalistika fakýltetiniń halyqaralyq jýrnalistika kafdrasynda oqytýshy bolyp qyzmet atqarady.
Elimiz táýelsizdik alǵasyn atameken Qazaq jerine ár alýan tarihi jaǵdailarǵa bailanysty shet elderde ómir súrip jatqan qandastarymyz kele bastady. Olar qazaqtyń táýelsiz eliniń damyp, aiaǵynan tik turyp ketýine úlken otanshyldyq rýhpen kirisip ketti. Shet elden oralǵan qazaqtar tek ekonomikamyzdyń damýyna ǵana emes, mádenietimiz ben ádebietimizdiń, ónerimizdiń órkendeýine de barynsha qyzý aralasyp, ózderiniń ózge jerde júrip alǵan bilimderi men úirengen ónerlerin qazaq eline ákeldi, sol arqyly elimizdi álemge tanytý jolynda aianbai eńbektenip júr. Elge oralǵan qandastarymyzdyń arasynan shyqqan mýzyka, sport salalarynda eńbek etip júrgen álemdik deńgeidegi maitalman ónerpazdardy kóptep mysalǵa keltirýge bolady. Al, ádebietimizge kelip qosylǵan aqyndar men jazýshylar da ózderiniń shyǵarmalary arqyly qazaqtyń muńy men syryn, táýelsiz el retindegi otanshyldyq rýhyn tý ǵyp kóterip, ádebietimizge jańa bir lep ákeldi. Solardyń qatarynda, Murat Shaimarandy ataýǵa bolady. Ol óziniń syrshyl da názik lirikasymen óz oqyrmandarynan joǵary baǵa alyp júrgen talantty aqyndardyń biri. Mysaly, toqsanynshy jyldary jazylǵan «Stýdent saǵynyshy» degen óleńinde:
Qysqy keshte, pesh túbinde
Urshyǵyńdy iirip,
Otyrsyń ba, janym Apa,
Kózderińe muń uiyp?! – dep tebirenedi. Bul aýyldan endi uzap shyqqan jas jigittiń elge, jerge, týǵan úiine, sonyń ishinde anasyna degen shynaiy saǵynyshy. «Kózderińe muń uiyp» degen tirkes rasynda da buryn tilimizde kóp qoldanylmaǵan sony tirkes.
Jas aqynnyń mahabbatty jyrlaýy, ózi unatqan qyzǵa óleń arnaýy qalypty jaǵdai. Endi, ǵana oianǵan jaqsy kórý sezimi aqyn óleńderiniń basty taqyrybynyń biri. Mysaly, «Mahabbat qandai kúige saldyń meni» degen lirikasynda aqyn óziniń basynan ótken sezim shyrǵalańyn:
Mahabbat!
Qandai kúige saldyń meni?!
Qundaǵyńa aldyń da áldilediń, – dep jyrǵa qosady. Mahabbat qundaǵynda áldilený rasynda da jas jigittiń basyndaǵy sol kezdegi kóńil-kúiin tap basyp, dál jetkize alatyn obrazdy tirkes. Al, kelesi shýmaqta lirikalyq qaharman óz basynan ótken baiansyz sezimdi, onyń da ashysy men táttisi qatar júretinin bir shýmaq óleń mazmunyna sheberlikpen syidyryp jiberedi.
Mahabbat!
Qandai kúige saldyń meni?!
Baiandy bop turmady shyraq sezim,
Ózen keýip, sýaldy bulaq kózi.
Keýdemdi asaý qaiǵy urǵylady,
Sonda men tuńǵysh sezdim shyn
jylaýdy.
Kókiregimde kólkildep nala jatty,
Mahabbat!
Qandai kúige saldyń meni?!
Es jidym,
Sosyn, meniń bar bilgenim –
Máńgilik qasiretim bop qaldyń meniń…
Osynaý bir shýmaq óleń bolmysynda ajyramas bir tutastyq saqtalǵan. Óleńniń mazmuny tereń jáne jańa, soǵan sáikes forma da tyń, ekeýiniń arasyndaǵy sáikestik bir birimen sheber úilesim tapqan. Aqyn óleńdi qandai uiqaspen, qandai yrǵaqpen jazam dep áýrelenbegen, bári de tabiǵi, oi men sezim arasynda bir bútindik bar. Bóle-jara qaraǵyńyz kelse de bóle almaisyz, bólshekteýge kelmeitin jumyr týyndy.
Lirikadaǵy eń mańyzdy obraz – ol lirikalyq qaharman: lirikalyq shyǵarmada kórsetiletin basty nárse de sol lirikalyq qaharmannyń ishki álemi, jan-dúniesindegi ózgerister. Sýretker-lirik óz oqyrmanymen sol lirikalyq qaharmannyń atynan sóilesedi, sol arqyly bailanysady, syrtqy álemniń sýreti de lirikalyq qaharmannyń tanym-túsinigi arqyly beinelenedi. Lirikalyq qaharmandy eshqashan da epikalyq keiipkermen shatastyrýǵa bolmaidy. Onda adamnyń jan-dúniesindegi qubylystar erekshe názik iirimder arqyly kórinis tabady.
Qamyqpa sen, kóktem de oralady,
Bar álem jylylyqqa oranady.
Kózińde turǵan qatyp bir tamshy jas,
Eridi, joǵalady.
Bul óleńnen de lirikalyq qaharmannyń jan tolqynysyn, ózgelerdiń kózine shalyna qoimaityn minez sipatyn ańǵaramyz. Naqty sýrettelip turǵan oqiǵa jelisi joq, biraq adam janynyń psihologiialyq ózgerisi, kóńil túkpirindegi úmiti, armany aiqyn kórinis beredi.
Murattyń lirikalyq qaharmandary ol avtordyń sol kezdegi kóńil-kúiiniń jemisi. Sondyqtan da, olar birde shat, birde muńdy, birde er minezdi, birde kúigelek te kúiki. Ondai minez lirikaǵa tán.
Sen otyrsyń qiial keship tym ystyq,
Áldileidi seni jalǵyz tynyshtyq.
Terezeńnen úńiledi marǵaý tún,
Esh alańsyz perishtedei bar qalpyń.
Adam men tabiǵat minezi salystyrmaly sipatta parallel beinelengen. Óleń mazmunynda erekshe bir jylylyq, ózgeshe bir jailylyq bar. «Qiial keshý», «áldileý», «tynyshtyq», «marǵaý tún», «alańsyz qalyp» degen uǵymdar bul oiymyzǵa dálel bola alady.
Murattyń jas kezindegi jyrlaryn oqi otyryp, oǵan orta ǵasyrlyq shyǵys poeziiasynyń áseri mol bolǵanyn ańǵaramyz. Omar Haiamnyń, Hafizdiń, Naýaidiń shaiyrlyq dástúrleriniń keibir elementteri onyń óleńderiniń mazmunynan sáýle shashyp turatyndai. Biraq, olardy qaitalaý joq, kerisinshe Murattyń ózine ǵana tán óleń yrǵaǵy, sóz saptaýy, qiialdaý máneri basym kórinis berip otyrady. Shyǵys shaiyrlarynyń sazy bar, biraq, saryny jańa. «Naýaidyń ǵazaly», «Sharap toly kózeler», «Aian» lirikalary sol shyǵystyq sarynda jazylǵan jyrlar. Sharapty jyrǵa qosý, onyń kóńil kóteretin qasietin dáripteý, onyń jelik berer siqyrly kúshine júginý sony ańǵartsa kerek.
«Sharap toly kózeler» degen lirikasyndaǵy myna joldarǵa nazar aýdaryp kórelik:
Sharap bolyp turǵan tunyp kózemde,
Teńiz be álde ózen be?
Kózder me álde mólt-mólt etken,
Erinder me kezergen?!
Qandai sulý, qandai muńly tirshilik,
Mylqaýdy da jiberedi jyrshy ǵyp.
Túsimde ylǵi sharap toly kózeler,
Ólip jatam tunshyǵyp…
Kózedegi sharapty teńizben, ózenmen, kezergen erinmen salystyra beineleýi aqynnyń metaforany sheber paidalanatyn baiqatady. Aristotel óziniń «Poetikasynda»: «…bárinen de mańyzdysy metaforalarda sheber bolý. Biraq, muny basqadan úirený múmkin emes. Bul daryndylyqtyń belgisi, sebebi jaqsy metaforalar jasaý uqsastyqty tani bilý degen sóz», – deidi. Murattyń lirikasy da osy údeden shyǵyp turǵan syńaily.
Qazirgi poeziiany lirikalyq, dramalyq, epikalyq, azamattyq, satiralyq, mistikalyq dep bólýge bolady. Qalǵan bólikterdiń barlyǵy da osylarǵa kelip quiylyp, qosylyp jatady. Mysaly, býkolikalyq degen ol – epikalyq pen lirikalyq poeziianyń qosyndysy, áskeri poeziia dep júrgenimiz azamattyq poeziianyń bir tarmaǵy ǵana ekenin joqqa shyǵara almaimyz. Bul alty túrli qasiet jinaqtalyp kelip bir ǵana óleńniń boiynan tabylýy da múmkin. Onda qatyp qalǵan bir shekara da joq. Másele tek qarastyryp otyrǵan óleńde qai mazmun basym, qaisysy solǵyn soǵan ǵana bailanysty sekildi.
Lirikalyq poeziiada belsendi áreket etýshi óziniń sezimin, lázzat alýyn, ár alýan kóńil kúiin, rahattana almaýyn jyrlaityn aqynnyń ózi (aqyndyq men). Rahattaný seziminiń joǵarylaýyn qýanysh sezimi arqyly tanýǵa bolady. Masattaný, shattaný sezimi poeziiada sirek kezdesedi. Al, esirý, elirý (ekstaz) sezimin naqty aiqyndaý múmkin emes, ol kóbinese basqa sezimdermen astasyp, aralasyp, kólegeilenip turady. Murat poeziiasynda aqynnyń ishtei tolqýy, muńǵa batýy ózinshe bir álem. Muń kez-kelgen aqynnyń serigi sekildi. Muń aqynnyń ózimen-óziniń syrlasýy, ishtegi armanyn, nalasyn, qaiǵysyn óleńge arqaý etýi. Lirikalyq keiipker mineziniń de ashyla túsetin kezi osy muńmen bailanysty ekenin joqqa shyǵara almaimyz.
Bir qumarlyq júregimdi mekendep,
Qaltyraǵan býynymdy bekemdep,
Juldyz janǵan terezeńniń tusynan
Muńǵa batyp ótem men.
Aqyn ózin mazalaǵan jan syryn, kókiregindegi túiitkildi muńyn aishyqty óleńmen ásem mýzaǵa ainaldyrǵan. Qazirgi poeziianyń basty saryndarynyń biri – kúizelis. Kúizelistiń eń jeńil túri ol – muń. Muńnyń sebep-saldary kóp jaǵdaida belgisiz bolyp keledi. Muń lirikanyń basty ózegi. Lirikalyq qaharmannyń psihologiialyq bolmysyn tanytýdaǵy muńnyń alatyn orny erekshe. Sher, nala, muń lirikada salmaqty oidy tanytýdyń, adamnyń ishki jan dúniesindegi tartysty, qaishylyqty kórsetýdiń ózgeshe tásili retinde poeziiada jii paidalanylady. Kúizelistiń eń joǵary deńgeii ashyný, toryǵý. Ol kóbinese epikalyq shyǵarmalardyń siýjetindegi tartystyń sharyqtaý shegin damytý úshin qoldanylatyn psihologiialyq detal.
Murat qai taqyrypqa óleń jazbasyn onda qýanysh, asqaqtyq qasietterden góri oi, muń basym bolyp keledi. Aqynnyń alǵashqy jyrlarynyń kóbi mahabbat taqyrybyna arnalǵan. «Mazalap meni», «Bozań úmit», «Sen otyrsyń qiial keship», Jas júrek», «Men degen endi…», «Sen taǵy», «Sen án salsań», «Qazaq qyzy», «Sen meni umyttyń ba?» degen óleńderi aqynnyń ishteigi bulqynysynan týǵan syrshyl jyrlar.
O, dariǵa, sen jalyndap, men sónbei,
Seniń meni súigenińe el senbei,
Saraiyńnan alyp qashyp, men saǵan,
Taý basynan lashyq jasap bersem ǵoi.
Asyl-asyl torǵyn japqan tánińdi,
Jasyl-jasyl japyraqpen kómsem ǵoi…
Sóz joq ásem de áserli lirika. Sózben qashalǵan ádemi sýret. Basqalar ǵashyǵyn lashyqtan saraiǵa súirese, Murat kerisinshe saraidan lashyqqa alyp shyqqysy keledi. Biraq, aqynnyń sol qiialyna eriksiz senesiń. Birin-biri súigen jandar úshin dýmandy saraidan lashyqtaǵy ońasha tynyshtyq áldeqaida artyq ekenin dáleldep jatýdyń ózi artyq. Al, «asyl-asyl», «jasyl-jasyl» degen qaitalama qos sózder óleńniń kórkemdik qasietin arttyryp, aqyn oiynyń qubylyp, ásem de aishyqty yrǵaqpen oqylýyna yqpal etip turǵanyn baiqaimyz.
Óleńdegi dramalyq elementter negizinen óleńdegi lirikalyq qaharman áreketiniń ekinshi jaqtan baiandalýymen bailanysty týyndaitynyn baiqaýǵa bolady. Lirika – «Men», al, drama bolsa «Men» men «Senge» ortaq. Ekinshi jaq tek qana jeke tulǵaǵa ǵana qatysty emes, ol keide belgili bir el, tabiǵat uǵymdaryna da qatysty bolýy múmkin. Birinshi jáne ekinshi jaqtar bir- birimen óte tyǵyz bailanysty uǵymdar. Sanadaǵy jiirkenish pen qushtarlyq sol eki jaqqa birdei sáikes keledi. Qushtarlyq seziminiń ózinde de ár alýan qasietterdiń boi kórsetetinin baiqaimyz: syilap jaqsy kórý, týystyqpen jaqyn tutý, dostyq jáne erotikalyq unatýlar. Epikalyq shyǵarmalarda, sonyń ishinde lirikada da úshinshi jaqtaǵy adamǵa qaratyp sóz arnaý jii kezdesedi. Lirikada kóbinese birinshi jaqtan baiandaý úrdisi lirikalyq qaharmannyń ishki jan-dúniesin ashý úshin jii paidalanylady. Al, Murattyń lirikasynda kerisinshe ekinshi jaqtaǵy adamǵa qaratyp sóileýdiń kóbirek oryn alatynyn baiqaimyz. Bul orys ádebietiniń áseri me nemese sonaý jyraýlyq dástúrden kele jatqan úrdisti jalǵastyrý ma ol eki arasyn dál mynadai edi dep tap basyp aitý qiyn.
Murat óte kóp oqityn, álem ádebietin jaqsy biletin izdenimpaz aqyn. Onyń óleńderinde orys aqyny S. Eseninniń yqpalynyń basym ekenin ańǵaramyz. S. Eseninge eliktep jazǵan birshama shyǵarmalarynyń bar ekeni de ras. Mysaly, «Men seni súiemin» degen óleńinde orystyń uly aqynyna degen kóńil túkpirindegi súiispenshilikti bylaisha jetkizedi:
Daýysyń jaýlaidy álemdi,
Esimiń ańyz bop júredi.
Arnaǵan jyryńdy oqidy,
Arýy Shirazdyń túlegi…
Bilemin,
Yńǵai da osylai,
Turmaidy, ózgerer kún óńi…
Men seni súiemin,
O, Sergei –
Orystyń jaraly júregi.
Sońǵy tarmaq tutasymen metaforaǵa ainalyp ketken. S.Esenin orys aqyny, biraq, onyń shyǵarmalary kúlli adamzatqa ortaq. Kezinde sol sóz zergeriniń orys halqy qadirin bildi me? Onyń qalamynan týǵan óleńderdiń áli kúnge sheiin jurttyń sanasynan óshpei, qaita jyl ótken saiyn jańǵyryp, jańa qyrynan tanylyp kele jatýynyń syry nede?
Ár adamnyń biz bile bermeitin ózine ǵana tán syry, jaratqan ieniń sol pendeniń jeke ózine ǵana syilaǵan erekshe qasietteri bolady. Biraq, jalpy adamdar deimiz de kóbimiz ainalamyzda júrgen kisilerdiń jan-dúniesinde ne bolyp jatqanymen sharýamyz da bolmaidy. Bola qalǵan kúnde de solar týraly jaqsy oilardan góri oǵash túsinikterdiń tezirek qylań berip qalatynyn qalai jasyramyz. Al, Murattyń keiipkerleriniń birazy dál sol biz kústanalap, jirene qaraýǵa úirengen adamdardyń sortynan. Ol maskúnemniń ishýge boi aldyrǵan osaldyǵynyń syryn da, tánin saýdaǵa salǵan jeńil minezdi sulýdyń kóbimizge beimálim ishki syryn da jan-jaqty ashyp kórsete alǵan.
Murat óziniń «Balǵyn tániń eski kóilek ishinde» degen lirikasynda da óz óleńin ekinshi jaqqa arnaidy.
Tamuq dúnie, dańǵazańda isim ne?
Sen bilediń ótkinshi ómir úshin de.
Aldy jaýlap, alqyzyl sol aqshamdy,
Balǵyn tániń eski kóilek ishinde.
Oho, ǵaziz sulýlyqtyń dastany,
Mahabbattan uǵynbaityn basqany.
Al, adamdar seniń ásemdigińdi,
Kózderimen sheshindire bastady.
Baýda seniń turǵan balqyp bal-nuryń,
Bile,
Bile!
Meniń káiip taǵdyrym.
Anaý tentek tabanyńmen taptap ót,
Aram-aram piǵyldardyń barlyǵyn.
Lirikada syrshyldyq degen uǵym bar. Ol aqynnyń óziniń ishteigi túigen paiym-túsinigin, oiyn, tapqan jańalyǵyn ózimen óziniń bólisýi, ózimen óziniń syrlasýy. Murattyń lirikasyn oqi otyryp onyń óleńdi jalpy kópshilik qaýym úshin emes, ózi úshin jazyp otyrǵanyn ańdaǵandai bolamyz. Aqyn jyrlarynyń baǵyt-baǵdary qalyń oqyrman emes, aqynnyń ózi. Ony oqyrman oiy da, zamandastary men synshylardyń pikiri de alańdatpaityn siiaqty. Sondyqtan da, onyń lirikasy jurt paiymdap júrgen óleńderden basqasharaq, oilaý mánerimen sezimmen qabyldaý túisigi de ózgesherek bolyp keledi. Ol óleńdi ózin tanytý úshin, dańq pen daqpyrtqa ie bolý úshin emes, ózin ózi taný úshin, ózimen ózi syrlasý úshin jazady.
Murattyń tili kórkem, oiy aishyqty, sózdik qory mol. Ol ana tiliniń tereń maǵynasyn qapysyz tanidy, ár sózdiń astarynan úlken oi túiýge sheber aqyn.
Tal-terekten tógilgen sary japyraq –
Arýlardan qalǵan altyn syrǵalar.
Qazaq poeziiasynda japyraq obrazyn somdaý birshama qalyptasqan. Ony júrekke de, qalyqtap túsip jatatyn ulpa qarǵa da teńegen beineleýish tirkester barshylyq. Biraq, sarǵaiyp túsip jatqan japyraqty áiel syrǵasyna teńeý rasynda da aqynnyń utqyrlyǵyn ańǵartady. Orny tolmas kóńil jarasynan órbigen aqyn armany qaǵaz betinde muńǵa toly syr bolyp tizbektelgen. Al, osy qubylysty aqyn basqasha jazsa múmkin dál mundai áserli bolmas ta edi.
«Metafora nemese teńeý birneshe epitetten jalǵasyp, ulasyp kelse kúrdeli metafora, kúrdeli teńeý, ne tutasqan sóz órnegi jasalady. Beineli sózder, ásirese epitet pen teńdeý, epitet pen metafora, bir-birimen jalǵas, qat-qabat alynyp qoldanyla beredi», – deidi akademik Z.Ahmetov (Z. Ahmetov. Óleń sózdiń teoriiasy. «Mektep». 1973 j. 22 – bet).
Murattyń poeziiasynda realistik sipattan góri romantizm basym. Romantizm ol lirikanyń jany dese de bolady. Aqyn óz oiyn ashyp naqty kórsetýden góri astarlap, simvoldar arqyly órnekteýge beiim ekenin de esten shyǵarmaǵan abzal. Biz simvolizmdi ýaqyty ótken eski súrleý siiaqty elestetetinimizdi de jasyra almaimyz. Al, ony jańartyp, ózinshe túrlendirip, qazirgi oqyrman tanymyna sáikestendirip jyrlap jatsa nege óny ógeisitýimiz kerek. Kerisinshe Muratty basqa aqyndardan erekshelep turatyn da onyń osy astary qalyń oi men tereń mazmunǵa jaqyndyǵy dep qabyldaǵanymyz jón shyǵar. «Kóńildiń óńi aǵarmas kiri ashylmai» degen óleńinde aqyn:
«Qartaidyq, qairat qaitty,
ulǵaidy arman»,
Kún – úmit sekildi me túnge ainalǵan.
Ómir me, óńi sýyq ólim be eken,
Bir eles oramalyn bulǵaidy aldan, – dep kóńil sherin aqtarady. Biraq, nege kún úmit túnge ainalǵan, nege ómir men ólim qatar oramalyn bulǵap shaqyryp tur oǵan naqty jaýap taba qoiý qiyn. Ol suraqtardyń jaýabyn izdeý de shart emes sekildi, ol sanamyzda baiaǵy jyraýlar poeziiasy dástúrindegi ritorikalyq suraýdyń bir kórinisi retinde jańǵyratyndai. Dei turǵanmen, osy óleńniń astarynda ózgeshe oi bar, bólek bir bailam jatqan siiaqty.
Simvolizmniń filosofiiasy men estetikasy adamzat tarihyndaǵy ár túrli ilimder negizinde qalanǵany belgili. Olardyń kózqarastarynan antikalyq dáýirdiń ǵulamalary Platonnan bastap, keiingi Nitsshe, Bergsondardyń paiymdaýlarynyń izderin ańǵarýǵa bolady. Simvolister ónerdegi álemdi tanýdyń dástúrli ideiasyna ózderiniń shyǵarmashylyq úderiste álemdi qaita qurý (ózgertý) ideiasyn qarsy qoidy. Shyǵarmashylyq degen simvolisterdiń paiymdaýynsha shyǵarmashyl-sýretkerge ǵana tán jeke adam sanasyndaǵy qupiia oilardyń kórinis berýi. Ol qubylysty aqyl-oimen jetkizý múmkin emes. Simvolizm qalamgerden zatty ne qubylysty isharalap, astarlap jetkizýdi talap etedi.
Murat úshin poeziia – tylsym tereń syr, siqyrly álem, ol aqyn men on segiz myń ǵalamnyń arasyndaǵy dialog. Aqyn ózi unatqan qyzǵa da, ainalasyndaǵy jany jaqyn adamdarǵa da, týǵan jer men atamekenge de, aspan men jerge de, sý men otqa da, talǵa da, sol taldan qulap jatqan japyraqqa da óleń arnaidy. Tabiǵattaǵy ár bir zat pen qubylys aqyn nazarynan tys qalmaityn siiaqty. Biraq, ol qubylys aqyn júregine óziniń izin qaldyrý kerek. Ár bir nárseniń aqyn sanasynda poetikalyq beinesi, oidy qozǵaityn bolmysy bolýy shart. Sonda ǵana aqyn jyrynyń nysanyna ainalǵan zat pen qubylystyń obrazdylyq sipaty aiqyndala túspek. Aqyn jyrlarynda mahabbat taqyryby, ómir men ólim máselesi tereńnen tolǵai jyrlanyp, jańasha filosofiialyq reńkke ie bolady.
Júdeme muńdy júrek,
Jasyma óleń,
Barady sendei bolyp tasyp áýen.
Bulqynba, bulyqsyma hám buldanba,
Sensiz de bir-birine ǵashyq álem.
Aqyn paiymynsha óleń tek muńdy júrekten ǵana týatyn qasietti qundylyq. Óleń men júrek egiz uǵym ispetti. Birinsiz biri jeke-dara ómir súrmek emes. Sondyqtan da avtor óz syryn óleń men júrekke qatar arnaidy.
Murat aqynnyń jalǵyzdyqqa boi aldyrǵan lirikalyq meniniń astarynan ainala qorshaǵan orta men jeke adam arasynda qalypty bailanystyń bolmaitynyn ańǵarýǵa bolady. Aqyn óleńderin qansha jerden shyǵarmashylyq tulǵanyń ózine ǵana tán oiy, jeke adamnyń sýbektivti kózqarasyna ǵana qatysty qubylys dep qabyldaǵanymyzben ol báribir sol aqyn ómir súrip otyrǵan zamanmen, qoǵamdyq qurylyspen bailanysty bolyp keledi. Óitkeni, aqyn shyǵarmalarynda ózi ómir súrgen dáýirdiń kereǵar qaishylyqtary men júrek qalaýymen qoldaǵan shyndyǵyn, óz zamandastarynyń jinaqtalǵan oiyn bildiredi. Murat lirikasynda búgingi urpaqtyń tarihi taǵdyrlaryn, áleýmettik-psihologiialyq portretterin somdaǵan.
Murat Shaimarannyń shyǵarmashylyǵyndaǵy filosofiialyq lirikany peizajdyq nemese mahabbat lirikasynan, azamattyq lirikanyń ózinen tústep aiyryp alý múmkin emes. Onda naqty filosofiiaǵa qurylǵan lirikany kezdestirý qiyn. Taza filosofiiany nasihattaityn poeziianyń da bolýy múmkin emes. Óitkeni, ol óner. Sondyqtan, onda kóńil-kúi sipaty (emotsiia), ásemdikke degen qushtarlyq basym túsip jatady. Murattyń qai óleńin almaiyq onda oi men sezim qatar órilip lirikalyq qaharmannyń tanym-túsinigimen astasyp ketedi. Álhissa, onyń filosofiiasynyń ózi aqynnyń ózi tanyǵan ainala qorshaǵan dúniege degen senimi men kózqarastarynyń jiyntyǵy retinde kórinedi. Onyń poeziiasyndaǵy filosofiialyq motivter qyzǵa ǵashyqtyq, týǵan jerge degen mahabbat, tabiǵat sulýlyǵyna degen súiispenshilik, onyń sulýlyǵy men garmoniiasy filosofiiamen órilip berilgen. Ǵalymdardyń ózi filosofiiany poeziiadan bútindei erekshelep turatyn belginiń joqqa tán ekenin jazady. M.Shaimaran lirikasynda adam men álem bir-birimen garmoniialyq bailanysta sýretteledi. Bul aqyn poeziiasynyń obrazdylyq sipatyn erekshelei túsedi. Onyń lirikasynyń obrazdylyq álemi utqyr keiipteýler men metaforalardyń jiyntyǵy ispetti. Aqyn óz óleńderinde qarama-qaishy zattar men qubylystardyń ózin bir uǵymǵa, bir tekti qubylystarǵa ainaldyryp jiberetindei. Onyń shyǵarmalaryndaǵy barlyq jandy-jansyz tirshiliktiń bári de lirikalyq qaharmanmen bailanysta beinelenedi, tarihyn tarqatady, muńyn shaǵady, syrymen bólisedi. «Men jalǵyz túp emenmin», «It», «Bota» t.b. óleńderdiń ideiasynan biz ony anyq ańǵaramyz.
M.Shaimaran, myna, pendelik tirshiliktiń ár bir qubylysynan, tabiǵattyń ózgeristeriniń ózinen de ózine ǵana tán oi taýyp, buryn oń kórip júrgen pikirlerimizdiń ózin keide teriske shyǵaryp jiberedi. Oilaisyń, oilaisyń da aqyn tujyrymynyń bizdiń ratsionaldy oiymyzben sáikespese de durys ekenine qol qoiasyń. Sebebi túpki shyndyqty aqyn jasyrmai ashyq aitady. Kez kelgen jaqsy nárseniń de ýaqyt óte kele jalyqtyryp, ózgeshe sapaǵa ainalatynyna kóz jetkizesiń. Aqyn «Túńilý» degen óleńinde:
…Bári solai bolatynyn uqtyryp,
Qańtar ótti, kózqarasy sup-sýyq.
Jalǵan shyraq –
(Jana-jana biltedei)
Bitti úmit.
Tabiǵat pen adam kóńil-kúiin qatar alyp, salystyra jyrlaidy. Qańtardaǵy sýyq pen syqyrlaǵan aiaz, kúnniń qysqaryp, túnniń uzarýy, uzaq túndegi oi men ýaiym, kóktemniń shýaǵy men jylýyn kúte-kúte jalyqqan beidaýa kóńil, qajyǵan úmit… Óleńde solardyń barlyǵy da bir-birimen úilesimdi sipatta áserli beinelengen.
Aqpan keler – asyqqan bir jolaýshy,
Saqa – kóńil, túspeisiń-aý sen alshy.
Kóbelek – qar, kóz aldymdy kólbemei,
Joǵalshy!
Negizinde tabiǵat týraly óleńderde kóp jaǵdaida tabiǵattyń dúlei minezi, erekshe qubylystary sýretteletin bolsa, Murattyń óleńinde kerisinshe jyldyń ár mezgili týraly lirikalyq qaharmannyń kóńil-kúii, ondaǵy árqily ózgerister, biz kútpegen shalt minezi kórinis beredi. Óleńdegi «saqa kóńil», «kóbelek qar» degen metaforalyq tirkester óleń aishyǵyn odan ary ásemdep, kórkemdei túsken.
Tuman – joldar,
Kúmán – joldar,
Tul óńir,
Aqyn –júrek, jyla, jyla, júde bir.
Aqqa boiap sen áýre bolǵanmen,
Kir ómir.
Qazaqta «jalǵan dúnie» degen uǵym bar. Onyń máni myna jalǵandaǵynyń barlyǵy da ózimizdi ózimiz aldaý, shyn ómir ol – ana dúniede. Úmit úzilgen, eń taza dep sanalatyn kóbelek qar da jirentip jatsa, ómir kir bolsa adamda qasiet tutar ne qalmaq? Óleń filosofiiasynyń ózi ómirdi súiýge emes, onyń tek unamsyz jaqtaryn kórsetýge baǵyttalǵandai. Nelikten?
Jaýqazyn bop qulaqtary qalqaiǵan,
Kóktem keler, janyń janyp órt oidan.
Kóktem be bul,
Kóktemiń de kók tiyn!
Gúldiń bári qartaiǵan.
Ýaqyt bergen ýaǵdasyna senermiz,
Senermiz de ýatylyp, semermiz.
…Bári solai bolatynyn uqtyryp,
Keler kúz…
Kemiredi keýdemdi bir batyl-án,
Kemerge urǵan tolqynymdy sapyram,
«Ómir – jalǵan!» sony bile tursam da,
Qiia almaimyn, ah uram…
Ras, bárinen de túńilýge bolatyn siiaqty, biraq, sol úshin jalǵan ómirdi qiyp ketý múmkin emes. Ózimiz bárin túsinip tursaq ta, sol aqiqattyń jolymen jaryq dúnieni tárk etýge dármensiz ekenbiz. Aqynnyń aitpaq oiynyń ózi adam qansha jerden tyryssa da, óz oiyn qansha jerden dáleldese de myna dúniede óz taǵdyryna tolyq qojalyq ete almaq emes. Adam ómiriniń qojasy bir tylsym kúsh, iaki, álemdegi barlyq bizge beimálim qubylystar allanyń qudiretimen ǵana bolmaq. Ondaǵy ólim de, qaiǵy da, úmitsizdik te týra maǵynasynda emes, astarly maǵynasynda sýretteledi. Aqyn óziniń aitqysy kelgen oiyn ár alýan qubylystarǵa teńep, tuspaldap jetkizýimen erekshelenedi. Simvolizmniń mundai qasietteri M.Jumabaev óleńderinde aiqyn kórinedi. Al, Murat sol simvolizmniń keibir elementterin osy zamanǵa laiyqtap óz shyǵarmalarynda utymdy paidalanǵan. Onyń da óleńderiniń ideiasyn birden tani qoiýdyń qiyndyǵy osyndai astarly oilarynyń qalyńdyǵyna bailanysty dep oilaimyz.
M.Shaimarannyń lirikasyn qazirgi qazaq poeziiasyndaǵy ásemdigi men áserliligi kelisken erekshe qubylys deýimizge bolady. Onyń jyrlarynyń mazmuny filosofiialyq oiǵa bai jáne forma jaǵynan tolysyp, kemeline kelgen poeziia. Onyń adam janynyń tereń syryn ashyp, sezimin oiatatyn lirikasy qazaq poeziiasyna qosylǵan úlken olja.
Joldasbek MAMBETOV,
dotsent
