Eki myń altynyń on birinshi aqpany. Alash jurty Altynbeginen aiyryldy. Dál osy kúni saiasatker, qoǵam qairatkeri Altynbek Sársenbaiuly men onyń serikteri dúnieden ozdy. Oǵan da 12 jyl ótipti. Al, Altynbek týraly áńgime áli kún saiabyrlaǵan emes...
Osy rette Murat Áýezovtyń 2008 jyly "Jas Alash" gazetinde jaryq kórgen maqalasyn oqyrman nazaryna taǵy bir márte usynýdy jón kórdik.
***
Ultty sanaýly adamdar ǵana qalyptastyrady. Biik maqsattar qoia biletin, keleshegi úshin, erteńi úshin kúrese biletin tulǵalary bar ulttyń ǵana bolashaǵy bar. Altynbektei ardaqty azamaty bar qazaq ulty óziniń aibynyn, asqaq rýhyn aidai álemge pash ete bildi. Altynbekti kúresker retinde tanimyn. Altynbek arqyly qazaq ulty da óziniń baiandy bolashaǵy úshin kúrese biletin ult retinde tanyldy.
Adamdardyń shynaiy ómiri men oǵan baǵa beretin adamnyń arasynda aqiqatty kólegeilep turatyn ábden qalyptasqan júie bar. Qoǵamnyń damýyna kedergi bolyp turǵan da sol saiasi júie ekeni belgili. Aqiqatqa jetý jolynda kedergiler kóp. Emperikalyq tájirbie aqiqatqa jetelemeidi. Qoǵamnyń birigýi, jumylýy qajet ekeni sózsiz. Biraq qandai negizde birigedi? Qoǵamnyń etikalyq ustanymy qandai bolady? Bul suraqtardyń mańyzdylyǵyn joqqa shyǵarýǵa bolmaidy. Osy máseleler tóńireginde áli de oilaný kerek. Qoǵamnyń tastai birigip, bir maqsatqa umtylyp, judyryqtai jumylýyn qoldaityndardyń qataryndamyn. Alaida qoǵamdy joǵary qundylyqtar negizinde ǵana toptastyrýǵa bolady. Soǵan kózim ábden jetti. Osy máselege qatysty Altynbektiń pikiri meniń kóńilimnen shyǵatyn. Onyń jospary ideiaǵa negizdelgen edi. Praktikadan ajyramaǵan, shynaiy ómirge beiimdelgen jospary bar-tyn. Logikalyq negizge súienetin.
Biz kóbine-kóp asyra silteýshilikke, máseleniń baiybyna barmai qorytyndy shyǵarýǵa beiim turamyz. Osy kemshilikten arylýymyz kerek. Máselege aqylmen, oimen qarap, tereń pikirmen saraptan ótkizýge tiispiz. Qoǵamda ne bolyp jatqanyn elge jetkizýimiz kerek. Qarapaiym halyq qoǵamdyq máselelerdi túsine bilýi qajet.
Qap taýyndaǵy qaqtyǵysty da ainalyp ótýge bolmaitynyn sezip otyrmyn. Grýziia – tamyry myńdaǵan jyldarǵa ketetin bai mádenieti bar el. Ádebieti tez damydy. Ádebi álemge amerikandylyqtardyń engizgen tájirbiesi bizge grýzin jazýshylary arqyly jetti. Otar Chiladze degen jazýshy arqyly. Grýzinder ana tiline memlekettik til mártebesin qalai ápergenin jaqsy bilemin. Grýzin jastary belderine jarylǵysh zattar bailap alyp, qalalaryndaǵy ortalyq kóshelerge shyqqanyn belgili ǵalym Niko Chavchavadzeden estidim. Onyń óziniń balasy da alańǵa shyqqandardyń qatarynda bolypty. Grýziia ziialy qaýym ókilderi erkin oilaityn, memlekettik bilikke qarsy ýáj aita alatyn orta qalyptastyra bildi. Ziialy qaýymnyń yqpaly Grýziiada kúshti. Keńes jyldarynda Grýziiada Otar Nodiianyń bastamasymen arnaiy qaýymdastyq quryldy. Keńes Odaǵynyń ár túkpirinen jinalǵan dissidentterdiń barlyǵy da osy qaýymdastyqqa kelip qosylyp jatty. Grýzin oqiǵasyna baǵa bergen tusta osy máseleni syrt ainalýǵa bolmas. Abhazdar men osetinder de namysshyl, rýhy biik ulttar ekenin de umytpaiyq. Abhaz ultynan shyqqan Fazyl Iskanderdi qalai umytýǵa bolady? Máselege tek qana saiasi baǵa berýge bolmaidy. Halyqtyń mádenietine de, tarihyna da kóz júgirtý kerek.
Altynbekti túsiný úshin, Altynbekke qairatker retinde, tulǵa retinde baǵa berý úshin onyń týyp-ósken jerine, eline zer salý kerek. Altynbek Qarqara aimaǵynda er jetti. Qazir Muhtar Áýezovtyń «Qily zaman» povesin qaita oqýǵa kóshtim. 1916 jylǵy kóterilis jaiyndaǵy shyǵarma ekenin bilesizder. Patsha úkimetine qarsy kóteriliske shyqqan Uzaq, Jámeńke, Serikbai syndy azamattardyń barlyǵy da qaza tabatynyn, qýatty patsha áskerine tótep bere almaitynyn bildi. Biraq erjúrektik tanytyp, batyrlyqpen, batyldyqpen kúresti.
«Arym – janymnyń sadaǵasy» dep urandatqan azamattar ómirin qisa da, namys úshin, ar úshin, el úshin jan alysyp, jan beristi. Qazaqtardy bul kúreste qyrǵyz baýyrlar da qoldady. Qazaq pen qyrǵyz ortaq maqsatta birigip, jumylyp kúresti, basqynyshlarmen aiqasty. Poveste Sultanmurat degen ózbek ulty jigitiniń aty da atalady. Kóterisshilerge aqparat jetkizip, basqynshylar jaily málimet bergen de osy ózbek jigiti ekeni belgili. Budan neni baiqaimyz? Qazaqtyń da, ózbektiń de qyrǵyzdyń da birligin, tatýlyǵyn, yntymaǵyn kóremiz. Patsha áskerine qarsy jumyla kúresken ulttardyń erligin baiqaimyz.
Alashordashylardyń da maqsat-tilegi baýyrlas ulttardyń aýyzbirshiligi bolatyn. Altynbek Sársenbaiulyn Alash azamattarynyń armanyn júzege asyrýǵa tyrysqan azamat retinde bilemin. Ortalyq Aziia elderin biriktirý Alash azamattarynyń armany edi. Biz sol armandy oryndaýǵa bar kúsh-jigerimizdi jumsaýymyz shart. Bir-birimizge mensinbeýshilikpen qarap qazaqtar ózbekterge, ózbekter qazaqtarǵa murnyn shúiirse, bir-birin kóre almai, ishtarlyq tanytyp, birin-biri aiaqtan shalsa baýyrlas elder alysqa barmaidy. Osyny túsiný kerek. Muny Altynbektiń ultyna amanat esebinde de qabyldaý shart.
Murat Áýezov
