ەكٸ مىڭ التىنىڭ ون بٸرٸنشٸ اقپانى. الاش جۇرتى التىنبەگٸنەن ايىرىلدى. دەل وسى كٷنٸ ساياساتكەر, قوعام قايراتكەرٸ التىنبەك سەرسەنبايۇلى مەن ونىڭ سەرٸكتەرٸ دٷنيەدەن وزدى. وعان دا 12 جىل ٶتٸپتٸ. ال, التىنبەك تۋرالى ەڭگٸمە ەلٸ كٷن سايابىرلاعان ەمەس...
وسى رەتتە مۇرات ەۋەزوۆتىڭ 2008 جىلى "جاس الاش" گازەتٸندە جارىق كٶرگەن ماقالاسىن وقىرمان نازارىنا تاعى بٸر مەرتە ۇسىنۋدى جٶن كٶردٸك.
***
ۇلتتى ساناۋلى ادامدار عانا قالىپتاستىرادى. بيٸك ماقساتتار قويا بٸلەتٸن, كەلەشەگٸ ٷشٸن, ەرتەڭٸ ٷشٸن كٷرەسە بٸلەتٸن تۇلعالارى بار ۇلتتىڭ عانا بولاشاعى بار. التىنبەكتەي ارداقتى ازاماتى بار قازاق ۇلتى ٶزٸنٸڭ ايبىنىن, اسقاق رۋحىن ايداي ەلەمگە پاش ەتە بٸلدٸ. التىنبەكتٸ كٷرەسكەر رەتٸندە تانيمىن. التىنبەك ارقىلى قازاق ۇلتى دا ٶزٸنٸڭ باياندى بولاشاعى ٷشٸن كٷرەسە بٸلەتٸن ۇلت رەتٸندە تانىلدى.
ادامداردىڭ شىنايى ٶمٸرٸ مەن وعان باعا بەرەتٸن ادامنىڭ اراسىندا اقيقاتتى كٶلەگەيلەپ تۇراتىن ەبدەن قالىپتاسقان جٷيە بار. قوعامنىڭ دامۋىنا كەدەرگٸ بولىپ تۇرعان دا سول ساياسي جٷيە ەكەنٸ بەلگٸلٸ. اقيقاتقا جەتۋ جولىندا كەدەرگٸلەر كٶپ. ەمپەريكالىق تەجيربيە اقيقاتقا جەتەلەمەيدٸ. قوعامنىڭ بٸرٸگۋٸ, جۇمىلۋى قاجەت ەكەنٸ سٶزسٸز. بٸراق قانداي نەگٸزدە بٸرٸگەدٸ? قوعامنىڭ ەتيكالىق ۇستانىمى قانداي بولادى? بۇل سۇراقتاردىڭ ماڭىزدىلىعىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى. وسى مەسەلەلەر تٶڭٸرەگٸندە ەلٸ دە ويلانۋ كەرەك. قوعامنىڭ تاستاي بٸرٸگٸپ, بٸر ماقساتقا ۇمتىلىپ, جۇدىرىقتاي جۇمىلۋىن قولدايتىنداردىڭ قاتارىندامىن. الايدا قوعامدى جوعارى قۇندىلىقتار نەگٸزٸندە عانا توپتاستىرۋعا بولادى. سوعان كٶزٸم ەبدەن جەتتٸ. وسى مەسەلەگە قاتىستى التىنبەكتٸڭ پٸكٸرٸ مەنٸڭ كٶڭٸلٸمنەن شىعاتىن. ونىڭ جوسپارى يدەياعا نەگٸزدەلگەن ەدٸ. پراكتيكادان اجىراماعان, شىنايى ٶمٸرگە بەيٸمدەلگەن جوسپارى بار-تىن. لوگيكالىق نەگٸزگە سٷيەنەتٸن.
بٸز كٶبٸنە-كٶپ اسىرا سٸلتەۋشٸلٸككە, مەسەلەنٸڭ بايىبىنا بارماي قورىتىندى شىعارۋعا بەيٸم تۇرامىز. وسى كەمشٸلٸكتەن ارىلۋىمىز كەرەك. مەسەلەگە اقىلمەن, ويمەن قاراپ, تەرەڭ پٸكٸرمەن ساراپتان ٶتكٸزۋگە تيٸسپٸز. قوعامدا نە بولىپ جاتقانىن ەلگە جەتكٸزۋٸمٸز كەرەك. قاراپايىم حالىق قوعامدىق مەسەلەلەردٸ تٷسٸنە بٸلۋٸ قاجەت.
قاپ تاۋىنداعى قاقتىعىستى دا اينالىپ ٶتۋگە بولمايتىنىن سەزٸپ وتىرمىن. گرۋزييا – تامىرى مىڭداعان جىلدارعا كەتەتٸن باي مەدەنيەتٸ بار ەل. ەدەبيەتٸ تەز دامىدى. ەدەبي ەلەمگە امەريكاندىلىقتاردىڭ ەنگٸزگەن تەجٸربيەسٸ بٸزگە گرۋزين جازۋشىلارى ارقىلى جەتتٸ. وتار چيلادزە دەگەن جازۋشى ارقىلى. گرۋزيندەر انا تٸلٸنە مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸن قالاي ەپەرگەنٸن جاقسى بٸلەمٸن. گرۋزين جاستارى بەلدەرٸنە جارىلعىش زاتتار بايلاپ الىپ, قالالارىنداعى ورتالىق كٶشەلەرگە شىققانىن بەلگٸلٸ عالىم نيكو چاۆچاۆادزەدەن ەستٸدٸم. ونىڭ ٶزٸنٸڭ بالاسى دا الاڭعا شىققانداردىڭ قاتارىندا بولىپتى. گرۋزييا زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ ەركٸن ويلايتىن, مەملەكەتتٸك بيلٸككە قارسى ۋەج ايتا الاتىن ورتا قالىپتاستىرا بٸلدٸ. زييالى قاۋىمنىڭ ىقپالى گرۋزييادا كٷشتٸ. كەڭەس جىلدارىندا گرۋزييادا وتار نودييانىڭ باستاماسىمەن ارنايى قاۋىمداستىق قۇرىلدى. كەڭەس وداعىنىڭ ەر تٷكپٸرٸنەن جينالعان ديسسيدەنتتەردٸڭ بارلىعى دا وسى قاۋىمداستىققا كەلٸپ قوسىلىپ جاتتى. گرۋزين وقيعاسىنا باعا بەرگەن تۇستا وسى مەسەلەنٸ سىرت اينالۋعا بولماس. ابحازدار مەن وسەتيندەر دە نامىسشىل, رۋحى بيٸك ۇلتتار ەكەنٸن دە ۇمىتپايىق. ابحاز ۇلتىنان شىققان فازىل يسكاندەردٸ قالاي ۇمىتۋعا بولادى? مەسەلەگە تەك قانا ساياسي باعا بەرۋگە بولمايدى. حالىقتىڭ مەدەنيەتٸنە دە, تاريحىنا دا كٶز جٷگٸرتۋ كەرەك.
التىنبەكتٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن, التىنبەككە قايراتكەر رەتٸندە, تۇلعا رەتٸندە باعا بەرۋ ٷشٸن ونىڭ تۋىپ-ٶسكەن جەرٸنە, ەلٸنە زەر سالۋ كەرەك. التىنبەك قارقارا ايماعىندا ەر جەتتٸ. قازٸر مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ «قيلى زامان» پوۆەسٸن قايتا وقۋعا كٶشتٸم. 1916 جىلعى كٶتەرٸلٸس جايىنداعى شىعارما ەكەنٸن بٸلەسٸزدەر. پاتشا ٷكٸمەتٸنە قارسى كٶتەرٸلٸسكە شىققان ۇزاق, جەمەڭكە, سەرٸكباي سىندى ازاماتتاردىڭ بارلىعى دا قازا تاباتىنىن, قۋاتتى پاتشا ەسكەرٸنە تٶتەپ بەرە المايتىنىن بٸلدٸ. بٸراق ەرجٷرەكتٸك تانىتىپ, باتىرلىقپەن, باتىلدىقپەن كٷرەستٸ.
«ارىم – جانىمنىڭ ساداعاسى» دەپ ۇرانداتقان ازاماتتار ٶمٸرٸن قيسا دا, نامىس ٷشٸن, ار ٷشٸن, ەل ٷشٸن جان الىسىپ, جان بەرٸستٸ. قازاقتاردى بۇل كٷرەستە قىرعىز باۋىرلار دا قولدادى. قازاق پەن قىرعىز ورتاق ماقساتتا بٸرٸگٸپ, جۇمىلىپ كٷرەستٸ, باسقىنىشلارمەن ايقاستى. پوۆەستە سۇلتانمۇرات دەگەن ٶزبەك ۇلتى جٸگٸتٸنٸڭ اتى دا اتالادى. كٶتەرٸسشٸلەرگە اقپارات جەتكٸزٸپ, باسقىنشىلار جايلى مەلٸمەت بەرگەن دە وسى ٶزبەك جٸگٸتٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. بۇدان نەنٸ بايقايمىز? قازاقتىڭ دا, ٶزبەكتٸڭ دە قىرعىزدىڭ دا بٸرلٸگٸن, تاتۋلىعىن, ىنتىماعىن كٶرەمٸز. پاتشا ەسكەرٸنە قارسى جۇمىلا كٷرەسكەن ۇلتتاردىڭ ەرلٸگٸن بايقايمىز.
الاشورداشىلاردىڭ دا ماقسات-تٸلەگٸ باۋىرلاس ۇلتتاردىڭ اۋىزبٸرشٸلٸگٸ بولاتىن. التىنبەك سەرسەنبايۇلىن الاش ازاماتتارىنىڭ ارمانىن جٷزەگە اسىرۋعا تىرىسقان ازامات رەتٸندە بٸلەمٸن. ورتالىق ازييا ەلدەرٸن بٸرٸكتٸرۋ الاش ازاماتتارىنىڭ ارمانى ەدٸ. بٸز سول ارماندى ورىنداۋعا بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ جۇمساۋىمىز شارت. بٸر-بٸرٸمٸزگە مەنسٸنبەۋشٸلٸكپەن قاراپ قازاقتار ٶزبەكتەرگە, ٶزبەكتەر قازاقتارعا مۇرنىن شٷيٸرسە, بٸر-بٸرٸن كٶرە الماي, ٸشتارلىق تانىتىپ, بٸرٸن-بٸرٸ اياقتان شالسا باۋىرلاس ەلدەر الىسقا بارمايدى. وسىنى تٷسٸنۋ كەرەك. مۇنى التىنبەكتٸڭ ۇلتىنا امانات ەسەبٸندە دە قابىلداۋ شارت.
مۇرات ەۋەزوۆ
