Ǵasyrlar boiy halqymyzdyń kóńiline kórik, janyna jiger, júregine jalyn darytyp, arman men muratqa, senim men úmitke úndep kele jatqan asyl muralary – óleńi men jyry, áni men kúii. Olardy urpaqtan urpaqqa ulastyrýshylar: jyraýlary men aqyndary, jyrshylary men ánshileri, sazgerleri men kúishi oryndaýshylary.
Suńǵyla dala danalary týdyrǵan óleń, tolǵaýlarda, terme, jyrlarda, án men kúide, ańyz ben áńgimede, sheshendik sózder men maqal-mátelderde halqymyzdyń jan sezimi, kóńil kúii, san ǵasyr basynan keshken tarih izderi, danalyǵy men darhandyǵy, jomarttyǵy men jiger-qairaty, ar-namysy men asyl armandary – bári-bári beinelengen. Óz tarihy, óz ómiri, óz jan kúii sýrettelgen sol bir asyl muralardy halqymyz ne bir zaman jadynan shyǵarmai, janyna jalaý etip aialaýmen keledi. Halyq olardy qaiǵyrǵanda qol ushyn berer qamqory, qýanǵanda shattyǵyn bóliser syrlasy sanaidy. Asyl muralar áserimen rýhy biiktep, jiger-qairatqa minip, ómir boiy janserik etedi. Saiyp kelgende «Týǵanda dúnie esigin ashady óleń, óleńmen jer qoinyna kirer deneń» (Abai). Bul qasiet óleń ǵana emes, óner ataýlynyń bárine ortaq, báriniń qudiretti tabiǵatyna sai keledi.
Halqymyzdyń erekshe qadirleitin daryndy tulǵalary, qasietti muralardy týdyrýshy, jasaýshy jáne keler kúnderge ulastyrýshy talanttar – jyraýlar men aqyndar, jyrshylar men sal-seriler. Zamana kóshi ilgeri jyljyǵan saiyn ártúrli ózgeristerge ushyraǵanmen jyraýlyq, aqyndyq, jyrshylyq óner halyqpen birge jasap keledi.
Halqymyzdyń san ǵasyrlyq tarihyna kóz jibersek, jyraý, jyrshy aqyn tulǵasyn aiqyn tanýǵa bolady. Jyraý – eń áýeli qolma-qol aǵytylyp júre beretin aqpa tókpe, sýyryp salma aqyn. Sonymen qatar, qysylshańda jol tabar, halyq qamyn oilar el aǵasy, aldaǵyny boljar kóregen-abyz, eki talai kezeńde qiyn istiń túiinin shesher, hanǵa da, qaraǵa da betiń bar, júziń bar demei kelisti kesim aitar aýyzy dýaly bi, el basyna kún týǵanda ózi bas bolyp jaýǵa qarsy qol bastar batyr. Jyraý zaman, ómir máni, adamdyq óreli ister siiaqty eleýli iri, irgeli máselelerdi tolǵaǵan.
Aqyndar da sýyryp salma sóz zergerleri. Aýyzeki shyǵarǵan aqpa aqyndar atqarǵan qyzmetter jyraýlar mindetinen áldeqaida shaǵyndaý. Olar jyraýlardan góri kúndelikti qarapaiym ómirmen betpe-bet, qoian-qoltyq etene aralasqan. Aitysqa túsken, ázil-syqaq óleńder, terme, tolǵaýlar, óleń, jyrlar shyǵarǵan. Olar jyraýlar siiaqty kóripkeldigimen, biligimen, qol bastar batyrlyǵymen tanyla qoimaǵan.
Jyraýlar da, aqyndar da kóbinese, óz shyǵarmalaryn, ózderine deiingi aqyn, jyraýlar murasyn, halyqtyq jyr-dastandardy el arasynda jyrlap taratyp, nasihattap otyrǵan. Árine, jyraýlardyń da, aqyndardyń da jyrshylyq ónerdi mashyq etpegenderi de bolǵan.
Al, jyrshy ózi óleń, jyr shyǵarmaidy, jyraýlar men aqyndar jyryn, ótken muralardy jyrlaidy. Jyrshynyń az biletini de, aǵyl-tegil kóp biletin aidyndysy da bolady. Halyq telegei teńizdei halyń murasyn kóp biletin, aptalap, ailap jyrlaityn aitýly, úzdik jyrshylardy «jyraý» ataǵan. Ondai ónerpazdar ózderi óleń, jyr shyǵaratyn aqpa aqyndyǵy bolmasa da, tabiǵi qabilet-daryny arqasynda kóptegen ádebi muralardy óz qalpynda, iaki jańǵyrta jyrlaǵan. Bular, shyn máninde, jyrshy-jyraýlar. Muryn jyraý, Súgir jyraý, Musa jyraý, Qarasai jyraýlar – osyndai talanttar. Keibir jyrshy-jyraýlar jyrlap júrip, ózderi de aǵytylyp ketedi. Ondai jyraýlarǵa Súgir, Uzaqbailar mysal bola alady.
Syr boiy, Qaraqalpaq elinde de aqyn-jyraýlar da, jyrshy-jyraýlar da bolǵan. Syr boiynda Nurtýǵan, Jienbai siiaqty aidyndy jyraýlar ótken. Qaraqalpaq elinde bolǵan qazaq jyraýlarynyń aitýlylary Qarasai, Ógizbai, Máýlimberdiler edi.
Qazirgi kezde az-kem óleń, jyr aitatyn jyrshylardy «jyraý» atai salatyn ádet paida boldy. Bulai aitý ádebietshilerde de, el adamdary arasynda da bar. Bul – jańsaqtyq, túsinbestik, áitpese, jyrshy degen ardaqty ataqtyń nesi kem? Ádebi murany kelisti sazben halyqqa nasihattai bilý qandai ǵanibet!
Jyrshy aqyn bolamyn dep, oryndaýshy dombyrashy sazger bolamyn dep árekettený de kóbirek kezdesedi. Igi murat, abzal oi. Biraq, shyǵarmań shynaiy bolsa, áitpese, shalaǵai aqyn, shamaly sazgerden ozyq oryndaýshylyq artyq emes pe?
Qyrǵyz elinde elge ábden tanylyp eńbegi sińgen, ne úrdis talantymen tanylǵan aitýly jyrshyǵa bir úlken toida aqsaqal aqyndar bata berip, shapan jaýyp, at mingizip «jyraý» atandyrady eken, qandai qadirli dástúr!
Qazaq halqynyń ónerdi súiip, erkindik pen mahabbatty nasihattap ótken ónerpazdary sal-seriler edi. Olar shyn sulýlyqty, biik adamgershilikti tý etip, zaman qysymyna qarsy shyqty. Birjan sal, Aqan seri dástúrin aqtóbelik Sary Bataquly, Jaiyq boiynyń Aýhat aqyny, Adaidyń «jeti qaiqysy» atanǵan Dosat, Ádil, Sholtaman, Jylgeldi, Óskenbai, Tursyn, Tastemir siiaqty sal-seri, ánshi aqyndar jalǵastyrdy. Bular ári aqyn, ári ánshi, sazger-kúishi boldy, bir basynan birneshe óner tabyldy. Bular el aralap ónerdi nasihattady, bas bostandyǵyn ańsady. Dáýirdiń ótpeliligin jyrlady, shyn sulýlyqty ardaqtady. Sal-seriler orystardyń meiram-merekelerdegi kúldirgi keiipkerler-kloýndar siiaqty álekei-kúlekei, qyzyldy-jasyldy kiimder kiip, túrlishe oiyndar da kórsetken, ústem tap ókilderiniń ádeii qytyǵyna tigen, biraq olardy halyq qatty qadirlegen. Sal-seriler men ánshi-aqyndar murasy búgin de halyqtyń qadirli murasyna ainaldy.
Árine, bir ónerpaz boiynan aqyndyq, jyrshylyq, ánshilik, kúishilik, kompozitorlyq óner tabylýy teatry, kinosy, orkestri joq ótken ǵasyrlarda kóp kezdesken, al qazir bul ónerler daralanyp úlgerdi.
Jazbalar men jyrlarda, halyq áńgimelerinde jyraýlar men aqyndar, jyrshylar men sal-seriler, kúishiler men sazgerler qoldanǵan syrnai, asataiaq, dańǵyra, kernei, daýylpaz, dabyl, t.b. mýzykalyq aspaptar atalady, biraq san ǵasyrlar boiyna qazaq ónerpazymen jan serik bolǵan turaqty aspap qobyz ben dombyra bolǵan.
Mýzykalyq aspap ónerpazǵa qozǵaý salady, shabytyn keltiredi, tyńdaýshyǵa erekshe áser etedi. Qobyzdyń syrly sazy, dombyranyń sulý úni súiek-súiegińnen ótip, jan perneńdi basyp otyrady. Muńdai ónerdiń, óseri basym, bolary aian.
Jyraýlar men aqyndardyń, jyrshylar men kúishilerdiń zerdeli, oily, talantty legi árkez óziniń oryndaityn jyr-kúiin tańdap, bereke-birlik siiaqty máńgilik taqyryptardy jyrlaǵan, óleń men kúidiń jasyǵy emes, asylyn, máni zor naǵyz otty shoǵyn tańdap aitqan.
Biz aityp ótkendei, aqyn-jyraýlar da, jyrshy-jyraýlar da, jyrshylar men óleńshi, sal-seriler de Mańǵystaý, Atyraý elinde az bolmaǵan. Edil men Jaiyq, Jem, Saǵyz, Oiyl, Qiyl, Elek, Qobda boilarynda, Mańǵystaý, Ústirt, Naryn elderinde, Ústirt, Aqtóbe qyrynda talai aitýly aqyndar ótken. Olar: Asanqaiǵy men Shalgóz, Qaztýǵan men Sypyra, Dospambet pen Jiembet, Mahambet pen Murat, Abyl men Aqtan, Nurym men Qashaǵan, Eset pen Esenbaq, Baitoq pen Boranbai, Sherniiaz ben Shyniiaz, Sháitim men Nasihat, Marabai men Kóshelek, Muryn men Súgir, Qarasai men Máýlimberdi, Ábýbákir men Izim shaiyr, Qulmambet pen Qospaq, Aralbai men Bala Oraz, Qyrymqul Ómir men Sherkesh Ómir, Esentemir Dosjan men Alasha Dosjan jáne Tama Dosjan, Qashqynbai men Dosy, Elbai men Túmen, Sáttiǵul men Suraýbai, Nurpeiis pen Qumar, t. b. Bular «áp» degende aýyzǵa iliner tanymal talanttar. Al bul aitýly da aidyndy aqyn, jyraýlar dárejesine jetpegenmen, óz aýylynyń, eliniń, halqynyń júregine jylý darytyp, óleń, jyrdy qadirlep ótken kóptegen ónerpazdar, ónerqumarlar bolǵan.
Bir óńirdiń iaki bir halyqtyń ádebietin ne ózge ónerin tek qana on-jiyrma adam jasamaidy. Aitýly adamdardyń aldy-artynda biri biik, biri alasa bel-belester siiaqty kóptegen óner adamdary bolady. Ádebiet, óner arnasynda aitýlylar men álgi ónerqumarlar qosylyp, erekshe bir óner jolyn – óner aǵysyn quraidy. Biraq, ár dáýirdegi keler ýaqyt, sanaly urpaq olardyń bárin oi elegine salady, óz baǵasyn beredi. Qai aqyn qai dáýirge jete alady – ony talant taǵdyry biledi.
Halqymyzdyń ádebiet aidynyna qosylar ár óńirdiń aǵysty bulaqtaryn – aqyn, jyraýlar murasyn jinap, jariialaý, burynǵy belgililerdiń belgisiz shyǵarmalaryn, buryn belgisiz aqyndardyń ómiri týraly derekter men jyr muralaryn izdep tabý – igilikti is, urpaq paryzy. Mańǵystaý aqyn-jyraýlary murasyn jinastyryp, jinaq etip jariialaý osyndai igi nietten týǵan.
Sońǵy jyldarda respýblikamyzdyń ár óńirinen de kóptegen kitaptar, kitapshalar jaryq kóre bastady. Olarda ár óńirdiń bileri men batyrlary, aqyndary men ańyzdary sóz bolady. Biraq, sol kitap, kitapshalardyń mazmun-máni de, kórkemdik qunary da árqily. Halyqqa usynýǵa kelmeitin nársiz, maǵynasyz nárseler de kezdesedi. Munyń qyrsyǵy ózgege tiedi. Biz nege osyndai kitapshalar shyǵaryp, ata-babalarymyzdy dáriptep ataq almaimyz deitin jalǵandyq pen dańǵoilyqqa itermeleidi. Aqynnyń da, batyrdyń da aýylǵa belgilisi, elge tanylǵany, halyqqa qamqory bolǵany bar ǵoi. Bári-báriniń deńgeii birdei emes. Aýyldyń dilmaryn qulaǵynan tartyp súirep ákelip halyq qamqory etelik deý qisynǵa kelmes edi. Men bul jaǵdailar eldiń esinde bolsyn degen niette jazyp otyrmyn. Osy áńgimelerdiń bul jinaqqa qatysy bar da, joq ta.
Syr boiynyń «Aqtolǵai» degen áni bolýshy edi, sol ánniń «Baraiyn desem jer shalǵai, barmaiyn desem el qaldy-ai» deitin joldary bar edi. Mańǵystaý aqyn, jyraýlary jinaǵynyń qoljazbasyn qaraǵanda, men de osyndai aýyr hál keshtim. Sebebi, ýaqyt tyǵyz, jinaq kólemdi. Árbir shyǵarmany tesile oqyp, burynǵy basylymdarymen salystyryp, qiia ketken tustaryn túzetip, al buryn basylmaǵandarynyń tiisti, týra baǵasyn berip saralap shyǵý ońaiǵa túsken joq. Ásirese, jinaqtaǵy árbir aqynǵa kirispeniń mańyzdylyǵymen qatar shubalańdyǵy, árbir shyǵarmanyń kimnen, qaidan jazylǵandyǵy, qai kitaptan alynǵandyǵy joqtyǵy. Jinalǵan muralar ishinde nársiz, óleńdik qasieti joq joldar men shýmaqtardyń kezdesýi, buryn baspa betin kórgen teksterdiń ózgeriske, óńdeýge, jamap-jasqaýǵa tap bolýy meni qatty qinady.
Eldi, ádebi murany jaqsy kórý bar da, sol rýhani asyl qazynany óner retinde taný bar. Men ónerdi qorlaityn óleńsymaqtardy qysqarttym, keibir kirispelerge anyqtama joldar qostym, ózgergen teksterdi qalpyna keltirdim. Isa óleńderiniń birqataryn jinaqqa qosýǵa joldadym, túsinikteriniń shubalań tustaryn yqshamdadym. Biraq, kózden qaǵaberis ketken min-múltikter bolýy yqtimal. Bár-bárin tezden ótkizý múmkin emes, «men de adammyn jaralǵan súiek etten» (S. Muqanov).
Órkenietti elderde kóptegen aqyndardyń tańdaýly shyǵarmalarynan quralǵan toptamany «antologiia» deidi. Bul jinaqta biri kóbirek, biri azyraq, áiteýir qolǵa túsken shyǵarmalar qamtylǵan. Halyq igiligine ainala bersin degen nietpen buryn jariialanbaǵan aqyndar murasy kóbirek berilgen, onyń oǵashtyǵy joq. Sondyqtan munymyz jinaq, aqyndar murasynyń toptamasy.
Mańǵystaý, Atyraý aqyn, jyraýlary az aitylǵan joq. Ómir týraly derekter de, shyǵarmalary da jazylyp, jariialanyp, zerttelip júr. Aitylmaǵandary birli-ekili ǵana. Osyndaǵy aqyn, jyraýlardyń kóbi halyq igiligine ainaldy, zertteýshilerdiń, ǵalymdardyń eńbekterinde aitylatyn boldy, qalamgerler olar haqynda shyǵarmalar jaza bastady, radio, teledidarda beriletin boldy. Sondyqtan «jinalmady, jariialanbady, zerttelmedi» dep aýyzdy qý shóppen súrtýdiń qisyny joq. Bizdiń qurastyrýshyǵa árkez aitatyn aqyl-keńesimiz – ár shyǵarmany qashan, qaida turatyn kimnen iaki qai kitaptan alǵandyǵyn kórsetip otyrý, onsyz shyǵarma kúmán týǵyzady. Ǵylymi, adamgershilik ádilet, ádep, iba daǵdysynda sondai aiqyndyqty qajet etedi.
Bul jinaqta Qalniiaz, Túmen, Súgir siiaqty aqyn, jyraýlar murasy molyraq berilgen, onyń da sebebi bar. Bular buryn ánebir aitqandai baspa betin kóre bergen joq. Ras, jekelegen óleń, tolǵaýlary ǵana jariialanǵan. Qalniiaz shyǵarmalary halyq aqyny Qalbaevke jetkenshe biraz jamap-jasqaýǵa ushyraǵany baiqalady. Mańǵystaý, Qaraqum óńirindegi «Er Qarmys», «Kótibar aýylynda», «Jaskileńmen aitysy» ózge aimaqtaǵy óleń, tolǵaýlaryna qaraǵanda anaǵurlym kórkem de, kelisti kúide.
Túmen myqty aqyn, biraq Túmen sózderine de bosbelbeý joldar biraz qosylǵany seziledi. Kóbeitkennen kórikti bolmaidy. Abai jinaǵyn daiyndaý kezinde «Kóbeitemin dep kóbik qylyp almańdar» degen eken danyshpan M. Áýezov, danalyq sóz, sony uqsańdar jarar.
«Túmen óleńderin jazbaǵan, aýyzsha ǵana aitqan, sebebi sol kóz qaraqulaqtarynan qoryqqan» degen sóz qisynǵa kelmeidi.Tergeý Aidarqanov Túmenniń karta siiaqty kólemdi qaǵazǵa jazǵan óleńderin kórgendigin, ózine de kóshirtkendigin aityp edi. Endigi másele. sol qaǵazdardy tabýda.
Súgir shyǵarmalary el aýzynda ártúrli nusqada aitylady. Aldaǵy ýaqytta Súgirdin, ózi jazdyrǵan magnitofon taspalaryn taýyp, salystyra otyryp, óz aitqanyn qalpyna keltirý kerek.
Bul jinaq kópshilikke arnalǵandyqtan árbir túsiniksiz sózge anyqtama berilmegen. Birqatar aqyndarda kóbirek kezdesetin «orys» sózin olar «patsha» degen maǵynada alǵan. Bul sózdi «orys halqy» degen uǵymmen shatastyrmaǵan jón.
Jinaý, jariialaý jumystarynan tájiribesi az bolsa da aqyn, jyraýlar murasyn jinastyryp, osy jinaqty qurastyrýshy Jetibai Jylqyshyulynyń igilikti isine rizamyn. Óz sońymnan jinaýshy shyqqanyna qýanýlymyn.
Jurtshylyq aiaýly da aitýly aqyn, jyraýlar murasyn azyrqanbai, qýana qarsy alar dep oilaimyn.
Qabibolla SYDIYQOV
