Keshe Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Gúlmira Isimbaevanyń tóraǵalyq etýimen «Qazaqstandaǵy munai-gaz salasynyń damýy» taqyrybynda Úkimet saǵaty boldy.
Salanyń elimizdiń áleýmettik-ekonomikalyq damýyndaǵy mańyzdylyǵy týraly qysqasha sóilegen G.Isimbaeva baiandama jasaý úshin alǵashqy sózdi Energetika ministri Qanat Bozymbaevqa berdi. Usynystyń suranystan asýyna jáne álemde bolyp jatqan basqa da qiynshylyqtarǵa qaramai elimizdiń munai-gaz salasynyń damýy áli de jalǵasyn tabýda, dep bastady óziniń sózin ministr. Bul sala Qazaqstan ekonomikasynyń qozǵaýshy kúshi bolyp qala beredi jáne elimiz IJÓ-siniń jýyq shamamen 20 paiyzyn qamtamasyz etedi. Sonymen qatar, ministr salada 260 myńnan astam adam jumys isteitinin de aitty. Biyl munai-gaz salasy kásiporyndaryn qoldaý jóninde sharalar qabyldanǵan, sondai-aq Qashaǵan ken orny iske qosyldy. Osylardyń nátijesinde munai óndirýdiń jyldyq josparyn 74 mln tonnadan 75,5 mln tonnaǵa deiin arttyrýǵa múmkindik týǵan. Sheteldik sarapshylardyń boljamdaryna qaraǵanda, aldymyzdaǵy eki jylda 1 barreldik munai baǵasy 60 dollarǵa deiin kóteriledi dep kútilýde. Sondyqtan, Qazaqstan 2017 jyly 80 mln tonnaǵa deiin munai óndirýdi josparlap otyr. Al 2030 jylǵa qarai bul kórsetkish 102 mln tonnaǵa deiin ósýi tiis, dedi ministr. Odan ári Q.Bozymbaev elimizdiń ekonomikasy úshin asa mańyzdy bolyp sanalatyn 3 jobaǵa tereńirek toqtalyp ótti. Sonyń birinshisi – «Teńiz-Shevroil» kompaniiasy. Olar biyl 26,5 mln tonna munai óndirýdi josparlap otyr eken. Al 2022 jylǵa qarai jańa ken oryndaryn igerý arqyly kompaniia munai óndirýdi 39 mln tonnaǵa deiin arttyra alady. Ústimizdegi jyldyń 5 shildesinde túpkilikti qol qoiylǵan jobaǵa kompaniia 37 mlrd AQSh dollary kóleminde investitsiia salǵaly otyr. Osy qurylystyń eń sharyqtaý sheginde 20 myń adamdyq jumys orny ashylmaqshy, dedi ol. Ekinshi úlken joba – «Qarashyǵanaq». Biyl ol jerden 11,6 mln tonna munai jáne 17,5 mlrd tekshe metr gaz óndirý josparlanǵan. Kelesi jyly munai óndirý kólemin arttyrý úshin investitsiia tartý josparlanýda. Ministrdiń aýzyna alǵan úshinshi úlken jobasy «Qashaǵan» boldy. Ústimizdegi jyldyń 28 qyrkúieginen onda munai óndirý qaitadan jalǵasyn tapty. 14 qazanda alǵashqy munai partiiasy qubyrlarǵa jiberildi. 1 qarashadan bastap «Qashaǵan» bir táýlikte 75 myń barrel munai óndirý deńgeiine qol jetkizdi.
Odan ári ministr munai-óńdeý máselelerine toqtaldy. Sonyń ishinde Qazaqstannyń ishki tutynysyna 2020 jylǵa qarai 15,8 mln munai jetkilikti bolatynyn jetkizdi. Sonymen qatar, Qazaqstandaǵy úsh úlken munai óńdeý zaýyttaryn jańǵyrtý men jańalaý jumystaryna da toqtalyp ótti.
Úkimet saǵatynda Parlament tarapynan Ekologiia máseleleri jáne tabiǵat paidalaný komitetiniń tóraǵasy Gleb Shegelskii baiandama jasap, salanyń birqatar aqsap jatqan tustaryn tilge tiek etti. Sonyń ishinde depýtat munai ken oryndarynyń tartylyp bara jatqanyn aitty. Eger biz Teńiz, Qarashyǵanaq jáne Qashaǵan siiaqty úsh ken ornyn alyp tastasaq, qalǵanynyń bári jiylyp elimizde óndiriletin munaidyń 47,7 paiyzyn ǵana bere alady jáne olardyń ónimderi jyl ótken saiyn azaia túsedi dep boljanýda. Naqtyraq aitatyn bolsaq, 2020 jyly ol 33 mln tonna bolsa, 2030 jyly 21 mln tonnaǵa deiin tómendeidi eken, dedi G.Shegelskii. Bul máseleni sheshýge Energetika ministrligi ǵana emes, Úkimet nazar aýdarýy kerek. Óitkeni, ishki tutynys úshin óńdeýge alynatyn munai naq osy ken oryndaryniki. Sonymen qatar, elimizdiń batys aimaǵynyń myńdaǵan turǵyny osy ken oryndarynda jumys istep, nápaqasyn taýyp otyr, dedi depýtat. Odan ári G.Shegelskii jańa ken oryndaryn barlaityn geologiia qyzmeti máselelerine toqtala kelip, onyń munai-gaz salasynan bólek vedomstvoǵa qaraityndyǵynyń ońtaily emestigin atap ótti. Geologiialyq barlaý jumystaryn jandandyrý úshin geologiia qyzmetin munai-gaz óndirý salasymen biriktiretin jańa zań jobasy ázirlenýi qajet, dedi ol. Sonymen qatar, depýtat ministrliktiń munai-gaz óndirý máseleleri boiynsha óz mindetin birshama jaqsy atqarǵanymen, bizdiń halqymyzdyń osy salada jumysqa turýy máselesin sheshe almai kele jatqanyn atap ótti. Ken oryndaryna sheteldik jumys kúshin ákelý jumyssyz júrgen jergilikti turǵyndardyń ashý-yzasyn týǵyzýda. Tipti, keibir ken ornyn qoldanýshy sheteldik kompaniialar kelisimsharttaǵy mindettemesin oryndap, bizdiń jastarymyzdy shet elderde oqytýǵa aqsha bólgenderimen, jumysqa turǵyzýǵa qulyqsyz. Osy jumysty durys jolǵa qoiatyn kez jetti, dedi depýtat. Sonymen birge, ol JJS benzinniń sapasy týraly aityp, osy turǵyda halyqtan kóp shaǵym túsetinin jetkizdi.
Baiandamalar aiaqtalǵan soń depýtattar Qanat Bozymbaevqa kóptegen suraqtar qoidy. Alǵashqy suraq qoiǵan depýtat Shavhat Ótemisov benzin baǵasynyń aiaq astynan sharyqtap ketýin, sondai-aq senbi kúni «QazMunaiGaz» JJS benzinniń qolma-qol aqshaǵa nege satylmaǵanyn surady. Ony ministr baǵany turaqtandyrý úshin sharalar jasalyp jatqanyn, al senbi kúni qolma-qol aqshaǵa satylmaý sebebi – kúnniń óte sýyq bolyp ketip, benzinniń ýaqytynda jetkizilmei qalýymen túsindirdi. Depýtat Asqar Bazarbaev munai ónimderindegi qazaqstandyq úlestiń zańnamalyq turǵydan bekitilýi múmkin be dep surady. Oǵan ministr 2015 jyldyń 1 qańtaryna deiin qol qoiylǵan kelisimsharttardyń bárinde 2021 jylǵa deiin 50 paiyzdyq qazaqstandyq úles saqtalatynyn aitty. Al odan ári, DSU-ǵa kirýimizge bailanysty ózgerister bolatynyn jetkizdi. Depýtat Aizada Qurmanova Pavlodar munai-himiia zaýyty Resei munai ónimderin óńdeýge jaraqtalǵanyn aita kelip, bolashaqta onyń otandyq munaidy óńdeýge qaita jaraqtalýy múmkin be dep surady. Ministr oǵan zaýytty jańǵyrtýdyń ekinshi kezeńinde ǵana ol qazaqstandyq munaidy da óńdeýge múmkindik alady dep jaýap berdi. Birinshi kezeńniń ózi áli 5-6 jyldan keiin ǵana aiaqtalady eken.
Depýtat Maira Aisina munai óńdeitin shaǵyn zaýyttardyń bolashaǵy týraly surady. Buǵan ministr pessimistik rýhta jaýap berdi. Onyń aitýyna qaraǵanda, qazir Qazaqstanda 33 shaǵyn munai óńdeý zaýyty bar eken. Olardyń jalpy qýattylyǵy – 6,5 mln tonna. Alaida, olar úlken zaýyttarmen básekelese almaidy. Sondyqtan, jaǵdailary qiyn, keibir biznesmender sondaidy jasap alyp, ministrlikke kelip, ákimshilik resýrstardy qoldanyp, ózderine munai áperýdi ótinedi. Naryqtyq ekonomikada eshkimdi zorlaýǵa bolmaidy ǵoi, dep jaýap berdi Q.Bozymbaev. Sóitip, ministr osy ýaqytqa deiin aitylyp júrgen «asa úlken zaýyttar, monopolister ikemsiz bolady, baǵany joǵary ustap turady, olardan góri naryqqa shaǵyn zaýyttardyń tiimdiligi joǵary bolady» degen teoriiany joqqa shyǵardy.
Budan keiin de kóptegen suraqtar qoiyldy. Úkimet saǵatyn qorytqan G.Isimbaeva «Jer qoinaýy jáne jer qoinaýyn paidalaný týraly» jáne biriktirilgen Salyq jáne Keden kodeksteri bir ýaqytta ázirlenip jatqanyn aýyzǵa alyp, olar búgingi depýtattardyń kóptegen usynystaryn iske asyrýǵa múmkindik beredi, dedi. Úkimet saǵatynyń qorytyndysy boiynsha usynymdar qabyldandy.
Jaqsybai SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan»
.jpeg)