مۇناي-گاز سالاسى داعدارىستى ەڭسەرٸپ كەلەدٸ

كەشە مەجٸلٸس تٶراعاسىنىڭ ورىنباسارى گٷلميرا يسٸمباەۆانىڭ تٶراعالىق ەتۋٸمەن «قازاقستانداعى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى» تاقىرىبىندا ٷكٸمەت ساعاتى بولدى.

سالانىڭ ەلٸمٸزدٸڭ ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋىنداعى ما­ڭى­زدىلىعى تۋرالى قىسقاشا سٶي­لەگەن گ.يسٸمباەۆا بايانداما جاساۋ ٷشٸن العاشقى سٶزدٸ ەنەرگەتيكا مينيسترٸ قانات بوزىمباەۆقا بەردٸ. ۇسى­نىستىڭ سۇرانىستان اسۋىنا جەنە ەلەمدە بولىپ جات­قان باسقا دا قيىنشىلىقتارعا قاراماي ەلٸ­مٸز­دٸڭ مۇناي-گاز سالاسىنىڭ دامۋى ەلٸ دە جالعاسىن تابۋدا, دەپ باس­تادى ٶزٸنٸڭ سٶزٸن مينيستر. بۇل سالا قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ قوز­­عاۋشى كٷشٸ بولىپ قالا بەرەدٸ جەنە ەلٸمٸز ٸجٶ-سٸنٸڭ جۋىق شا­ما­مەن 20 پايىزىن قامتاماسىز ەتەدٸ. سونىمەن قاتار, مينيستر سالادا 260 مىڭنان استام ادام جۇمىس ٸستەيتٸنٸن دە ايتتى. بيىل مۇناي-گاز سالاسى كەسٸپورىندارىن قولداۋ جٶنٸندە شارالار قابىلدانعان, سونداي-اق قاشاعان كەن ورنى ٸسكە قوسىلدى. وسىلاردىڭ نەتيجەسٸندە مۇناي ٶندٸرۋدٸڭ جىلدىق جوسپارىن 74 ملن توننادان 75,5 ملن تونناعا دەيٸن ارتتىرۋعا مٷمكٸندٸك تۋعان. شەتەلدٸك ساراپشىلاردىڭ بولجامدارىنا قاراعاندا, الدىمىزداعى ەكٸ جىلدا 1 باررەلدٸك مۇناي باعاسى 60 دوللارعا دەيٸن كٶتەرٸلەدٸ دەپ كٷتٸلۋدە. سوندىقتان, قازاقستان 2017 جىلى 80 ملن تونناعا دەيٸن مۇناي ٶندٸرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر. ال 2030 جىلعا قاراي بۇل كٶرسەتكٸش 102 ملن تونناعا دەيٸن ٶسۋٸ تيٸس, دەدٸ مينيستر. ودان ەرٸ ق.بوزىمباەۆ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكاسى ٷشٸن اسا ماڭىزدى بولىپ سانالاتىن 3 جوباعا تەرەڭٸرەك توقتالىپ ٶتتٸ. سونىڭ بٸرٸنشٸسٸ – «تەڭٸز-شەۆرويل» كومپانيياسى. ولار بيىل 26,5 ملن توننا مۇناي ٶندٸرۋدٸ جوسپارلاپ وتىر ەكەن. ال 2022 جىلعا قاراي جاڭا كەن ورىندارىن يگەرۋ ارقىلى كومپانييا مۇناي ٶندٸرۋدٸ 39 ملن تونناعا دەيٸن ارتتىرا الادى. ٷستٸمٸزدەگٸ جىلدىڭ 5 شٸلدەسٸندە تٷپكٸلٸكتٸ قول قويىلعان جوباعا كومپانييا 37 ملرد اقش دوللارى كٶلەمٸندە ينۆەستيتسييا سالعالى وتىر. وسى قۇرىلىستىڭ ەڭ شارىقتاۋ شەگٸندە 20 مىڭ ادامدىق جۇمىس ورنى اشىلماقشى, دەدٸ ول. ەكٸنشٸ ٷلكەن جوبا – «قاراشىعاناق». بيىل ول جەردەن 11,6 ملن توننا مۇناي جە­نە 17,5 ملرد تەكشە مەتر گاز ٶن­دٸ­رۋ جوسپارلانعان. كەلەسٸ جىلى مۇناي ٶندٸرۋ كٶلەمٸن ارتتىرۋ ٷشٸن ينۆەستيتسييا تارتۋ جوسپارلانۋدا. مينيستردٸڭ اۋزىنا العان ٷشٸنشٸ ٷلكەن جوباسى «قاشاعان» بولدى. ٷستٸ­مٸزدەگٸ جىلدىڭ 28 قىر­كٷيە­گٸ­نەن وندا مۇناي ٶندٸرۋ قايتا­دان جال­عاسىن تاپتى. 14 قازان­دا ال­عاش­­قى مۇناي پارتيياسى قۇبىر­لار­عا جٸبە­رٸل­دٸ. 1 قاراشادان باستاپ «قاشاعان» بٸر تەۋلٸكتە 75 مىڭ باررەل مۇناي ٶندٸرۋ دەڭگەيٸنە قول جەتكٸزدٸ.

ودان ەرٸ مينيستر مۇناي-ٶڭدەۋ مەسەلەلەرٸنە توقتالدى. سونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ ٸشكٸ تۇتىنىسىنا 2020 جىلعا قاراي 15,8 ملن مۇناي جەتكٸلٸكتٸ بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. سونىمەن قاتار, قازاق­ستانداعى ٷش ٷلكەن مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتتارىن جاڭعىرتۋ مەن جاڭالاۋ جۇمىستارىنا دا توقتالىپ ٶتتٸ.

ٷكٸمەت ساعاتىندا پارلامەنت تارا­پىنان ەكولوگييا مەسەلەلەرٸ جەنە تابيعات پايدالانۋ كوميتەتٸنٸڭ تٶر­اعاسى گلەب ششەگەلسكيي بايان­داما جاساپ, سالانىڭ بٸرقاتار اق­ساپ جاتقان تۇستارىن تٸلگە تيەك ەت­­تٸ. سونىڭ ٸشٸندە دەپۋتات مۇناي كەن ورىن­دارىنىڭ تارتىلىپ بارا جات­­قا­نىن ايتتى. ەگەر بٸز تەڭٸز, قارا­شى­عان­اق جەنە قاشاعان سيياقتى ٷش كەن ورنىن الىپ تاستاساق, قال­عا­نى­نىڭ بەرٸ جيىلىپ ەلٸمٸزدە ٶن­دٸ­رٸ­لەتٸن مۇنايدىڭ 47,7 پايىزىن عانا بەرە الادى جەنە ولاردىڭ ٶنٸم­­دەرٸ جىل ٶتكەن سايىن ازايا تٷسەدٸ دەپ بول­­جانۋدا. ناقتىراق ايتاتىن بول­ساق, 2020 جىلى ول 33 ملن توننا بولسا, 2030 جىلى 21 ملن تون­­ناعا دەيٸن تٶمەندەيدٸ ەكەن, دەدٸ گ.ششەگەلسكيي. بۇل مەسەلەنٸ شە­شۋ­­گە ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸ عانا ەمەس, ٷكٸمەت نازار اۋدارۋى كە­رەك. ٶيتكەنٸ, ٸشكٸ تۇتىنىس ٷشٸن ٶڭ­دەۋگە الىناتىن مۇناي ناق وسى كەن ورىن­دارىنٸكٸ. سونىمەن قاتار, ەلٸ­مٸز­دٸڭ باتىس ايماعىنىڭ مىڭ­داعان تۇر­عىنى وسى كەن ورىندارىندا جۇمىس ٸس­تەپ, نەپاقاسىن تاۋىپ وتىر, دەدٸ دە­پۋتات. ودان ەرٸ گ.ششەگەلسكيي جاڭا كەن ورىندارىن بارلايتىن گەو­لوگييا قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸنە توق­تالا كەلٸپ, ونىڭ مۇناي-گاز سالا­سى­نان بٶلەك ۆەدومستۆوعا قاراي­تىن­دى­عىنىڭ وڭتايلى ەمەستٸگٸن اتاپ ٶتتٸ. گەولوگييالىق بارلاۋ جۇمىس­تا­رىن جانداندىرۋ ٷشٸن گەولوگييا قىز­مەتٸن مۇناي-گاز ٶندٸرۋ سالاسىمەن بٸرٸكتٸرەتٸن جاڭا زاڭ جوباسى ەزٸر­لەنۋٸ قاجەت, دەدٸ ول. سونىمەن قا­تار, دەپۋتات مينيسترلٸكتٸڭ مۇناي-گاز ٶندٸرۋ مەسەلەلەرٸ بويىن­شا ٶز مٸن­دەتٸن بٸرشاما جاقسى اتقار­عا­نى­­مەن, بٸزدٸڭ حالقىمىزدىڭ وسى سالا­­دا جۇمىسقا تۇرۋى مەسەلەسٸن شە­شە الماي كەلە جاتقانىن اتاپ ٶتتٸ. كەن ورىندارىنا شەتەلدٸك جۇ­مىس كٷشٸن ەكەلۋ جۇمىسسىز جٷر­گەن جەر­گٸلٸكتٸ تۇرعىنداردىڭ اشۋ-ىزا­سىن تۋعىزۋدا. تٸپتٸ, كەيبٸر كەن ور­نىن قولدانۋشى شەتەلدٸك كوم­پا­­نييا­­لار كەلٸسٸمشارتتاعى مٸندەت­تەمە­سٸن ورىنداپ, بٸزدٸڭ جاستارىمىز­دى شەت ەلدەردە وقىتۋعا اقشا بٶلگەندەرٸمەن, جۇمىسقا تۇرعىزۋعا قۇلىقسىز. وسى جۇمىستى دۇرىس جول­عا قوياتىن كەز جەتتٸ, دەدٸ دەپۋتات. سونىمەن بٸرگە, ول ججس بەنزيننٸڭ ساپاسى تۋرالى ايتىپ, وسى تۇرعىدا حالىقتان كٶپ شاعىم تٷسەتٸنٸن جەتكٸزدٸ.

باياندامالار اياقتالعان سوڭ دەپۋتاتتار قانات بوزىمباەۆقا كٶپتە­گەن سۇراقتار قويدى. العاشقى سۇراق قويعان دەپۋتات شاۆحات ٶتەمٸسوۆ بەنزين باعاسىنىڭ اياق استى­نان شارىقتاپ كەتۋٸن, سونداي-اق سەنبٸ كٷنٸ «قازمۇنايگاز» ججس بەن­زيننٸڭ قولما-قول اقشاعا نەگە ساتىلماعانىن سۇرادى. ونى مينيستر باعانى تۇراقتاندىرۋ ٷشٸن شارالار جاسالىپ جاتقانىن, ال سەنبٸ كٷنٸ قولما-قول اقشاعا ساتىلماۋ سەبەبٸ – كٷننٸڭ ٶتە سۋىق بولىپ كەتٸپ, بەنزيننٸڭ ۋاقىتىندا جەتكٸزٸلمەي قالۋىمەن تٷسٸندٸردٸ. دەپۋ­تات اسقار بازارباەۆ مۇناي ٶنٸم­دەرٸندەگٸ قازاقستاندىق ٷلەستٸڭ زاڭنامالىق تۇرعىدان بەكٸتٸلۋٸ مٷمكٸن بە دەپ سۇرادى. وعان مينيستر 2015 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيٸن قول قويىلعان كەلٸسٸمشارتتاردىڭ بەرٸندە 2021 جىلعا دەيٸن 50 پايىزدىق قازاقستاندىق ٷلەس ساقتالاتىنىن ايتتى. ال ودان ەرٸ, دسۇ-عا كٸرۋٸ­مٸزگە بايلانىستى ٶزگەرٸستەر بولاتىنىن جەتكٸزدٸ. دەپۋتات ايزادا قۇرمانوۆا پاۆلودار مۇناي-حيمييا زاۋىتى رەسەي مۇناي ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەۋگە جاراقتالعانىن ايتا كەلٸپ, بولاشاقتا ونىڭ وتاندىق مۇنايدى ٶڭدەۋگە قايتا جاراقتالۋى مٷمكٸن بە دەپ سۇرادى. مينيستر وعان زاۋىتتى جاڭعىرتۋدىڭ ەكٸنشٸ كەزەڭٸندە عانا ول قازاقستاندىق مۇنايدى دا ٶڭدەۋگە مٷمكٸندٸك الادى دەپ جاۋاپ بەردٸ. بٸرٸنشٸ كەزەڭنٸڭ ٶزٸ ەلٸ 5-6 جىلدان كەيٸن عانا اياقتالادى ەكەن.

دەپۋتات مايرا ايسينا مۇناي ٶڭدەيتٸن شاعىن زاۋىتتاردىڭ بولاشاعى تۋرالى سۇرادى. بۇعان مينيستر پەسسيميستٸك رۋحتا جاۋاپ بەردٸ. ونىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازٸر قازاقستاندا 33 شاعىن مۇناي ٶڭدەۋ زاۋىتى بار ەكەن. ولاردىڭ جالپى قۋاتتىلىعى – 6,5 ملن توننا. الايدا, ولار ٷلكەن زاۋىتتارمەن بەسەكەلەسە المايدى. سوندىقتان, جاعدايلارى قيىن, كەيبٸر بيزنەسمەندەر سوندايدى جاساپ الىپ, مينيسترلٸككە كەلٸپ, ەكٸمشٸلٸك رەسۋرستاردى قولدانىپ, ٶزدەرٸنە مۇناي ەپەرۋدٸ ٶتٸنەدٸ. نارىقتىق ەكونوميكادا ەشكٸمدٸ زورلاۋعا بولمايدى عوي, دەپ جاۋاپ بەردٸ ق.بوزىمباەۆ. سٶيتٸپ, مينيستر وسى ۋاقىتقا دەيٸن ايتىلىپ جٷرگەن «اسا ٷلكەن زاۋىتتار, مونوپوليستەر يكەمسٸز بولادى, باعانى جوعارى ۇستاپ تۇرادى, ولاردان گٶرٸ نارىققا شاعىن زاۋىتتاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸ جوعارى بولادى» دەگەن تەورييانى جوققا شىعاردى.

بۇدان كەيٸن دە كٶپتەگەن سۇراقتار قويىلدى. ٷكٸمەت ساعاتىن قورىتقان گ.يسٸمباەۆا «جەر قويناۋى جەنە جەر قويناۋىن پايدالانۋ تۋرالى» جەنە بٸرٸكتٸرٸلگەن سالىق جەنە كەدەن كودەكستەرٸ بٸر ۋاقىتتا ەزٸرلەنٸپ جاتقانىن اۋىزعا الىپ, ولار بٷگٸنگٸ دەپۋتاتتاردىڭ كٶپتەگەن ۇسىنىستارىن ٸسكە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ, دەدٸ. ٷكٸمەت ساعاتىنىڭ قورىتىندىسى بويىنشا ۇسىنىمدار قابىلداندى.

جاقسىباي سامرات,

«ەگەمەن قازاقستان»