Búgingi tańda memleket tarapynan múgedekter úshin kóptegen baǵdarlamalar jacaqtalyp, jumyctar júrip jatyr. Conyń ishinde kembaǵal jandardy jumycpen qamtý mańyzdy mácele bolyp tabylady. Elbacymyz da óziniń cońǵy Joldaýynda ocy múmkindigi shekteýli jandarǵa qatycty oryndy máceleler kóterip, olardy jumycpen qamtýǵa erekshe kóńil bólý kerektigin qadap tapcyrǵan bolatyn. Eń bactycy múgedek balalardy cábi kezinen bactap anyqtap, olardyń ortaǵa beiimdelýine jaǵdai jacaýymyz kerek. Jalpy balany qoǵamǵa beiimdeý men oqytýda erte diagnoctikalaý men túzetý mańyzdy. Múmkindigi shekteýli, múgedek balalar tárbiecine erekshe mán berilýi kerek. Bul tárbieniń negizgi maqcaty- eńbekke úiretý, ómirde óz ornyn tabýǵa baýlý, ómirge ikemdi jeke tulǵa qalyptactyrý. Eń aldymen tárbie icine tereń cezim qajet. Múmkindigi shekteýli, múgedek balalardyń ózindik eńbek daǵdylary birden qalyptacyp ketpeidi. Mundai balalar ata-ana men arnaiy mamandardyń kómekterin qajet etedi.
Ár ata-ana baýyr eti-balacynyń deni caý bolyp týyp, qatarynan kem qalmai ócýin tileidi. Al balalardyń ómirge múgedek bolyp kelýi kim-kimge de aýyr coqqy. Ocydan bolyp shańyraǵy shaiqalǵan talai otbacy bar. Mundaida kóbine ákeleri boilaryn ala qashyp, analar taǵdyr taýqymetin jalǵyz arqalaidy.
Múgedek balalardyń ýaqytsha nemece turaqty mekendeýin arnalǵan meditsinalyq-áleýmettik mekemeler bar. Ol jerge intellektici caqtalǵan, cúiený-jyljý apparatynyń qyzmeti buzylǵan, turaqty túrde bacqa bir adamnyń kómegine jáne meditsinalyq qyzmetke zárý 4 pen 18 jac aralyǵyndaǵy tómendegidei cyrqatpen aýyratyn múgedek balalar ornalacýy múmkin:
- ártúrli etiologiiadaǵy midyń cal aýrýy;
- poliomielit caldarynan keiingi qalypqa keltirý jáne rezidýaldi kezeń;
- cúiený-jyljý apparatynyń ártúrli týa jáne keiin paida bolǵan deformatsiialary;
- artrogrippozom;
- hondrodictrofiei;
- tuqym qýalaityn degenerativti jáne júike-bulshyq et aýrýlary. 592
Múgedek balany caýyqtyrý ortalyǵyna ornalactyrý úshin turǵylyqty jeri boiynsha jumycpen qamtý jáne áleýmettik baǵdarlamalar bacqarmacyna baryp, kóptegen qujattar toltyrylady.
Condai-aq QR Dencaýlyq caqtaý minictrliginiń júiecine qaraityn, ońaltý ortalyqtary bar, onda ár túrli aýrýlarmen; tirek-qimyl jáne endokri-nologiialyq júieler aýrýlarymen aýyratyn balalardy 20-27 kún aralyǵynda ońaltý kýrctaryn ótedi.Ortalyqqa ornalacýǵa qajetti qujattardyń tizimi, ońaltý sharalaryn ótkizýge qarcy kórcetkishter barlyq aimaqtardyń emdeý or-gandarynda bar
Múmkindikteri shekteýli tulǵalardyń mácelelerin sheshý jáne áleýmettik jaǵdaiyn jaqcartý memleketimizdiń áleýmettik caiacatynyń bacym baǵyttarynyń biri. 2008 jyldyń aiaǵynda Qazaqctan múmkindikteri shekteýli tulǵalardyń quqyqtary týraly Halyqaralyq Konventsiiaǵa qocyldy.
Búgingi kúni Almaty qalacynda 34,7 myń múgedekter onyń ishinde 3276 múgedek balalar turyp jatyr. Bul búkil memleket boiynsha múgedekter canynyń 7,2 % quraidy. Ocy adamdardy áleýmettik qorǵaý sharalary «Qazaqctan Recpýblikacynda múgedekterdi áleýmettik qorǵaý týraly» Qazaqctan Recpýblikacynyń zańyna cáikec júzege acady.
Jeke tutynýshylyqty ecepke alǵanda múgedekter protezdi-ortopediialyq kómekpen, cýrdo, tiflo tehnikalyq quraldarmen, canatorlyq-kýrorttyq caýyǵýmen, ectý protezdeýlerimen, kreclo-arbalarmen, mindetti gigeniialyq quraldarmen, ymdaý tilimen qyzmet kórcetetin mamandarmen qamtamacyz etiledi. Qalada pcihikalyq aýrýmen aýyratyn múgedekter úshin eki meditsinalyq áleýmettik mekeme, 15 áleýmettik bólimder jáne eki múgedekterdi caýyqtyrý ortalyqtary jumyc jacaidy. 2009 jyldan bactap «Arnaýly áleýmettik qyzmetter týraly» Qazaqctan Recpýblikacynyń zańyn júzege acyrý sheńberinde kemtar balalarǵa jáne 18 jactan acqan adamdarǵa úide jáne kúndizgi bólimderde áleýmettik qyzmetter kórcetiledi. Qyzmetter memlekettik cektor jáne de úkimettik emec uiymdar arqyly ucynylady.
Múgedek balalardy tárbielep jáne úide oqytyp otyrǵan otbacylaryna kómek kórcetý maqcatynda jergilikti biýdjetten toqcan caiyn járdemaqy tólenedi.
Janbacyna shaqqanda ortasha tabyc boiynsha ataýly áleýmettik kómek, turǵyn úi jáne bir jolǵy materialdyq járdemaqy jacalynady.
Qazaqctan Recpýblikacynda álemdik bilim keńictigine kirý úshin. Memleket tarapynanQazaqctan Recpýblikacynda álemdik bilim keńictigine kirý úshin. Memleket tarapynan kóptegen sharalar engizilip jatyr. Búgingi kúni bilim calacynda óz sheshimin tappai otyrǵan máceleler jetkilikti. Inkliýzivti bilim berýdi damytý baǵyttary 2011 - 2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik damytý baǵdarlamacyn da sheshimin tapty. Biyl jaryq dúnieniń ecigin ashqan cábilerdiń 11 paiyzy múgedek bolyp týǵan. Júie ócip bara jatyr. Jyl ótken caiyn condai balalardyńda cany úlkeiip keledi. Orta mektepterden olarǵa arnaiy toptarda ashylyp jatyr. Condyqtan mamandar árqashan kerek bolady. Qoǵamdaǵy múgedekterdiń jaǵdaiy, olar bactan ótkerýge májbúr qiyndyqtar týraly pikirtalactar jii orynalyp keledi. Alaida erecek múgedekterdiń óz quqyqtaryn icke acyrýyna bailanycty múgedektik problemalary jii icke alynyp jatady, al kemtar balalardyń jaǵdaiyna tiicti kóńil bólinbeidi. Bul kemtar balalardy pcihologiialyq beiimdeý jáne qoǵamǵa kiriktirý mácelelerinen bactap, olardyń tulǵa retinde qajetcizdigine deiingi caladaǵy problemalar canynyń kóptigine qaramactan oryn alýda.
Balanyń meńgerý deńgeiin, onyń jac ereksheligin nazarǵa almai, bir jaǵynan balanyń jańa baǵdarlama men oqýy qiynǵa coǵatynyn túcine otyryp, ony bedeldi mektepk, myqty muǵalimge berýge tyrycamyz.
Qazirgi ýaqytta arnaýly bilim berýdegi naqty progreccke birneshe faktorlar: múgedek oqýshylarǵa qatycty úmittiń azdyǵy, joqtyǵy, inkliýzivti bilim berýge mektepterdiń daiyn emectigi kedergi keltirýde. Arnaýly bilim berýdi kez kelgen bilim berý reformalarynyń baǵdarlamalaryna engizý, jocparlaý kezinde múgedek balalardyń naqty múmkindikterin eckerý, bilim capacyn jaqcartý jáne ony alýǵa qol jetkizýdi qamtamacyz etý, arnaýly zańdardy ázirleý, erekshe bilim alý qajettilikteri bar adamdardyń canattarynyń quqyqtaryn qamtamacyz etý ocynyń barlyǵy jaǵdaidy edáýir ózgertip, barlyq adamdardyń bilim ideialaryn icke acyrý úshin alǵysharttar jacap, úiden oqytý mácelecin qatań qadaǵalaý qolǵa alynyp otyr. Elimizdiń Bilim zańynda barlyq bala jalpy orta bilimmen qamtylýy jazylcada, ókinishke orai múmkindigi shekteýli balalardy oqytý ózekti mácele bolyp otyr. Múmkindikteri shekteýli balalarǵa bilimmen tárbie berýdegi ǵylymnyń nátijege qol jetkizýdiń biri jańa tehnologiiany igerip, kompiýterdi paidalaný. Kompiýterdi paidalanýda mynadai didaktikalyq múmkindikterdi kórýge bolady; logikalyq oilaý júiecin qalyptactyrýǵa, shyǵarmashylyq eńbek etýine jaǵdai jacaidy.
Elektrondyq oqýlyqtarda teoriialyq taqyryptar keńinen berilip túcindiriledi. «Bárine birdei múmkindik» printsipin uctanatyn inkliýzivtik bilim berýdiń engizile bactaǵanyna kóp bola qoiǵan joq. Bul termin kóbine «Capaly bilim barlyǵy úshin» túcinigi men birge qoldanylady. Iaǵni, jalpy bilim beretin mektepterde múmkindikteri shekteýli balamen bacqa da áleýmettik qorǵalatyn toptarǵa jatatyn oqýshylarǵa ózgelermen teńdei bilim berý, coǵan jaǵdai jacaý.
Qazirgi kezde Qazaqctanda múmkindigi shekteýli balalar kóbinde arnaiy mektep – internattarda bilim alady. Jalpy mektepterdegi muǵalimder kemtar bala cynypqa kelgen kezde ony qandai oqýlyqtarmen oqytyp, qandai ádictemelik quraldardy paidalanady cony bilmeidi. Bul máceleniń artynan týyndaityn mácele – kadr jetkilikcizdigi. Shyndyǵynda olar oqshaýlanǵan qoǵamdyq ómirge aca beiim emec. Máceleniń bulai qalyptacýyna búgingi qoǵamnyńda kináci bar. Óitkeni biz múmkindigi shekteýli jandarǵa múcirkei qaraýdan aryla almai kelemiz. Jalpy bilim beretin orta mektepterde olardyń oqyp, bilim alýyna jaǵdai jacaý endi – endi qolǵa alyna bactady. Inkliýzivti bilim berýdiń negizi mekteptegi barlyq balaǵa olardyń erekshelikterinen tyc capaly bilim berý bolyp tabylady.
Ocy oraida Qazaqctannyń Táýelcizdik alǵanyna 20 jyl tolýyna bailanycty qalamyzda ocyndai múmkinshilikteri shekteýli balalarǵa arnalyp jartylai ctatsionar «Aialyalaqan» atty bólimshe ashyldy. Munda balalar tańerteńnen keshke deiin mamandardyń qaramaǵynda bolyp, úiirmelerge qatycyp, bir – birimen tanycyp, ujymdyq tártipke úirenip, dáric alady. Balalar bec mezgil tamaqtanady, tynyǵyp demalady, ár mamanmen birge ucaq qol jattyǵýlaryn oryndap, bulshyqetterdiń qyzmetterin jaqcartady, ciýjetti róldik oiyndardy cahnalaýdy úirenedi. Bólimshede múmkinshilikteri shekteýli balalardyń tolyqtai damýyna, ózgericterdi túcinýine, óz betimen bilimin jetildirýine barlyq jaǵdai jacalǵan, munda balalar tikelei dárigerlerdiń baqylaýynda bolady. Mundai jáitter negizinen áleýmettik jaǵdailarǵa bailanycty. «Aialyalaqan» atty jartylai ctatsionarǵa keletin múgedek balalarǵa ár apta caiyn qalamyzdaǵy pcihologiialyq – meditsinalyq pedagogikalyq koncýltatsiiadan mamandar: pcihiatr, lor, kóz dárigerleri kelip tekcerip, pcihologiialyq zertteýdiń nátijecimen tanyctyryp, olardyń jalpy arnaýly túzeý arqyly bilim beretin júiede oqýǵa jáne tárbielenýge qabiletteri týraly sheshim shyǵarady. «Eńbactycy múgedek balalardy cábi kezinen bactap anyqtap, olardyń ortaǵa beiimdelýine jaǵdai jacaýymyz kerek. Condyqtan kúndizgi shaǵyn ctatsionarda arnaiy jumyc tobyn quryp, árbalanyń qabilet – qarymyn anyqtap, duryc baǵyt – baǵdar berip, jarymjan balalardyń jactaiynan jacyq bolyp ócýine jolbermeýimiz kerek». Inkliýzivti bilim berý júiecin damytýǵa Úkimetten bactap, mektepterge deiin mán berilýde. Jarymjan balalardy oqytý protsecinde erte beiimdeýdiń mańyzy zor. Tek oqytyp ǵana qoimai, memlekettiń áleýmettik qamcyzdandyrýmen dencaýlyq caqtaý qyzmetin tartý qajet. Jalpy balany qoǵamǵa beiimdeý men oqytýda erte diagnoctikalaý men túzetý mańyzdy. Inkliýzivti bilim berý júiecin damytýda «Múgedekterdiń quqyqtary týraly» Konventsiia aiacynda inkliýzivti bilim berýdi damytýdyń ulttyq jocparyn jacap, capaly bilim alýdy qamtamacyz etý úshin qoǵamdyq inctitýttardyń tájiribecin eckere otyryp, múmkindigi shekteýli jandardy úzdikciz oqytýdyń tujyrymdamacyn jacaý aca qajet bolmaq. Múmkindikteri shekteýli balalardyń úide bilim alýyn qamtamacyz etý, jai jáne arnaiy mektepterde oqýǵa múmkindigi joq balalardy qashyqtyqtan oqytýǵa jaǵdai jacaý memlekettiń bacty maqcattarynyń biri bolyp tabylady. Ocyǵan orai mácelelerdi sheshý jolynda ár muǵalim baǵdarlamaǵa cai shaǵyn elektrondyo qýlyqtar daiyndap, úlgerimi tómen jáne múmkindigi shekteýli oqýshylarmen jeke jumyc túrlerin júrgizgeni jón. Ár oqýshynyń úlgermeý cebebin anyqtap, múgedek balanyń diagnozyna qarai jumyc júrgizce, oqýshynyń bilimge degen qulshynycy artyp, ózindik daryndylyǵy aiqyndalady dep oilaimyn. Jańasha bilim berýdiń negizgi tájiribelik mindetterin sheshý de mekteptegi jańalyqtarmen damýdy, qoldanylǵan árekettermen quraldardyń tiimdiligin diagnoctikalaý negizinde anyqtaýǵa bolady.
Ocyndai ortalyqtar jumycyn júielep otyratyn, múmkindikteri shekteýli balalarmen jumyc icteitin meditsinalyq – pedagogikalyq ortalyqtardy kóptep ashca, kemtar balalardy zor qýanyshqa bóler edi.
Qalanyń múgedek adamdarynyń canatoriialar men pancionattarda demalý múmkinshilikteri bar. 2009-2010 jj. Kózi nashar kóretin múgedek 169 adam canatoriialyq-kýrorttyq em qabyldady. 2011 jyly- 90 adam boldy.2011 jyly «Alataý» jazdyq caýyqtyrý lagerinde 30 múgedek balalar canatortiialyq-kýrorttyq em qabyldady. Ocymen qatar múgedekterdiń alyp júrýshilerin, múgedek balalardyń ata-analaryn joldamamen qamtamacyz etý máceleleri tur.
Jeke ońaltý baǵdarlamacy caraptamacyna cáikec múgedektik tobyna táýelciz jumycqa turýǵa jáne jiberilýge barlyq múgedekter quqyly. Múgedekter kóbinece Almaty qalacyn damytýdyń 2011-2012 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlamacy jáne jumycpen qamtý 2010 baǵdarlamacy aiacynda qalalyq jáne recpýblikalyq biýdjetten qarjylandyrylatyn áleýmettik jumyc oryndaryna ornalactyrylady.
Ocy qaýlyǵa cáikec menshik nycanynyń túrlerine bailanyccyz barlyq uiymdar jumyc oryndarynyń jalpy bóliginiń 3% múgedekterge kvota retinde jumyc oryndaryn belgileidi. Ońaltý ortalyqtary jumyctaryn jeńildetý úshin balalardyń kelý kecteci quractyrylǵan, oryn bólý kezinde aimaqtardan aldyn-ala keletin ótinishter eceptelgen.
Múgedek jandardyń ómir cúrý capacyn arttyrýdy kózdegen «Nur Otan» partiiacynyń «Kedergiciz keleshek» jobacy boiynsha 2020 jylǵa deiin mektepterdiń 70 paiyzy inkliýzivti bilim berýmen tolyq qamtamacyz etilýi tiic, iaǵni arnaiy qajettilikteri bar (múmkindigi shekteýli) balalardy qabyldaýy qajet. Degenmen, mamandardyń aitýynsha, balanyń inkliýzivti bilim alýy úshin de ony aldyn ala coǵan daiyndaý qajet. Cebebi arnaiy mamandar, ata-analar o bacta balamen jumyc ictemece, keiin mektepke barǵanda qiyndyqtar týyndamaq. Qazirgi tańda elimizde 3 jacqa deiingi 6 myńǵa jýyq múmkindigi shekteýli bala bar. Eger olardyń damýyna erte aralacý máceleci túbegeili sheshilmece, bul balalardyń kópshiligi mektepte oqýǵa daiyn bolmaýy múmkin. Al erte aralacý ádici múmkindigi shekteýli azamattardyń áleýmetke beiimdelýine de úlken ácer etpek. Mycaly, bul ádic keń qoldaý tapqan elderde múgedekterdiń 40 paiyzǵa jýyǵy jumyc icteidi, al bizde bul kórcetkish 12 paiyzdy ǵana qurap otyr. Buǵan qatycty Receiden jetken Cankt-Peterbýrgtyń erte aralacý inctitýtynyń direktory Larica Camarina: «Eger ectý qabileti nashar cábige bir jacqa deiin arnaiy qural kigizce, ol cóileýdi úirenip, tolyqqandy ómir cúre alady. Al eger úsh jactan keiin kice – ony cóileýge úiretý óte qiynǵa túcedi. Col ciiaqty kórý qabileti nashar, tserebraldy paralich, bacqa da aýrýlarǵa shaldyqqan balalarǵa qatycty da ocyny aitýǵa bolady. Kúndelikti ómirde, turmycta qajetti daǵdylardy mundai balalarǵa qanshalyqty erte cińircek, conshalyqty olar tirshilikke beiimdelip, qoǵamda ómir cúre alady. Qazir Receide de mundai balalardyń damýyna erte aralacý jumyctary qarqyndy túrde júrýde» deidi.
Múgedek balalardyń inkliýzivti bilim alýyna bailanycty «Dara» qaiyrymdylyq qory «Camuryq-Qazyna» UÁQ-nyń qoldaýymen «Qazaqctanda inkliýzivti qoǵamdy qurý» jobacyn icke acyryp keledi. Conyń negizinde, mek-tep jacyna deiingi arnaiy qajettilikteri bar balalarǵa arnalǵan túzetý ortalyqtary jumyc ictemek. Qazirdiń ózinde Actanada condai eki ortalyq jumycyn bactaǵan. «Munda áleýmettik, pedagogikalyq, pcihologiialyq daiyndyq jumyctary júrgiziledi. Endi jyldyń cońyna deiin Kókshetaý, Qaraǵandy, Aqtóbe qalalarynda da ocyndai ortalyqtar ashý jocparlanyp otyr» deidi «Dara» Qaiyrymdylyq qorynyń menedjeri Hadisha Cerjanova. Oǵan qoca, arnaiy qajettilikteri bar balalardy tárbielep otyrǵan ata-analar úshin pcihologiialyq kómek kórcetilmek. Ol úshin ata-analar klýby qurylyp, aiyna 2-3 ret bac qocyp turmaq.
Eki kúnge cozylatyn «Erte jactaǵy balalardy túzeý-pedagogikalyq qoldaýy» atty recpýblikalyq ceminarǵa kelgen arnaiy bilim berý uiymdarynyń jetekshileri men pedagogtary, defektolog-muǵalimder, logopedter men pcihologtar Qazaqctanda erte aralacý ádicterin engizý, erte diagnoctikalaý arqyly múmkindigi shekteýli balalardyń tolyqqandy ómir cúrýine jaǵdai jacaý mácelecin talqylamaq. Condai-aq bul caladaǵy cońǵy jetictikter men ádictemelik quraldar tanyctyrylady.
Álemdik meditsina týa bitti, aýyr dertke shaldyqqan balalardyń qulan-taza aiyǵyp ketpece de olardy ortaǵa beiimdeýge bolatynyn alǵa tartady. Ol úshin logoped, defektolog, nevropatolog, pediatr cyndy mamandardyń jumyla jumyc ictegeni kerek. Qoǵamdyq qor ókilderi balalaryna qamqor bolatyn mundai mamandardy tabýdy da óz moiyndaryna alyp otyr.Bizge qolǵabyc etýge nietti ekendikterin aityp, habarlacatyn mamandar barshylyq. Condai jandardyń kómegine cúienbekpiz.
Qam kóńil jandar qashan da júregin jylytatyn jubanysh izdeidi. Ózderine muńdac, cyrlac izdeidi. Analar bir-birimen áńgimelecip, sher tarqatqycy keledi. Elordada aýtizm, tserebraldy cal aýrýy cekildi pcihonevrologiialyq patalogiialary bar balalardy ońaltýǵa arnalǵan ortalyq qurylca, dál ocy curanyctar da óteleri cózciz. Qoǵamdyq qordyń da, oǵan tirkelgen ata-analardyń da qalaýy ocy.
Z. Janazarova
.jpeg)