Ult portalynyń poshtasyna belgili aqyn Muhtar Shahanovtyń haty kelip tústi. Hatta jeltoqsanshy Erlan Dekelbaevtyń maqalasyna orai jazylǵan jaýap-maqala bar. Ult.kz - erkin sóz alańy bolǵandyqtan, maqalany sol kúii jariialaýdy jón kórdik.
redaktsiiadan
Dekelbaevtyń dańǵaza áreketi
Jýyrda Feisbýk áleýmettik jelisinde jáne «Abai.kz» saitynda 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde alańǵa shyqqandardyń biri Erlan Dekelbaevtyń «Tarihi kitaptarǵa meni «satqyn» dep jariialatqan – Muhtar Shahanov» degen málimdemesi shyqty. Onda mynadai joldar bar:
«Muhtar aǵa, munyń barlyǵy ózińiz basqarǵan «Jeltoqsan komissiiasynyń qorytyndysynan» alynǵan. Siz bul qorytyndyǵa qolyńyzdy qoiyp, meni komissiianyń qorytyndysymen satqyn dep tarihty burmaladyńyz. Meni urpaq aldynda masqaralap otyrsyzdar. Búkil kitaptardyń ishinde badyraityp turyp, «Isabekov Sábitti» satqan dep oiyp turyp, jalǵyz maǵan ǵana qorytyndy shyǵarǵanyńyzǵa ań-tań qalyp otyrmyn. Nege sonsha maǵan ǵana qadalyp qalǵansyz? Muhtar aǵa, siz aryz jazyp kelgen 21 adamdaryńyzben birge qosa 22 adam bolyp meniń arqama pyshaq suqtyńyz. Eń bolmaǵanda erkek qusap sol pyshaqtyń bireýin nege meniń keýdeme qadamadyńyzdar, Muhtar aǵa?»
Endi osy sóilemderge oi júgirtip, saralap kórelik.
Ras, men 1986 jylǵy Jeltoqsan shyndyǵyn ashýmen jáne oǵan túpkilikti baǵa berý jumysymen shuǵyldanyp júrgenimde Amanjol Nálibaev bastaǵan jeltoqsanshylardyń jáne ony qoldaýshylardyń úlken toby komissiiaǵa 21 adam qol qoiǵan arnaiy hatty ákelip tapsyrǵan. Sol hattyń ishinde Erlan Dekelbaevtyń jeltoqsanshy Sábit Isabekovtiń sottalýyna sebepker bolǵany aitylady. Komissiia músheleriniń jáne jeltoqsan shyndyǵyna aralasyp júrgen ózge de qoǵam qairatkerleriniń muqiiat túrde talqylaýynan keiin komissiia sheshimine mynadai joldar endirilgen eken:
«Isabekov S.K., tiajelo ranennyi 18 dekabria, byl pomeshen v tiýremnýiý bolnitsý KGB. Protiv nego bylo vozbýjdeno ýgolovnoe delo (sledovatel Egorov). Na osnovanii edinstvennogo pokazaniia drýgogo obviniaemogo – Dekelbaev E.A. – Isabekov osýjden vposledstvii na 6 let lisheniia svobody.»
Bul málimettiń tergeýshi Egorov qatysqan arnaiy sot sheminen alynǵany kórinip tur. 21 adamnyń komissiiaǵa jazǵan haty da E.Dekelbaev týraly bolatyn. Ol hatty óz muraǵatymnan izdep tabý úshin bálkim aidan asa ýaqyt qajet shyǵar. Biraq hat kezinde gazetke de jariialanǵan siiaqty edi.
Endi E.Dekelbaevtyń «jalǵyz maǵan ǵana qorytyndy shyǵarǵandaryńyzǵa ań-tań qalyp otyrmyn» degeni saýatsyzdyq, paiymsyzdyq emes pe? 1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasyn tekserý komissiiasynyń tujyrymdamasynda júzden astam adamdardyń aty-jóni jáne jasaǵan isteri baiandalady. Komissiia tek Dekelbaev isimen shuǵyldanǵan bolsa, onyń nesi komissiia. Ekinshiden, E.Dekelbaev «meni komissiianyń qorytyndysymen satqyn dep tarihty burmaladyńyz» degen pikir bildiredi. Kórdińizder me, ol ózin tarihqa ainaldyryp otyr. Dekelbaev tarihpen sybailas bolatyndai qandai is tyndyrypty. Biraq dálelsiz jáne sebepsiz pikir aityp 1986 jylǵy Jeltoqsan shyndyǵyn áigilegen komissiiaǵa shirek ǵasyrdan soń orynsyz kúie jaqqany úshin Dekelbaevtyń jeltoqsan tarihynda qalýy ábden múmkin. Áitpese, myna áreketin qalai túsinýge bolady?
Kóp jyl buryn meniń «Jazager jady kosmoformýlasy» («Shyńǵys hannyń pendelik qupiiasy») atty óleńmen jazylǵan romanymnyń tóńireginde órbigen Shyńǵys han týraly aitys pen daýda Muhtar Maǵaýin Bekdilda Aldamjarov degen jigitti ózine qolshoqpar etip alyp, Shyńǵys Aitmatov ekeýmizge shamasy jetkenshe qara kúie jaqtyrdy. Meniń «daryn, qabilet ataýlydan jurdai, múldem aqyn emes» ekenimdi dáleldep baqty. Al, Sh.Aitmatovtyń birde bir esi durys shyǵarmasynyń joqtyǵyn aita kelip, kezinde onyń álem ádebietiniń uly tulǵasy Lýi Arogon «Mahabbat týraly eń tamasha hikaia» dep ardaqtaǵan «Jámila» atty týyndysyn mazmunsyz, maǵynasyz, eń nashar shyǵarma dep baǵalapty. Bizdiń aramyzdaǵy daýmen ainalysyp júrgen Almaty qalasy, Medeý aýdandyq soty ózderinshe «Osy azamattyń esi durys pa eken?» degen kúdikke tirelip, qaladaǵy Kablýkov kóshesiniń boiynda ornalasqan psihikalyq saýyqtyrý (jyndyhana) ortalyǵyna hat jibergen eken, olar Bekdilda Aldamjarovtyń 22 jyl boiyna, jyndyhanada tirkeýde turǵanyn áigilep, bas dárigeri qol qoiyp, arnaiy hat joldapty. Sol hattyń baspasózde jariialanýy aramyzdaǵy daýdy sap tyiyp, jurt arasyndaǵy bedelimizge súienish bolǵan edi.
Qudai onyń betin ary burǵai, áitse de E.Dekelbaev týraly da joǵarydaǵydai oiǵa tirelgenimdi jasyra almaimyn.
Jeltoqsan kóterilisiniń shyndyǵyn áigileý barysynda 5 komissiia jumys jasady. Men basqarǵan 4-shi komissiia oqiǵaǵa kináli 41 adamnyń aty-jónin jariialap, M.S.Gorbachev basqarǵan KOKP Ortalyq Komitetiniń, onyń Saiasi Biýrosynyń qylmysty isterin komissiia sheshimi arqyly búkil dúniejúzine áigilegen shaqta, G.Kolbin M.Gorbachevke kirip, KSRO Qaýipsizdik komiteti, KSRO Ishki Ister ministrligi, KSRO Prokýratýrasymen birlesken arnaiy komissiia qurǵyzyp,bizdiń komissiianyń isin joqqa shyǵarýǵa jumys jasaǵanyn jurttyń kóbi bile bermeidi. Keiinnen meniń KSRO Prezidenti Gorbachevti Konstitýtsiialyq sotqa bergenimdi jáne M.Gorbachevtan 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisi kezinde jasaǵan ádiletsizdigi úshin búkil qazaq halqynan keshirim suratqanymdy da bireý bilip, bireý bilmeýi múmkin. Kúni búginge deiin sol Jeltoqsan shyndyǵyn áigilegenimizge riza emes adamdar, anda-sanda bolsada boi kórsetip turady.
Áitpese, Dekelbaev myrza sol kezde-aq óziniń komissiia sheshimine engenin jaqsy biledi. Tipti onyń óz kinásin moiyndai otyryp, komissiia sheshiminen óz esimin alyp tastaý týraly ótinish aitqany da keibireýlerdiń esinde qalypty. Sóite tura Dekelbaev komissiianyń 100-den astam jumysshy tobynyń arasynda júrip, keibir isterimizge qolǵabys tigizgenin de joqqa shyǵarmaimyz. Araǵa shirek ǵasyrdan astam ýaqyt túskende E.Dekelbaev ózin sútten aq, sýdan taza etip kórsetip, aiqai kótergeni qalai? Qolynda dái bolsa, sol kezde nege ózin aqtap alýǵa tyryspady? Bizdiń uǵymymyzsha, Dekelbaev myrzany jasyryn qoldaýshylardyń ishinde 1986 jylǵy Jeltoqsan kóterilisiniń jáne onyń rýhani bedelin qorǵaǵan komissiianyń abyroiyn túsirgisi keletin bireýler bar siiaqty.
Jariialanǵan málimdemesiniń sońyna taman E.Dekelbaev bylai dep kúsh kórsetedi:
«Siz jáne kitapty shyǵarýshylar (Berik Ábdiǵaliuly, Qaiym-Munar Tábei, Máýlen Áshimbaev, Asqarov Álibekter bolyp) press-konferentsiia uiymdastyryp, el-jurt aldynda óreskel qatelikterińizdi moiyndap, meni tarih aldynda aqtańyzdar... Eger bas tartyp, meni osyndai «satqyn» kúide qaldyra beretin bolsańyzdar, men barlyqtaryńyzdy sotqa tartamyn!»
Kerisinshe, negizsiz, paiymsyz aiyptaýy úshin, maǵan jáne búkil komissiia músheleriniń jasaǵan isine kóleńke túsirýge tyrysqany úshin, Erlan Dekelbaev óz málimdemesin jariialaǵan saittarda, menen ǵana emes búkil komissiia múshelerinen jáne komissiia múddesine jasqanbai qol ushyn bergen halyq qaharmany Qasym Qaisenov, halyq jazýshysy Safýan Sháimerdenov sekildi aǵalar basqarǵan jumysshy tobynan keshirim suramasa, onda bul jalaqor myrzany komissiia músheleri jáne komissiia jumysyna tikelei qatysty adamdardyń, sotqa tartýǵa múmkindigi bar.
Muhtar ShAHANOV,
1986 jylǵy Jeltoqsan oqiǵasynyń shyndyǵyn ashý jáne oǵan
túpkilikti baǵa berý komissiiasynyń teń tóraǵasy,
Qazaqstannyń Halyq jazýshysy,
Qyrǵyzstannyń Halyq aqyny,
«Túrki tildes halyqtar arasyndaǵy
eń úzdik álem aqyny» syilyǵynyń iegeri
Ult portaly
.jpg)