مۇحتار شاحانوۆ. دەكەلباەۆتىڭ داڭعازا ەرەكەتٸ

ۇلت پورتالىنىڭ پوشتاسىنا بەلگٸلٸ اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ حاتى كەلٸپ تٷستٸ. حاتتا جەلتوقسانشى ەرلان دەكەلباەۆتىڭ ماقالاسىنا وراي جازىلعان جاۋاپ-ماقالا بار. Ult.kz - ەركٸن سٶز الاڭى بولعاندىقتان, ماقالانى سول كٷيٸ جارييالاۋدى جٶن كٶردٸك. 

رەداكتسييادان

دەكەلباەۆتىڭ داڭعازا ەرەكەتٸ

جۋىردا فەيسبۋك ەلەۋمەتتٸك جەلٸسٸندە جەنە «اباي.kz» سايتىندا 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە الاڭعا شىققانداردىڭ بٸرٸ ەرلان دەكەلباەۆتىڭ «تاريحي كٸتاپتارعا مەنٸ «ساتقىن» دەپ جارييالاتقان – مۇحتار شاحانوۆ» دەگەن مەلٸمدەمەسٸ شىقتى. وندا مىناداي جولدار بار:

«مۇحتار اعا, مۇنىڭ بارلىعى ٶزٸڭٸز باسقارعان «جەلتوقسان كوميسسيياسىنىڭ قورىتىندىسىنان» الىنعان. سٸز بۇل قورىتىندىعا قولىڭىزدى قويىپ, مەنٸ كوميسسييانىڭ قورىتىندىسىمەن ساتقىن دەپ تاريحتى بۇرمالادىڭىز. مەنٸ ۇرپاق الدىندا ماسقارالاپ وتىرسىزدار. بٷكٸل كٸتاپتاردىڭ ٸشٸندە بادىرايتىپ تۇرىپ, «يسابەكوۆ سەبيتتٸ» ساتقان دەپ ويىپ تۇرىپ, جالعىز ماعان عانا قورىتىندى ششىعارعانىڭىزعا اڭ-تاڭ قالىپ وتىرمىن. نەگە سونشا ماعان عانا قادالىپ قالعانسىز? مۇحتار اعا, سٸز ارىز جازىپ كەلگەن 21 ادامدارىڭىزبەن بٸرگە قوسا 22 ادام بولىپ مەنٸڭ ارقاما پىشاق سۇقتىڭىز. ەڭ بولماعاندا ەركەك قۇساپ سول پىشاقتىڭ بٸرەۋٸن نەگە مەنٸڭ كەۋدەمە قادامادىڭىزدار, مۇحتار اعا?»

ەندٸ وسى سٶيلەمدەرگە وي جٷگٸرتٸپ, سارالاپ كٶرەلٸك.

راس, مەن 1986 جىلعى جەلتوقسان شىندىعىن اشۋمەن جەنە وعان تٷپكٸلٸكتٸ باعا بەرۋ جۇمىسىمەن شۇعىلدانىپ جٷرگەنٸمدە امانجول نەلٸباەۆ باستاعان جەلتوقسانشىلاردىڭ جەنە ونى قولداۋشىلاردىڭ ٷلكەن توبى كوميسسيياعا 21 ادام قول قويعان ارنايى حاتتى ەكەلٸپ تاپسىرعان. سول حاتتىڭ ٸشٸندە ەرلان دەكەلباەۆتىڭ جەلتوقسانشى سەبيت يسابەكوۆتٸڭ سوتتالۋىنا سەبەپكەر بولعانى ايتىلادى. كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ جەنە جەلتوقسان شىندىعىنا ارالاسىپ جٷرگەن ٶزگە دە قوعام قايراتكەرلەرٸنٸڭ مۇقييات تٷردە تالقىلاۋىنان كەيٸن كوميسسييا شەشٸمٸنە مىناداي جولدار ەندٸرٸلگەن ەكەن:

«يسابەكوۆ س.ك., تياجەلو رانەننىي 18 دەكابريا, بىل پومەششەن ۆ تيۋرەمنۋيۋ بولنيتسۋ كگب. پروتيۆ نەگو بىلو ۆوزبۋجدەنو ۋگولوۆنوە دەلو (سلەدوۆاتەل ەگوروۆ). نا وسنوۆانيي ەدينستۆەننوگو پوكازانييا درۋگوگو وبۆينياەموگو – دەكەلباەۆ ە.ا. – يسابەكوۆ وسۋجدەن ۆپوسلەدستۆيي نا 6 لەت ليشەنييا سۆوبودى.»

بۇل مەلٸمەتتٸڭ تەرگەۋشٸ ەگوروۆ قاتىسقان ارنايى سوت شەمٸنەن الىنعانى كٶرٸنٸپ تۇر. 21 ادامنىڭ كوميسسيياعا جازعان حاتى دا ە.دەكەلباەۆ تۋرالى بولاتىن. ول حاتتى ٶز مۇراعاتىمنان ٸزدەپ تابۋ ٷشٸن بەلكٸم ايدان اسا ۋاقىت قاجەت شىعار. بٸراق حات كەزٸندە گازەتكە دە جارييالانعان سيياقتى ەدٸ.

ەندٸ ە.دەكەلباەۆتىڭ «جالعىز ماعان عانا قورىتىندى شىعارعاندارىڭىزعا اڭ-تاڭ قالىپ وتىرمىن» دەگەنٸ ساۋاتسىزدىق, پايىمسىزدىق ەمەس پە? 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىن تەكسەرۋ كوميسسيياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىندا جٷزدەن استام ادامداردىڭ اتى-جٶنٸ جەنە جاساعان ٸستەرٸ باياندالادى. كوميسسييا تەك دەكەلباەۆ ٸسٸمەن شۇعىلدانعان بولسا, ونىڭ نەسٸ كوميسسييا. ەكٸنشٸدەن, ە.دەكەلباەۆ «مەنٸ كوميسسييانىڭ قورىتىندىسىمەن ساتقىن دەپ تاريحتى بۇرمالادىڭىز» دەگەن پٸكٸر بٸلدٸرەدٸ. كٶردٸڭٸزدەر مە, ول ٶزٸن تاريحقا اينالدىرىپ وتىر. دەكەلباەۆ تاريحپەن سىبايلاس بولاتىنداي قانداي ٸس تىندىرىپتى. بٸراق دەلەلسٸز جەنە سەبەپسٸز پٸكٸر ايتىپ 1986 جىلعى جەلتوقسان شىندىعىن ەيگٸلەگەن كوميسسيياعا شيرەك عاسىردان سوڭ ورىنسىز كٷيە جاققانى ٷشٸن دەكەلباەۆتىڭ جەلتوقسان تاريحىندا قالۋى ەبدەن مٷمكٸن. ەيتپەسە, مىنا ەرەكەتٸن قالاي تٷسٸنۋگە بولادى?

كٶپ جىل بۇرىن مەنٸڭ «جازاگەر جادى كوسموفورمۋلاسى» («شىڭعىس حاننىڭ پەندەلٸك قۇپيياسى») اتتى ٶلەڭمەن جازىلعان رومانىمنىڭ تٶڭٸرەگٸندە ٶربٸگەن شىڭعىس حان تۋرالى ايتىس پەن داۋدا مۇحتار ماعاۋين بەكدٸلدا الدامجاروۆ دەگەن جٸگٸتتٸ ٶزٸنە قولشوقپار ەتٸپ الىپ, شىڭعىس ايتماتوۆ ەكەۋمٸزگە شاماسى جەتكەنشە قارا كٷيە جاقتىردى. مەنٸڭ «دارىن, قابٸلەت اتاۋلىدان جۇرداي, مٷلدەم اقىن ەمەس» ەكەنٸمدٸ دەلەلدەپ باقتى. ال, ش.ايتماتوۆتىڭ بٸردە بٸر ەسٸ دۇرىس شىعارماسىنىڭ جوقتىعىن ايتا كەلٸپ, كەزٸندە ونىڭ ەلەم ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلى تۇلعاسى لۋي اروگون «ماحاببات تۋرالى ەڭ تاماشا حيكايا» دەپ ارداقتاعان «جەميلا» اتتى تۋىندىسىن مازمۇنسىز, ماعىناسىز, ەڭ ناشار شىعارما دەپ باعالاپتى. بٸزدٸڭ ارامىزداعى داۋمەن اينالىسىپ جٷرگەن الماتى قالاسى, مەدەۋ اۋداندىق سوتى ٶزدەرٸنشە «وسى ازاماتتىڭ ەسٸ دۇرىس پا ەكەن?» دەگەن كٷدٸككە تٸرەلٸپ, قالاداعى كابلۋكوۆ كٶشەسٸنٸڭ بويىندا ورنالاسقان پسيحيكالىق ساۋىقتىرۋ (جىندىحانا) ورتالىعىنا حات جٸبەرگەن ەكەن, ولار بەكدٸلدا الدامجاروۆتىڭ 22 جىل بويىنا, جىندىحانادا تٸركەۋدە تۇرعانىن ەيگٸلەپ, باس دەرٸگەرٸ قول قويىپ, ارنايى حات جولداپتى. سول حاتتىڭ باسپاسٶزدە جارييالانۋى ارامىزداعى داۋدى ساپ تىيىپ, جۇرت اراسىنداعى بەدەلٸمٸزگە سٷيەنٸش بولعان ەدٸ.

قۇداي ونىڭ بەتٸن ارى بۇرعاي, ەيتسە دە ە.دەكەلباەۆ تۋرالى دا جوعارىداعىداي ويعا تٸرەلگەنٸمدٸ جاسىرا المايمىن.

جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ شىندىعىن ەيگٸلەۋ بارىسىندا 5 كوميسسييا جۇمىس جاسادى. مەن باسقارعان 4-شٸ كوميسسييا وقيعاعا كٸنەلٸ 41 ادامنىڭ اتى-جٶنٸن جارييالاپ, م.س.گورباچەۆ باسقارعان كوكپ ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ, ونىڭ ساياسي بيۋروسىنىڭ قىلمىستى ٸستەرٸن كوميسسييا شەشٸمٸ ارقىلى بٷكٸل دٷنيەجٷزٸنە ەيگٸلەگەن شاقتا, گ.كولبين م.گورباچەۆكە كٸرٸپ, كسرو قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ, كسرو ٸشكٸ ٸستەر مينيسترلٸگٸ, كسرو پروكۋراتۋراسىمەن بٸرلەسكەن ارنايى كوميسسييا قۇرعىزىپ,بٸزدٸڭ كوميسسييانىڭ ٸسٸن جوققا  شىعارۋعا جۇمىس جاساعانىن جۇرتتىڭ كٶبٸ بٸلە بەرمەيدٸ. كەيٸننەن مەنٸڭ كسرو پرەزيدەنتٸ گورباچەۆتٸ كونستيتۋتسييالىق سوتقا بەرگەنٸمدٸ جەنە م.گورباچەۆتان 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸ كەزٸندە جاساعان ەدٸلەتسٸزدٸگٸ ٷشٸن بٷكٸل قازاق حالقىنان كەشٸرٸم سۇراتقانىمدى دا بٸرەۋ بٸلٸپ, بٸرەۋ بٸلمەۋٸ مٷمكٸن. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن سول جەلتوقسان شىندىعىن ەيگٸلەگەنٸمٸزگە  ريزا  ەمەس  ادامدار, اندا-ساندا  بولسادا بوي كٶرسەتٸپ تۇرادى.

ەيتپەسە, دەكەلباەۆ مىرزا سول كەزدە-اق ٶزٸنٸڭ كوميسسييا شەشٸمٸنە ەنگەنٸن جاقسى بٸلەدٸ. تٸپتٸ ونىڭ ٶز كٸنەسٸن مويىنداي وتىرىپ, كوميسسييا شەشٸمٸنەن ٶز ەسٸمٸن الىپ تاستاۋ تۋرالى ٶتٸنٸش ايتقانى دا كەيبٸرەۋلەردٸڭ ەسٸندە قالىپتى. سٶيتە تۇرا دەكەلباەۆ كوميسسييانىڭ 100-دەن استام جۇمىسشى توبىنىڭ اراسىندا جٷرٸپ, كەيبٸر ٸستەرٸمٸزگە قولعابىس تيگٸزگەنٸن دە جوققا شىعارمايمىز. اراعا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت تٷسكەندە ە.دەكەلباەۆ ٶزٸن سٷتتەن اق, سۋدان تازا ەتٸپ كٶرسەتٸپ, ايقاي كٶتەرگەنٸ قالاي? قولىندا دەٸ بولسا, سول كەزدە نەگە ٶزٸن اقتاپ الۋعا تىرىسپادى? بٸزدٸڭ ۇعىمىمىزشا, دەكەلباەۆ مىرزانى جاسىرىن قولداۋشىلاردىڭ ٸشٸندە 1986 جىلعى جەلتوقسان كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ جەنە ونىڭ رۋحاني بەدەلٸن قورعاعان كوميسسييانىڭ ابىرويىن تٷسٸرگٸسٸ كەلەتٸن بٸرەۋلەر بار سيياقتى.

جارييالانعان مەلٸمدەمەسٸنٸڭ سوڭىنا تامان ە.دەكەلباەۆ بىلاي دەپ كٷش كٶرسەتەدٸ:

«سٸز جەنە كٸتاپتى شىعارۋشىلار (بەرٸك ەبدٸعاليۇلى, قايىم-مۇنار تەبەي, مەۋلەن ەشٸمباەۆ, اسقاروۆ ەلٸبەكتەر بولىپ) پرەسس-كونفەرەنتسييا ۇيىمداستىرىپ, ەل-جۇرت الدىندا ٶرەسكەل قاتەلٸكتەرٸڭٸزدٸ مويىنداپ, مەنٸ تاريح الدىندا اقتاڭىزدار... ەگەر باس تارتىپ, مەنٸ وسىنداي «ساتقىن» كٷيدە قالدىرا بەرەتٸن بولساڭىزدار, مەن بارلىقتارىڭىزدى سوتقا تارتامىن!»

كەرٸسٸنشە, نەگٸزسٸز, پايىمسىز ايىپتاۋى ٷشٸن, ماعان جەنە بٷكٸل كوميسسييا مٷشەلەرٸنٸڭ جاساعان ٸسٸنە كٶلەڭكە تٷسٸرۋگە تىرىسقانى ٷشٸن, ەرلان دەكەلباەۆ ٶز مەلٸمدەمەسٸن جارييالاعان سايتتاردا, مەنەن عانا ەمەس بٷكٸل كوميسسييا مٷشەلەرٸنەن جەنە كوميسسييا مٷددەسٸنە جاسقانباي قول ۇشىن بەرگەن حالىق قاھارمانى قاسىم قايسەنوۆ, حالىق جازۋشىسى سافۋان شەيمەردەنوۆ سەكٸلدٸ اعالار باسقارعان جۇمىسشى توبىنان كەشٸرٸم سۇراماسا, وندا بۇل جالاقور مىرزانى كوميسسييا مٷشەلەرٸ جەنە كوميسسييا جۇمىسىنا تٸكەلەي قاتىستى ادامداردىڭ, سوتقا تارتۋعا مٷمكٸندٸگٸ بار.

مۇحتار شاحانوۆ,

1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسىنىڭ شىندىعىن اشۋ جەنە وعان

تٷپكٸلٸكتٸ باعا بەرۋ كوميسسيياسىنىڭ تەڭ تٶراعاسى,

قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى,

قىرعىزستاننىڭ حالىق اقىنى,

«تٷركٸ تٸلدەس حالىقتار اراسىنداعى

ەڭ ٷزدٸك ەلەم اقىنى» سىيلىعىنىڭ يەگەرٸ

ۇلت پورتالى