Qazaq ádebieti dese, til ushyna eń aldymen oralar alyptar toby bar. HH ǵasyr basyndaǵy Alash arystary men ólmes týyndylar ákelgen úrkerdei top, olardyń kózin kórgen Áýezov, Músirepov, Mustafinderden soń tilge oralar ondaǵan esim-soidyń ishinde Muhtar aǵa Maǵaýinniń aty-jóni bólek, dara estiledi.
Siz ult ádebietiniń klassikterin túgeldei oqyp, oi iirimine súńgip, ózińizdi rýhani túletseńiz, sonyń ishinde egerde qapelimde Maǵaýindi oqymaǵan bolsańyz, onda bir búiirińiz olqy soǵyp, rýhaniiat álemindegi saparyńyzda «ulttyń ózin ózi tanýy, adamnyń ózin-ózi tanymaqqa umtylysy» turǵysynan kemeldikke baǵyt túzei almaǵanyńyz birden baiqalady. Óitkeni Maǵaýin – qazaqtyń rýhani tarihynda attap ótýge, qaiyryla soqpaýǵa bolmaityn sýretkerdiń biri hám biregeii. Óitkeni Maǵaýin – tek ádebietshiler úshin ǵana emes, ádebiettanýshy («Qobyz saryny», syn maqalalary), mádeniettanýshy (tanymdyq maqalalary men zertteýleri) ǵalymdar men tarihshylar («Qazaq tarihynyń álippesi», «Shyńǵys han») úshin de mol maǵlumat, sony taqyryp, shúigin oi usynǵan, ár sózin pafospen, aiǵaimen órmei, dálel-dáiekpen, ózindik tujyrymmen kestelegen oishyl. Óitkeni HH ǵasyrdyń sońǵy shireginen bastalǵan Maǵaýinniń salqar kóshi ár onjyldyqtar saiyn jańa óriske bet alyp, gýmanitarlyq salanyń ár tobyna, tipti saiasi ortaǵa deiin («Ultsyzdaný urany») oiyn ashyq jetkizip, qazaq sanasyn qalǵyp-múlgýden saqtandyrýmen keledi.
Bálkim, búginderi klassikter tórinen oryn alǵan keibir qalamgerlerdi oqymasańyz, romandaryn aqtaryp-tóńkermeseńiz, ómir jolyna jiti nazar salmaǵan bolsańyz, odan tarlyq kórmessiz, biraq Maǵaýindi oqymai, ult rýhaniiaty maidanynda biikke shyǵandap, kókke samǵaimyn deý ábestik bolar edi.
Basqa-basqa, búginderi tutas qazaqtyń paiym-parasatymen, bitim-bolmysymen bite qainasyp ketken jyraýlardyń aldaspan rýhyn eshkim Maǵaýinsiz atai almasy anyq. Jyraýlar murasy qazaqtyń rýhani-mádeni qordalanýyna ólsheýsiz úles qosty. Tilge jańa lep, oiǵa oramdy mazmun ákeldi. Ult rýhtandy. Óziniń ótkenine kúmánmen emes, maqatana qaraityn urpaq kóbeidi.
«Kókmunardan» bastalyp, «Alasapyranmen» kemerinen asqan, «Sary qazaq» pen «Shahan sheriniń» iirimine boilatqan, «Qypshaq arýymen» jańa sipatta baǵyt túzep, «Odaǵai áńgimeleri» arqyly qoǵamdyq ortaǵa bólek oi tastaǵan jazýshynyń ár týyndysy – ulttyń oljasy, qazynasy. Osy shyǵarmalardyń kez kelgenin qaitalap oqysańyz, jazýshynyń tek tynymsyz eńbek, úzdiksiz izdeniske boi uryp, ózin-ózi qaitalamaýǵa yjdaǵat tanytqanyn, ár shyǵarmasyn jyldar boiy oi eleginen ótkizip, óz kóńili tolǵansha suryptaitynyn, elden erek jaýapkershilikpen qalamǵa bergen sertin eshýaqyt buzbaǵanyn baiqaisyz. Shyǵarmalar kompozitsiiasynda bosań arqaý joq, siýjettiń bári shahmat taqtasyndai oilastyrylǵan, dittegen maqsatyna jetýge qajetti detaldar aldyn-ala ekshelgen, keiipkerleri ártekti, túrli minezdi, ár ýaqytta ómir súrgen, ózgeshe bolmys ieleri bolsa da, avtor sonyń bárine óz dáýirine sai obraz daryta bilgen. Bizdiń kóptegen jazýshylardyń keiipkerleri qazirgi ýaqytta ómir súrgenimen, minez-qulqy, sóileý máneri erte zaman keipin tanytatyndai seziletini de jasyryn emes. Maǵaýin býyny, onyń zamandastary osy olqylyqty barynsha joiǵan, ult tiliniń máiegin kórkem ádebietke keń-molynan paidalanǵan, óshpestei mórlegen «altyn shoǵyr» deýge negiz bar. Solardyń ishinde Maǵaýin tiliniń ekpini, tynysy, áserliligi, dáldigi ózgeden oqshaý. Qalamger ár óńirdiń ózine tán mazmundy tilin jatsynbai, dál ornymen paidalanady, kóne sózderdi kerek jerine qoldanyp, tekske jańa maǵyna ústeidi, jańa sózder men terminderdi, ǵylymi ataýlardy nyǵyzdap, sóz sáýlesin qubyltyp, qýatyn arttyryp qoldanady, mundaida oqyp otyryp, eriksiz tánti bolasyń. Shymyr da shiraqy sóilemderden lázzat alasyń.
Sońǵy jyldary kóp aitylyp júrgen «qala prozasy» degen uǵym bar. Sýretkerdiń «Áiel mahabbaty», «Arhiv hikaiasy», «Qypshaq arýy» sekildi birneshe shyǵarmasyn zerdeleseńiz, qalaǵa kelgen iaki qalada ómir súrgen adamnyń psihologiiasyn, júris-turysyn, tirlik jaǵdaiyn barynsha shynaiy qalyptaitynyna riza-qosh bolar edińiz.
Balzaktyń Pariji, Borhestiń Býenos-Airesi, Pamýktiń Stambýly sekildi keń aýqymda bolmasa da, qazaq ádebieti oqyrmandary úshin Muhtar Maǵaýinniń Almatysy – bir tóbe.
Osy shyǵarmalardy oqyǵanda, Almatynyń jazýshy sýrettegen sátterin saǵyna eske alasyz, kórmeseńiz de kórgendei bolasyz. Almaty – án keshteriniń, qyzyldy-jasyldy dýman toilardyń, túgesilmes kontsertterdiń, bitpeitin jiyndardyń, sándi ǵimarattardyń, biznes ortalyqtar men bazarlardyń ǵana qalasy emes, jumbaqqa, syrǵa toly kitaphanasy men mýzeii, teatrlary men ǵylymi ortalyqtary bar, rýhani aýrasy bólek, san-salaly taǵdyr ieleri mekendegen, óziniń tylsym qupiialaryn ishine búkken tarihy nán shahar. Atalǵan shyǵarmalardy oqyǵanda osyndai shaharda tirlik keship jatqanyńyzdy oi eleginen qaitara ótkizesiz.
Maǵaýin shyǵarmashylyǵy – arnaly ózen sekildi. Qaitalai oqyp, shúńetine úńilgen saiyn tereńine tarta beredi. Sýretker týraly kóp aitýǵa bolady, odan da kóp aitýǵa bolady, áitkenmen, tolyq aityp, aqyl-taqyl túgesý múmkin emes. Sebebi qalamgerdiń jasampaz bolmysy – biz sóz etkennen áldeqaida keń, aýqymdy, kóp fýnktsiialy, san alýan differentsialdy.
Toqtaráli Tańjaryq
