قازاق ەدەبيەتٸ دەسە, تٸل ۇشىنا ەڭ الدىمەن ورالار الىپتار توبى بار. حح عاسىر باسىنداعى الاش ارىستارى مەن ٶلمەس تۋىندىلار ەكەلگەن ٷركەردەي توپ, ولاردىڭ كٶزٸن كٶرگەن ەۋەزوۆ, مٷسٸرەپوۆ, مۇستافيندەردەن سوڭ تٸلگە ورالار ونداعان ەسٸم-سويدىڭ ٸشٸندە مۇحتار اعا ماعاۋيننٸڭ اتى-جٶنٸ بٶلەك, دارا ەستٸلەدٸ.
سٸز ۇلت ەدەبيەتٸنٸڭ كلاسسيكتەرٸن تٷگەلدەي وقىپ, وي يٸرٸمٸنە سٷڭگٸپ, ٶزٸڭٸزدٸ رۋحاني تٷلەتسەڭٸز, سونىڭ ٸشٸندە ەگەردە قاپەلٸمدە ماعاۋيندٸ وقىماعان بولساڭىز, وندا بٸر بٷيٸرٸڭٸز ولقى سوعىپ, رۋحانييات ەلەمٸندەگٸ ساپارىڭىزدا «ۇلتتىڭ ٶزٸن ٶزٸ تانۋى, ادامنىڭ ٶزٸن-ٶزٸ تانىماققا ۇمتىلىسى» تۇرعىسىنان كەمەلدٸككە باعىت تٷزەي الماعانىڭىز بٸردەن بايقالادى. ٶيتكەنٸ ماعاۋين – قازاقتىڭ رۋحاني تاريحىندا اتتاپ ٶتۋگە, قايىرىلا سوقپاۋعا بولمايتىن سۋرەتكەردٸڭ بٸرٸ ھەم بٸرەگەيٸ. ٶيتكەنٸ ماعاۋين – تەك ەدەبيەتشٸلەر ٷشٸن عانا ەمەس, ەدەبيەتتانۋشى («قوبىز سارىنى», سىن ماقالالارى), مەدەنيەتتانۋشى (تانىمدىق ماقالالارى مەن زەرتتەۋلەرٸ) عالىمدار مەن تاريحشىلار («قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ», «شىڭعىس حان») ٷشٸن دە مول ماعلۇمات, سونى تاقىرىپ, شٷيگٸن وي ۇسىنعان, ەر سٶزٸن پافوسپەن, ايعايمەن ٶرمەي, دەلەل-دەيەكپەن, ٶزٸندٸك تۇجىرىممەن كەستەلەگەن ويشىل. ٶيتكەنٸ حح عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگٸنەن باستالعان ماعاۋيننٸڭ سالقار كٶشٸ ەر ونجىلدىقتار سايىن جاڭا ٶرٸسكە بەت الىپ, گۋمانيتارلىق سالانىڭ ەر توبىنا, تٸپتٸ ساياسي ورتاعا دەيٸن («ۇلتسىزدانۋ ۇرانى») ويىن اشىق جەتكٸزٸپ, قازاق ساناسىن قالعىپ-مٷلگۋدەن ساقتاندىرۋمەن كەلەدٸ.
بەلكٸم, بٷگٸندەرٸ كلاسسيكتەر تٶرٸنەن ورىن العان كەيبٸر قالامگەرلەردٸ وقىماساڭىز, روماندارىن اقتارىپ-تٶڭكەرمەسەڭٸز, ٶمٸر جولىنا جٸتٸ نازار سالماعان بولساڭىز, ودان تارلىق كٶرمەسسٸز, بٸراق ماعاۋيندٸ وقىماي, ۇلت رۋحانيياتى مايدانىندا بيٸككە شىعانداپ, كٶككە سامعايمىن دەۋ ەبەستٸك بولار ەدٸ.
باسقا-باسقا, بٷگٸندەرٸ تۇتاس قازاقتىڭ پايىم-پاراساتىمەن, بٸتٸم-بولمىسىمەن بٸتە قايناسىپ كەتكەن جىراۋلاردىڭ الداسپان رۋحىن ەشكٸم ماعاۋينسٸز اتاي الماسى انىق. جىراۋلار مۇراسى قازاقتىڭ رۋحاني-مەدەني قوردالانۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. تٸلگە جاڭا لەپ, ويعا ورامدى مازمۇن ەكەلدٸ. ۇلت رۋحتاندى. ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸنە كٷمەنمەن ەمەس, ماقاتانا قارايتىن ۇرپاق كٶبەيدٸ.
«كٶكمۇناردان» باستالىپ, «الاساپىرانمەن» كەمەرٸنەن اسقان, «سارى قازاق» پەن «شاحان شەرٸنٸڭ» يٸرٸمٸنە بويلاتقان, «قىپشاق ارۋىمەن» جاڭا سيپاتتا باعىت تٷزەپ, «وداعاي ەڭگٸمەلەرٸ» ارقىلى قوعامدىق ورتاعا بٶلەك وي تاستاعان جازۋشىنىڭ ەر تۋىندىسى – ۇلتتىڭ ولجاسى, قازىناسى. وسى شىعارمالاردىڭ كەز كەلگەنٸن قايتالاپ وقىساڭىز, جازۋشىنىڭ تەك تىنىمسىز ەڭبەك, ٷزدٸكسٸز ٸزدەنٸسكە بوي ۇرىپ, ٶزٸن-ٶزٸ قايتالاماۋعا ىجداعات تانىتقانىن, ەر شىعارماسىن جىلدار بويى وي ەلەگٸنەن ٶتكٸزٸپ, ٶز كٶڭٸلٸ تولعانشا سۇرىپتايتىنىن, ەلدەن ەرەك جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قالامعا بەرگەن سەرتٸن ەشۋاقىت بۇزباعانىن بايقايسىز. شىعارمالار كومپوزيتسيياسىندا بوساڭ ارقاۋ جوق, سيۋجەتتٸڭ بەرٸ شاحمات تاقتاسىنداي ويلاستىرىلعان, دٸتتەگەن ماقساتىنا جەتۋگە قاجەتتٸ دەتالدار الدىن-الا ەكشەلگەن, كەيٸپكەرلەرٸ ەرتەكتٸ, تٷرلٸ مٸنەزدٸ, ەر ۋاقىتتا ٶمٸر سٷرگەن, ٶزگەشە بولمىس يەلەرٸ بولسا دا, اۆتور سونىڭ بەرٸنە ٶز دەۋٸرٸنە ساي وبراز دارىتا بٸلگەن. بٸزدٸڭ كٶپتەگەن جازۋشىلاردىڭ كەيٸپكەرلەرٸ قازٸرگٸ ۋاقىتتا ٶمٸر سٷرگەنٸمەن, مٸنەز-قۇلقى, سٶيلەۋ مەنەرٸ ەرتە زامان كەيپٸن تانىتاتىنداي سەزٸلەتٸنٸ دە جاسىرىن ەمەس. ماعاۋين بۋىنى, ونىڭ زامانداستارى وسى ولقىلىقتى بارىنشا جويعان, ۇلت تٸلٸنٸڭ مەيەگٸن كٶركەم ەدەبيەتكە كەڭ-مولىنان پايدالانعان, ٶشپەستەي مٶرلەگەن «التىن شوعىر» دەۋگە نەگٸز بار. سولاردىڭ ٸشٸندە ماعاۋين تٸلٸنٸڭ ەكپٸنٸ, تىنىسى, ەسەرلٸلٸگٸ, دەلدٸگٸ ٶزگەدەن وقشاۋ. قالامگەر ەر ٶڭٸردٸڭ ٶزٸنە تەن مازمۇندى تٸلٸن جاتسىنباي, دەل ورنىمەن پايدالانادى, كٶنە سٶزدەردٸ كەرەك جەرٸنە قولدانىپ, تەكسكە جاڭا ماعىنا ٷستەيدٸ, جاڭا سٶزدەر مەن تەرميندەردٸ, عىلىمي اتاۋلاردى نىعىزداپ, سٶز سەۋلەسٸن قۇبىلتىپ, قۋاتىن ارتتىرىپ قولدانادى, مۇندايدا وقىپ وتىرىپ, ەرٸكسٸز تەنتٸ بولاسىڭ. شىمىر دا شيراقى سٶيلەمدەردەن لەززات الاسىڭ.
سوڭعى جىلدارى كٶپ ايتىلىپ جٷرگەن «قالا پروزاسى» دەگەن ۇعىم بار. سۋرەتكەردٸڭ «ەيەل ماحابباتى», «ارحيۆ حيكاياسى», «قىپشاق ارۋى» سەكٸلدٸ بٸرنەشە شىعارماسىن زەردەلەسەڭٸز, قالاعا كەلگەن ياكي قالادا ٶمٸر سٷرگەن ادامنىڭ پسيحولوگيياسىن, جٷرٸس-تۇرىسىن, تٸرلٸك جاعدايىن بارىنشا شىنايى قالىپتايتىنىنا ريزا-قوش بولار ەدٸڭٸز.
بالزاكتىڭ پاريجٸ, بورحەستٸڭ بۋەنوس-ايرەسٸ, پامۋكتٸڭ ستامبۋلى سەكٸلدٸ كەڭ اۋقىمدا بولماسا دا, قازاق ەدەبيەتٸ وقىرماندارى ٷشٸن مۇحتار ماعاۋيننٸڭ الماتىسى – بٸر تٶبە.
وسى شىعارمالاردى وقىعاندا, الماتىنىڭ جازۋشى سۋرەتتەگەن سەتتەرٸن ساعىنا ەسكە الاسىز, كٶرمەسەڭٸز دە كٶرگەندەي بولاسىز. الماتى – ەن كەشتەرٸنٸڭ, قىزىلدى-جاسىلدى دۋمان تويلاردىڭ, تٷگەسٸلمەس كونتسەرتتەردٸڭ, بٸتپەيتٸن جيىنداردىڭ, سەندٸ عيماراتتاردىڭ, بيزنەس ورتالىقتار مەن بازارلاردىڭ عانا قالاسى ەمەس, جۇمباققا, سىرعا تولى كٸتاپحاناسى مەن مۋزەيٸ, تەاترلارى مەن عىلىمي ورتالىقتارى بار, رۋحاني اۋراسى بٶلەك, سان-سالالى تاعدىر يەلەرٸ مەكەندەگەن, ٶزٸنٸڭ تىلسىم قۇپييالارىن ٸشٸنە بٷككەن تاريحى نەن شاھار. اتالعان شىعارمالاردى وقىعاندا وسىنداي شاھاردا تٸرلٸك كەشٸپ جاتقانىڭىزدى وي ەلەگٸنەن قايتارا ٶتكٸزەسٸز.
ماعاۋين شىعارماشىلىعى – ارنالى ٶزەن سەكٸلدٸ. قايتالاي وقىپ, شٷڭەتٸنە ٷڭٸلگەن سايىن تەرەڭٸنە تارتا بەرەدٸ. سۋرەتكەر تۋرالى كٶپ ايتۋعا بولادى, ودان دا كٶپ ايتۋعا بولادى, ەيتكەنمەن, تولىق ايتىپ, اقىل-تاقىل تٷگەسۋ مٷمكٸن ەمەس. سەبەبٸ قالامگەردٸڭ جاسامپاز بولمىسى – بٸز سٶز ەتكەننەن ەلدەقايدا كەڭ, اۋقىمدى, كٶپ فۋنكتسييالى, سان الۋان ديففەرەنتسيالدى.
توقتارەلٸ تاڭجارىق
