Muhtar Maǵaýin. «Týylǵan» men «ólingen» (jalǵasy)

«Qarasha». Aǵymdaǵy baspasózde jii ushyrasady, buqara jurt, eńbekshi qaýym, jalpy halyq maǵynasynda. Bardy burmalaýdyń ádepki bir kórinisi. Bul buzylǵan sózdiń túp tór­kini – «qarashy». Arǵy zamanda hannyń keńesshi begi: «Han qasynda qarashy» degen mátel de bar. Keiinirek, «aqsúiek» emes, «qara halyq», «qalyń buqara» maǵynasyna kóshken: «Hannyń jaqsy bolmaǵy – Qarashynyń eldigi, – Qarashy halqy syilasa, – Altynnan bolar beldigi», – degen Buqar jyraý, Abylai hanǵa aitqan ýaǵyz tol­ǵaý­larynyń birinde. Barlyq jazba nus­qa­larda aita-qatesiz – «qarashy». Al «qarasha» – «qaraqońyr» degen sóz, máselen, «qarasha úi», aqboz emes, jyrtyq-jamaý da emes, orta jaǵdai­daǵy kiiz úi. «Qarasha» aiy bar, ol múlde basqa.

Sonymen, «qarasha halyq» emes, «qarashy halyq» boldy.

«Qar barysy». Bul – «snejnyi bars»-tyń tikelei aýdarmasy. Orys­tyń kóleńkesi joq kezde Alataý men Eren-Qabyrǵa, bútkil qyrat Aziiada ǵumyr keshken, qazirde múlde siregen, mysyq tuqymdas, qojban, jyrt­qysh ań – qazaqsha ataýy «irbis». Kúni keshege deiin osylai jazylyp keldi, til bilmesterdiń sońǵy tórt-bes jylda jetken tabysy.

«Qorǵan». Múlde masqara boldyq. «Esik qorǵany…» «Qazaq dalasyndaǵy ejelgi saq qorǵandary…» Qaidaǵy qorǵan, qandai qabyrǵaly qamal? Orysshaǵa kóshirsek, «krepost», nemese «krepostnye soorýjeniia» – bekinisti qurylym eken. Bizdegi qaptap ketken «qorǵan» – sol orystyń túrki­den enip, múlde basqa maǵynaǵa ie bolǵan «kýrgan» sóziniń naqpa-naq kóshirmesi. Biraq aittyq, qazaqsha «qorǵan» sóziniń jalǵyz-aq maǵynasy bar – qamaldy, qabyrǵaly berik shep. Al Esiktegi – Altyn adam tabylǵan, Altaidaǵy Qudyrǵy, Pazyryq jáne basqa da taraptaǵy birazy zerttelgen, kópshiligi sol qalpynda turǵan, qazynaly nemese áli de ashylmaǵan, jumbaq keiipti, qadym zamandarda elbasy, rýbasy, batyr, baǵlan kó­semder jerlenip, qabir ústine qoldan úiilgen úlkendi-kishili, qisapsyz, jasandy tóbeshikterdiń qazaqtaǵy baǵzy, kúni búginde ádebi qoldanys­taǵy ataýy – «qorym!» Keide «myqtyń úii» dep te atalady. Bala kezimizde úlken ákelerimiz: «Qazaqtan buryn bul ólkede myq degen halyq bolypty, solardan qalǵan belgi» dep uǵyndyratyn. Ańyz, aýyzeki aitylym boiynsha «myqtyń úii» deńiz, oǵan arnaiy túsinik qajat dep sanasańyz – jalpyǵa ortaq, ádebi «qorym» bar – tek qana «qorǵan» emes! Bizdiń qa­zaqsha túrtpeitin shalaǵai ta­­­­rih­­­shy­­larymyzdyń oryssha ja­zylǵan eńbekteri arqyly taralǵan «kýrgan» qazaqshaǵa «qorǵan» qaly­bynda qotarylyp, tarihi tanymmen qatar, taza tilimizdi de búldirip jatyr. «Esik qorǵany…» emes, osy sharshyda jáne basqa da tóbeshik, tóm­peshikterdiń ornynda eshqashan esh­qandai «qorǵan» bolmaǵan, áýel bastan-aq tasty, topyraqty úimek – «qorym!» «Esik qorymy», «saq qo­rymdary» – mine, dáp osylai. (Kóne qypshaq jáne qazirgi keibir túrik tilderinde «oba». Máselen, Qyrym­daǵy, álemge áigili mádeni, tarihi qazynalar shyqqan «Kúl-Oba» jáne soǵan qarailas «Qara-Oba», «Altyn-Oba» hám basqa da «obalar». «Oba» jalǵanymy Qa­zaqstan shegindegi keibir qorymdar ataýynda saqtalǵan, aitalyq, Batys ólke, Bórilidegi «Qy­ryq-Oba». Alaida, jekelei alǵanda, qazirgi qazaqtaǵy «oba» sóziniń maǵ­nasy múlde basqasha: bul – ádette toqal tóbeshik, shoqy biikter basynda ataýly belgi, nemese qaraýyl kólegei retinde tastan qalap, or­nyqty tur­ǵyzylǵan, assa kisi boiy, nemese odan da alasa, uzynshaq , kórneki nysan.)

«Qyzmetshi». Mundai sóz qazaqta ejelden bar. Burnada úi sharýashy­lyǵynda júretin áiel, qora tazartyp, qar kúrep, qi oiatyn erkek, iaǵni, qul men malaidan bir saty ǵana joǵary, basy bostan, áitse de tirshilik qamyndaǵy kiriptar jan. Búgingi qazaq jetik biletin orys tiline kóshirsek – «slýga», «prislýga». Ke­iin­de sovettik, ákimshilik keńsele­rinde, mektep jáne basqa da jailarda ot jaǵatyn, úi sypyratyn, eden jýatyn qyzmetshiler paida boldy – «ýborshitsa», búginde kez kelgen baishykeshtiń meken-turaǵyn, baqsha-baýyn qaraityn, kúndelikti turmys qajetin atqaratyn birneshe, tipti, ondaǵan qyzmetshisi bar. Kemsitý emes, árkim jaǵdaiyna qarai jumys jasaidy, adal eńbektiń bári oryndy, alaida, qandai da bir nárseniń tól ataýyn burmalaýǵa bolmaidy: «qyz­met­shi» degenińiz – «slýga». Al bizde bári «slýga» bolyp ketti, «memlekettik qyz­metshi», «áskeri qyzmetshi», taǵy birdeńe «qyzmetshiler». Kúni keshe ǵana, osyndai, qol jumysy, ádepki jiym-terimmen ainalyspaityn, biraq belgili mindeti bar kisiler – «qyz­metker» dep atalatyn edi: «mem­lekettik qyzmetker», «áskeri qyz­met­ker», «keńse qyzmetkeri», «ǵy­lymi qyzmetker…» Árine, barlyǵy da «danagói elbasy» men «egemen eldiń» qyzmetinde, biraq «qyzmetshi» emes, «qyzmetker». Jaman bolar, jaqsy bolar, ár nárseniń artyq emes, kem emes, ózine ǵana tán anyqtamasy bar dedik. «Qyzmetshi» bir bólek, «qyzmetker» bir bólek. Árqaisy óz ornynda turǵany jón.

«Nebári». Biz es bilgennen bastap, buqaralyq baspasózde teris qolda­nylyp kele jatqan sóz. «Kolhoz (sovhoz) óziniń shóp shabý (jer jyrtý, egin jinaý, t.t.) josparyn nebári júz jiyrma (júz qyryq) protsent oryndady…» Oqýshy kezimde tańǵalatyn edim. Sonda júz jiyrma (júz qyryq) protsent, búgingishe júz jiyrma, júz qyryq paiyz jetimsiz bolǵany ma? Odan beri alpys, jetpis jyl ótti, kolhoz tarady, sovhoz kúiredi, «nebári» áli kúshinde tur. Jiyntyǵy degen maǵynada. Shyndyǵynda, kerisinshe. «Nebári» – «qanaǵatsyz» uǵymyn bermek, bar bolǵany osyndai-aq degen sóz. Kópe-kórneý jańsaq qoldanys, biraq áli kúnge túzelmepti.

«Ózine qol jumsaý», «ózine qol salý». Búgingi qazaq baspasózinde «sýitsid», iaǵni ózin-ózi óltirý maǵy­nasynda jappai qoldanylady. Bur­naǵy jurtymyzda bolmaǵan sumdyq. Kemel jastaǵy áiel men erkektiń, ásirese, kámeletke tolmaǵan, jańa tolǵan óspirimderdiń erikti túrde ómir­den ketýi – shetin oqiǵa emes, ádepki jaǵdaiǵa ainalypty. Bul rette bizdiń egemen respýblikamyz álem­degi, bar jaǵynan damyǵan, en­digi «qataryna qosylyp qoiyppyz» deitin elý memleket turypty, arman bolǵan tańdama otyz eldiń de aldyna túsip, tipti, ondyq, bestik qana emes, alǵashqy úsh orynnyń birine shyqqan siiaqty. Sebep, saldary qandai bolsa da, bárin túgel jasyryp qalý múmkin emes, syzdyqtap baspasózge ótip ketedi. Orysshasy anyq: «samoýbiistvo», nemese ha­lyqaralyq «sýitsid». Qazaq tiliniń tazalyǵy úshin kúresker «til janashyrlary» bútkil tehnikalyq, ǵyly­mi, saiasi jáne áleýmettik termin­derdiń bárin «qazaqshalap», elý jylda arylmas bylyq botqa jasady, sondyqtan eshbir jat sózge oryn joq, orysshadan tikelei aýdaramyz. «Samoýbiistvo» – «ózin-ózi óltirý» bolady eken, tym dókir, bizdiń búgingi shat-shadyman ómirimizge úilespeidi, sondyqtan sypaiyraq anyqtama izdeledi. Aqyry taptyq – bul tótenshe páleket krepostnik-quldyq zamanynan beri úirenshikti qalypqa túsken orys jurtynyń baiyrǵy tilinde «nalojit na sebia rýki» dep atalady eken, qazaqshaǵa naqpa-naq aýdara salamyz: «ózine qol jumsaý», «ózine-ózi qol salý» bolyp shyǵady. Mán-maǵynasy túsinikti siiaqty. Tiesili derekterge tirkelgen sebepti túsinikti, biraq qazaq tiliniń oralymyna múlde qaishy, teris qurylym. «Qol jumsaý» – qashanda uryp-soǵý maǵynasyn bergen. Máselen, áldebir mas, nemese noiys erkek «áieline qol jumsaidy». Aldaǵy ómirden eshqandai sáýle kórmegen áldebir beibaq bala nemese azapty tirshilikten túńilgen áiel men erkek «ózine-ózi qol jumsasa», kóldeneń kómeksiz, ózin-ózi sabaǵan bolyp shyǵady. «Qol salýdyń» hik­meti budan da soraqy. Kádimgi qazaq tilinde «qol salý» – áiel zatyna kóńil bildirý, jai ǵana ainaldyrý emes, qoiynǵa shaqyrý, jynystyq qatynas­qa talap degen uǵym beredi, aiqyn oryssha naqtylasaq – «seksýalnoe domogatelstvo», eýropa tilderinen aýdarmasy. Al qazaqsha «ózine qol saldy», – «ózin-ózi qozdyrdy» bolyp shyqpaq. Endi qaittik? «Allańnan oibaiym tynysh» degendei, manaǵy tárki bolǵan «ózin-ózi óltirý» qabyl­danýǵa tiis. Nemese jat jurttyń salqyny, jat jurt ákelgen zamana yńǵaiy, tirshilik saltymyzda bolma­ǵan jat uǵym sol ozyq halyqtar luǵaty boiynsha, «sýitsid» atalsyn. Ómirde kúndelikti bolyp jatqan jaǵdai jáne jyl ótken sa­iyn bes, on paiyzdan kóterilip ke­ledi, tilimizge tezinen sińisip ketpek. Qaitkende de, dáp qazirgi «jalpy jurt bailyqqa bókken, bar jaǵynan birdei jetilgen» kezimizde bul sumdyqtyń ózinen de, sózinen de qutylý tym qiyn bolyp tur.

«Maior». HIH ǵasyrdaǵy otarlyq zamanǵa, ádebiet tarihyna qatysty zertteý eńbekterde qoldanylyp jatyr. Kóp bilgenniń bir paidasy. Dýlat aqynnyń tolǵaýlarynda: «Maiyrdyń alsa buiryǵyn, – Borbaiǵa qysyp quiryǵyn, – El pysyǵy jortady», – degen sózder bar edi. «Abai joly» romanynda da áldeneshe jerde (keiingi basylymdarda túzetilip ketpese) «maiyr» atalatyn. Búgingi bi­lermender bul sózdiń túp-tórkinin naqty taýypty – «maior» eken, osyǵan deiin túsinbestikpen jańsaq jazylyp kelgen. Dýlat – oqymaǵan kisi, al Áýezov… danalardyń da qatelesetini bar. Bul «maiyr» – qazaq arasynda qalyptasqan tarihi ataý ekenin baiyptaýǵa órkeýde senim men kenen bilik bógesin jasaǵan. «Maior!» Al «maiyr» – patsha ókimeti ornatqan dýan ákimshiliginde aǵa sultannan keiingi, shyn mánisinde barlyq jaǵ­daidy baqylap, tekserip, tejep, ba­ǵyttap otyratyn, orys tekti sheneý­niktiń áskeri ataǵy emes, mártebesi. Áýelde áldebir maior bolýy múmkin. Odan keiin maior ǵana emes, shtabs-kapitan, bálkim, podpolkovnik, tipti, horýnjii. Qarqara­lydaǵy, Semei, Kókshetaýdaǵy orys ákimi ataýlynyń shen dárejesi árqily bolýy múmkin, biraq qazaq úshin bári de «maiyr». Osylai, túzetýsiz jazylýǵa tiis.

«…Oqýlary». «Abai oqýlary», «Áýezov oqýlary» t.b. Osy jaqynda «Tańjaryq oqýlary» degen taqy­rypqa kózim tústi. Abai da, Áýezov te ózderi oqyp jatqan joq, osy kisiler týrasyndaǵy úlgili sabaq, taldaý, talqalaý, tanym ǵoi. Kúni keshe ǵana «dáristeri» degen anyqtama qosy­latyn edi: «Abai dáristeri», «Áýezov dáristeri». Aiaq astynan jańa bir qisyn shyǵarmai, osy, tilimizde bir­shama ornyǵyp baryp keiin ysyryl­ǵan, maǵynasy dálme-dál, ári aiqyn «dáristerge» qaityp oralýymyz qajet.

«Ortanqol». Ádebi synda «ortanqol shyǵarma», ádepki, árqily maqalalarda «ortanqol dúnie» deitin baǵa aitylyp jatady. Keremet shyǵarma, keremet dúnie emes, ortasha, jupyny degen maǵynada. Ortan qol uǵymy – batys jurttaryna kerisinshe, bizdiń halyqta «ozyq» degen sóz. Qoldyń ortańǵy, uzyn saýsaǵyna teńeýden shyqqan. «Ortan qoldai azamat» deidi bireýdi madaqtaǵanda. Sondai-aq, «ortan qoldai, kórnekti roman». Bul jerde bar kiltipan «ortan qol» men shynynda da ortasha «ortaqol» shatysyp, oryndary aýysyp ketken. Kez kelgen jóndem sózdiń bir qaribin ózgertińiz, ne bolyp shyǵar eken. Bilmestik qana emes, áýelgi bir salaqtyq nátijesi. Bizde qansha aitsań da qate túzel­meidi, tirkese sozylyp, máńgilikke deiin jalǵasyp kete bermek. Osy aitylyp otyrǵan «ortasha ortan qol» ǵana emes, qatarlas basqa lepesimiz­den soń da áldene ońalyp, jóndeledi dep oilamaimyn, áiteýir bizden sóz qalmasyn degen dalbasa. Biraq bastap qoiǵan soń, mejeli jerimizge jeteiik.

«Sýsamyr». Syrqat ataýy retinde qoldanylyp júrgenine kóp boldy. Tipti, arnaiy sózdikterge enip ketken. Oryssha «saharnyi diabet» – «qant diabeti». Bizdiń jańaǵa qumar «til janashyrlary» qaitkende de, tipti, orys ta emes, arǵy shet tildik «diabet» sózinen qutylý úshin, osyndai jańa termin oilap tapqan. Sóitip, qazaqtyń «sýsamyr» deitin tamasha bir sózi kákái bolyp shyqty. «Sýsa­myr» – qyrat, taýly aimaqtarda ósetin, ádette túie jeitin, dárilik emi bar, hosh iis, ózgeshe shóp bolsa kerek. Alataýdyń qaq ortasyn oiyp alyp jatqan ataqty Sýsamyr jailaýy bar. Kóldeneńi keibir tusta 30-40 shaqyrymǵa jetip, uzyna boiy 150 shaqyrymǵa deiin sozylady. Búginde bastan-aiaq qyrǵyz ieliginde. Teńiz deńgeiinen eki-úsh myń metr biikte, bizdiń Shalkóde men Qarqara siiaqty, ózgeshe qunarly qonys. Budan júz jetpis jyl buryn jáne odan da aryda túgelimen bolmasa da, basym bóligin qazaq jailaǵan. Sóz joq, sol eski zamanda shyqqan, «Sýsamyr – eldiń jailaýy» deitin, áýezdi, ádemi án de bar. Kenesary hannyń satqyndyq nátijesindegi qapyl qazasynan soń, osy ainyma qazaqtar keri súrilip, qyrǵyzǵa birjola ótipti. Sovet zamanyndaǵy jurtymyz burnaǵy saǵynysh esesine, tómengi bir pushpaǵyn jalǵa alyp, jaz ailarynda erkin kósilgen. «Qant diabetiniń» jailaýy emes, týyrylǵan basqa kógimen qosa, áigili shóbi de mol bolǵandyqtan, «Sýsamyr» atanǵan. Qazaqstan astanasynda «Sýsamyr kóshesi» bar eken. Qant diabetikteri bas quraǵan kóshe emes, tárizi, ataqty jailaý esiminde jáne aǵaiyndas qyrǵyzǵa qurmet belgisi bolsa kerek.

Sonymen, ádemi «Sýsamyr» sózin qaterli syrqat ataýyna kóshirý – «ultshyldyq» tanymnyń kezekti bir soraqy kórinisi boldy. Al shyndy­ǵynda, bul derttiń qazaqsha ataýy bar edi – «sýsaq». Negizgi bir belgisi – tynymsyz shólirkeý, sýdy mólshersiz kóp ishý desek, «sýsaq» – «sýǵa qumar» degen sóz, malǵa beiim, maldy jaqsy kóretin balanyń «malsaq» atanatyn jorasymen. Bul sózdi maqul kórme­seńiz – «qant diabeti». Meditsina termini. Qaitkende de «sýsamyr» emes.

«Tolaǵai tabys». Qate uǵynylyp, jýrnalister tarabynan jappai qoldanysqa túsken sózderdiń biri. «Telegei», nemese «tolaiym» sózde­riniń áserimen qabyldanǵan siiaqty. Shyn mánisinde «tolaǵai» – «jala­ńash», «tyqyr» degen soz. Toponim oraiynda – panasyz oqshaý, buta, daraqsyz jadaǵai taý – men bilgende Arqada jáne Shyǵysta osyndai attas eki shoqy bar. Mahambettegi «tolaǵai» – qazir aitylyp júrgendei, «qý bas» emes: «Temir qazyq jastanbai, – Qý tolaǵai bastanbai…» – munda «qý tolaǵaidyń» «jastanýǵa» qatysy joq, «shashyń túskenshe», «basyń aǵar­ǵansha» degen maǵyna bermek. Qaitkende de «tolaǵai» – molshylyq, darqandyq belgisi emes. Iaǵni, «tola­ǵai tabys» – eshqandai dereksiz, tipti, teris maǵynadaǵy sóz.

«Túrki». Qazaq baspasózi men kitaptarda sońǵy jiyrma-otyz jylda «túrkiler», «túrki halyqtary», «Túrki qaǵanaty» deitin ataýly sózder keńinen qoldanylyp júr. Qazaq tiliniń ishki úilesimi boiynsha, «túrki» deitin sózdiń eshbir oǵashy joq, biraq bul – zat esim emes, syn esim – «qazaqy» degen tárizdi; adami, kásibi, ǵylymi – bári bir oraida. Sondyqtan «túrki» – múlde basqasha uǵym bermek. (Osyǵan qarailas «túrki» bar – iaǵni «túrik tili».) Tarihi turǵyda negizi joq, teris qana emes, qisynsyz: «qazaq» etnonimin «qa­zyqa», nemese «qyzaq» dep túrlen­dirgen siiaqty. «Túrki» deitin halyq ta, «Túrki qaǵanaty» deitin memleket te bolmaǵan, sondai-aq, búgingi, túp negizi birles, tilderi úiles, aǵaiyn jurttardyń ortaq ataýy da «túrki» emes. Bul jer astynan jik shyqqan barlyq «túrkiniń» aqiqat túbiri – «túrik». Orta ǵasyrlar tarihynda jarym álemge qanat jaiǵan, qudiret-kúshi keneýsiz «Uly Túrik qaǵanaty» boldy, memleketke uiytqy, negizgi halyq – «túrik» atandy. «Men – Táńiri tekti, Táńiri sypatty túrik Bilge-qaǵan… Túrik jurtym úshin túnde uiyqtamadym, kúndiz otyrmadym…» Bul halyq tarihtyń kelesi kezeńinde búkil Eýraziia qurylyǵyna taraldy. Urpaqtary ýaqyt oza kele árqily atalǵanymen, bári de túrik juraǵaty bolyp qala berdi. «Túrik halyqtary» deitin ortaq ataý – Eýropa ǵylymyn­da, bar tarihta birjola qalyptasty (oryssha – áýelde «tatarskie narody i plemena», keiinirek Batys áse­ri­men «týretskie narody»). Ejelgi tarihty kámil tanyǵan qazaq ziialylary da XX ǵasyrdyń basynda osy «túrik» etnonimin jańadan jań­ǵyr­typ, jalpyǵa ortaq «túrik halyq­tary» ataýyn qatarǵa qosady. Qaita­dan tý kótergen Alash memleketiniń gimni: «Arǵy atam – er túrik, – Biz qazaq elimiz!» – dep jariialaǵan. Budan soń: «Ejelden er túrik, – Oq tesken etimiz, – Qasqaryp, qaitpaǵan, – Esh jaýdan betimiz!..» – dep shalqidy. Alash ardageri Álihan Bókeihan qashanda: «Bizdiń túrik tekti qazaq halqy…» – dep jazady. Az-muz keiinirek Musta­fa Shoqai baýyrlas, týystas bútkil «túrik halqyna» jar salady, onyń ishinde jigerli, jańashyl «túrik jastaryna» uran tastaidy. Osy eki aralyqtaǵy Sultanmahmut, týǵan jurty, onyń ótkendegi tarihy men óz tusyndaǵy ahýalyn salǵastyra kele: «Bulardyń túrik edi arǵy zaty, – Álemdi titiretken saltanaty, – Búginde azyp, tozyp, kúlki bolǵan, – Bular da sol túriktiń juraǵaty!» – dep kúiingen – júz jyl ótse de, áýelgi kúshinde turǵan lepes. Qaitkende de – túrik, túrik jáne túrik halyqtary! Tek biz ǵana emes. Resei sheginde otarlyq kún keshken bulǵar (qazan tatarlary) men bashqurt, jáne Qyrym túbegin, Qapqazdyń qyrqasy men qaptal etegin qonystanǵan aǵaiyndar, tipti shybash pen saqa-iakýtke deiin túgeldei ejelgi «túrik» negizine den qoiypty. Al Birinshi Jihan soǵysynan soń Ejelgi Osman imperiiasynyń túpki qonysynda qaita qurylǵan memleket – Ata-Túriktiń basshylyq, nusqaýymen «Túrkie», «Týrk jýmhýriiaty», iaǵni Túrik respýblikasy dep resmi túrde atala bastaǵan. Endi Resei imperiiasy sheginde kommý­nistik qyzyl orys ókimi birjola ornyqqan kezde, daǵdyly «túrik» etnonimi eki tarmaqqa ajyratylady: Anadoly túrigi – «týrok», «týrki», al qalǵan barlyq túrik qaýymynyń ataýy – «tiýrki», «tiýrkskie narody» bolyp ózgertildi. Bul jiktelý – 1926 jyly Bakýde ótkerilgen, tilge, máde­nietke qatysty kóptegen máseleler ońymen sheshilip, latyn jazýyna jappai kóshý týraly qarar qabyldanǵan aitýly oqiǵa – «Búkilodaqtyq Birinshi túrkologiia quryltaiynda» («Pervyi Vsesoiýz­nyi Tiýrkologicheskii sezd») resmi túrde qabyldanǵan bolatyn. Álbette, joǵarǵy ókimet nusqaýy ári dáp osy kezde aiyrym eleýsiz kóringen, óitkeni, osy «tiýrk» halyqtarynyń barlyǵynyń óz tilde­rinde atalý da, jazylý da biregei – «týrk», «túrik» bolyp qala bermek. Jáne dáp solai jalǵasty. Bizdiń qa­zaq ǵylymynda da, shamamen 1970 jyldarǵa deiin «túrik halyq­tary» dep jazylyp keldi, al ótken tarih­taǵy uly memleket eshbir bur­ma­syz, «Túrik qaǵanaty» ataldy. Alaida sovettik orys saiasatynda «Pantúr­kizm» deitin úreili uǵym bar, birte-birte qazaqtaǵy «túrik halyq­tary» túp negizinen aýlaqtap, «túrki halyqta­ryna» ainala bastady. Aqy­ry, mine, áli de buǵaýly bastyń saiasattan tysqary erikti aýyz zamanynda, manaǵy jasandy «tiýrk» jobasymen, ejelgi «túrik» etnonimi múlde qatardan shyǵarylǵan eken: «túrik» – ol Túrkiia halqyna ǵana tiesili, al qalǵan jurt, onyń ishinde qazaq ta «túrki» bolǵany maqul. Osy oraimen jalbaǵai jazarmandar Ejelgi Uly Túrik qaǵanatynyń bar tarihta turǵan, áli de teriske buzylmaǵan ózindik ataýyna deiin ózgertip saldy: «Túrki qaǵanaty». Danalyqtyń erekshe úlgisi. Shyndyǵynda, burnaǵy, qaǵanat atalǵan memleket búgingi Túrik respýblikasynan shalǵai, alys bir qiyrda jatyr ǵoi. «Túrik» dep tanylýy qisynsyz, «Túrki» dep, naqty aiǵaqtaǵan jón. Óstip, bul «Túrki qaǵanaty» aǵymdaǵy baspasóz beti­nen ozyp, birte-birte qazirgi tarihshy­larymyzdyń «ǵylymi» eńbekterine kóshe bastapty. Esebi, osyndai qisyq pen qyńyr bar tarapta qatarǵa qosyldy, ejelgi tarihi ataýdy yǵys­tyryp shyǵardy degen sóz. Endi qarańyz. Joǵaryda aitqanymyzdai; «Qazyqa handyǵy», «Qyzaq Ordasy» degen jańasha ataýǵa toqtaý múmkin be. Múmkin eken. Túrik qaǵanatyn «Túrki qaǵanaty» dep otyrmyz ǵoi. Aiyrymy qansha. Joq, mundai bural­qy ataýlar osy qalpynda qalýǵa tiis emes. Erte me, kesh pe, túzetilýi shart.

Ótken myń jarym jyldyq tarihta – «túrik», «Túrik qaǵanaty», keiingi bes ǵasyrda aralary ajyrap, árqaisysy óz derbestigin tapqan qaýym jurttyń ortaq ataýy – «túrik halyq­tary». Eger Osman imperiia­syndaǵy jurtshylyq ózderiniń arǵy babala­rynyń esimin saqtap qalsa (shyn máni­sinde alǵashqy prezident Mustafa Kemal qalpyna keltirse), bul – tek qana súiinishti jaǵdai, ulttyq sana­nyń biik kórinisi, al «túrik halyqtary» deitin anyqtama – seni Túrkiiamen qosaqtap, Resei siiaqty basybaily qulǵa ainaldyryp jiber­meidi. Azyp-tozýdyń eń sumdyq belgisi – ata-anańnan bezý desek, túp tamyryn teriske shyǵarǵan, týǵan halqynyń ejelgi ataýynan jerip, arǵy tarih­taǵy uly imperiiasynyń esimine deiin ózgertken ǵalamatty qalai baǵalaýǵa bolady? Teksizdik, ultsyzdyq dep qazbalamai, eń jeńil, bergi sebebin aitaiyq – qara tany­maǵan saýat­syzdyq atalady.

Muhtar MAǴAÝIN

Kókek, 2016,

Amerika Qurama Shtattarynan. (jalǵasy bar).

«Jas Alash» gazeti