باسى…
«قاراشا». اعىمداعى باسپاسٶزدە جيٸ ۇشىراسادى, بۇقارا جۇرت, ەڭبەكشٸ قاۋىم, جالپى حالىق ماعىناسىندا. باردى بۇرمالاۋدىڭ ەدەپكٸ بٸر كٶرٸنٸسٸ. بۇل بۇزىلعان سٶزدٸڭ تٷپ تٶركٸنٸ – «قاراشى». ارعى زاماندا حاننىڭ كەڭەسشٸ بەگٸ: «حان قاسىندا قاراشى» دەگەن مەتەل دە بار. كەيٸنٸرەك, «اقسٷيەك» ەمەس, «قارا حالىق», «قالىڭ بۇقارا» ماعىناسىنا كٶشكەن: «حاننىڭ جاقسى بولماعى – قاراشىنىڭ ەلدٸگٸ, – قاراشى حالقى سىيلاسا, – التىننان بولار بەلدٸگٸ», – دەگەن بۇقار جىراۋ, ابىلاي حانعا ايتقان ۋاعىز تولعاۋلارىنىڭ بٸرٸندە. بارلىق جازبا نۇسقالاردا ايتا-قاتەسٸز – «قاراشى». ال «قاراشا» – «قاراقوڭىر» دەگەن سٶز, مەسەلەن, «قاراشا ٷي», اقبوز ەمەس, جىرتىق-جاماۋ دا ەمەس, ورتا جاعدايداعى كيٸز ٷي. «قاراشا» ايى بار, ول مٷلدە باسقا.
سونىمەن, «قاراشا حالىق» ەمەس, «قاراشى حالىق» بولدى.
«قار بارىسى». بۇل – «سنەجنىي بارس»-تىڭ تٸكەلەي اۋدارماسى. ورىستىڭ كٶلەڭكەسٸ جوق كەزدە الاتاۋ مەن ەرەن-قابىرعا, بٷتكٸل قىرات ازييادا عۇمىر كەشكەن, قازٸردە مٷلدە سيرەگەن, مىسىق تۇقىمداس, قوجبان, جىرتقىش اڭ – قازاقشا اتاۋى «ٸربٸس». كٷنٸ كەشەگە دەيٸن وسىلاي جازىلىپ كەلدٸ, تٸل بٸلمەستەردٸڭ سوڭعى تٶرت-بەس جىلدا جەتكەن تابىسى.
«قورعان». مٷلدە ماسقارا بولدىق. «ەسٸك قورعانى…» «قازاق دالاسىنداعى ەجەلگٸ ساق قورعاندارى…» قايداعى قورعان, قانداي قابىرعالى قامال? ورىسشاعا كٶشٸرسەك, «كرەپوست», نەمەسە «كرەپوستنىە سوورۋجەنييا» – بەكٸنٸستٸ قۇرىلىم ەكەن. بٸزدەگٸ قاپتاپ كەتكەن «قورعان» – سول ورىستىڭ تٷركيدەن ەنٸپ, مٷلدە باسقا ماعىناعا يە بولعان «كۋرگان» سٶزٸنٸڭ ناقپا-ناق كٶشٸرمەسٸ. بٸراق ايتتىق, قازاقشا «قورعان» سٶزٸنٸڭ جالعىز-اق ماعىناسى بار – قامالدى, قابىرعالى بەرٸك شەپ. ال ەسٸكتەگٸ – التىن ادام تابىلعان, التايداعى قۇدىرعى, پازىرىق جەنە باسقا دا تاراپتاعى بٸرازى زەرتتەلگەن, كٶپشٸلٸگٸ سول قالپىندا تۇرعان, قازىنالى نەمەسە ەلٸ دە اشىلماعان, جۇمباق كەيٸپتٸ, قادىم زامانداردا ەلباسى, رۋباسى, باتىر, باعلان كٶسەمدەر جەرلەنٸپ, قابٸر ٷستٸنە قولدان ٷيٸلگەن ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ, قيساپسىز, جاساندى تٶبەشٸكتەردٸڭ قازاقتاعى باعزى, كٷنٸ بٷگٸندە ەدەبي قولدانىستاعى اتاۋى – «قورىم!» كەيدە «مىقتىڭ ٷيٸ» دەپ تە اتالادى. بالا كەزٸمٸزدە ٷلكەن ەكەلەرٸمٸز: «قازاقتان بۇرىن بۇل ٶلكەدە مىق دەگەن حالىق بولىپتى, سولاردان قالعان بەلگٸ» دەپ ۇعىندىراتىن. اڭىز, اۋىزەكٸ ايتىلىم بويىنشا «مىقتىڭ ٷيٸ» دەڭٸز, وعان ارنايى تٷسٸنٸك قاجات دەپ ساناساڭىز – جالپىعا ورتاق, ەدەبي «قورىم» بار – تەك قانا «قورعان» ەمەس! بٸزدٸڭ قازاقشا تٷرتپەيتٸن شالاعاي تاريحشىلارىمىزدىڭ ورىسشا جازىلعان ەڭبەكتەرٸ ارقىلى تارالعان «كۋرگان» قازاقشاعا «قورعان» قالىبىندا قوتارىلىپ, تاريحي تانىممەن قاتار, تازا تٸلٸمٸزدٸ دە بٷلدٸرٸپ جاتىر. «ەسٸك قورعانى…» ەمەس, وسى شارشىدا جەنە باسقا دا تٶبەشٸك, تٶمپەشٸكتەردٸڭ ورنىندا ەشقاشان ەشقانداي «قورعان» بولماعان, ەۋەل باستان-اق تاستى, توپىراقتى ٷيمەك – «قورىم!» «ەسٸك قورىمى», «ساق قورىمدارى» – مٸنە, دەپ وسىلاي. (كٶنە قىپشاق جەنە قازٸرگٸ كەيبٸر تٷرٸك تٸلدەرٸندە «وبا». مەسەلەن, قىرىمداعى, ەلەمگە ەيگٸلٸ مەدەني, تاريحي قازىنالار شىققان «كٷل-وبا» جەنە سوعان قارايلاس «قارا-وبا», «التىن-وبا» ھەم باسقا دا «وبالار». «وبا» جالعانىمى قازاقستان شەگٸندەگٸ كەيبٸر قورىمدار اتاۋىندا ساقتالعان, ايتالىق, باتىس ٶلكە, بٶرٸلٸدەگٸ «قىرىق-وبا». الايدا, جەكەلەي العاندا, قازٸرگٸ قازاقتاعى «وبا» سٶزٸنٸڭ ماعناسى مٷلدە باسقاشا: بۇل – ەدەتتە توقال تٶبەشٸك, شوقى بيٸكتەر باسىندا اتاۋلى بەلگٸ, نەمەسە قاراۋىل كٶلەگەي رەتٸندە تاستان قالاپ, ورنىقتى تۇرعىزىلعان, اسسا كٸسٸ بويى, نەمەسە ودان دا الاسا, ۇزىنشاق , كٶرنەكٸ نىسان.)
«قىزمەتشٸ». مۇنداي سٶز قازاقتا ەجەلدەن بار. بۇرنادا ٷي شارۋاشىلىعىندا جٷرەتٸن ەيەل, قورا تازارتىپ, قار كٷرەپ, قي وياتىن ەركەك, ياعني, قۇل مەن مالايدان بٸر ساتى عانا جوعارى, باسى بوستان, ەيتسە دە تٸرشٸلٸك قامىنداعى كٸرٸپتار جان. بٷگٸنگٸ قازاق جەتٸك بٸلەتٸن ورىس تٸلٸنە كٶشٸرسەك – «سلۋگا», «پريسلۋگا». كەيٸندە سوۆەتتٸك, ەكٸمشٸلٸك كەڭسەلەرٸندە, مەكتەپ جەنە باسقا دا جايلاردا وت جاعاتىن, ٷي سىپىراتىن, ەدەن جۋاتىن قىزمەتشٸلەر پايدا بولدى – «ۋبورششيتسا», بٷگٸندە كەز كەلگەن بايشىكەشتٸڭ مەكەن-تۇراعىن, باقشا-باۋىن قارايتىن, كٷندەلٸكتٸ تۇرمىس قاجەتٸن اتقاراتىن بٸرنەشە, تٸپتٸ, ونداعان قىزمەتشٸسٸ بار. كەمسٸتۋ ەمەس, ەركٸم جاعدايىنا قاراي جۇمىس جاسايدى, ادال ەڭبەكتٸڭ بەرٸ ورىندى, الايدا, قانداي دا بٸر نەرسەنٸڭ تٶل اتاۋىن بۇرمالاۋعا بولمايدى: «قىزمەتشٸ» دەگەنٸڭٸز – «سلۋگا». ال بٸزدە بەرٸ «سلۋگا» بولىپ كەتتٸ, «مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸ», «ەسكەري قىزمەتشٸ», تاعى بٸردەڭە «قىزمەتشٸلەر». كٷنٸ كەشە عانا, وسىنداي, قول جۇمىسى, ەدەپكٸ جيىم-تەرٸممەن اينالىسپايتىن, بٸراق بەلگٸلٸ مٸندەتٸ بار كٸسٸلەر – «قىزمەتكەر» دەپ اتالاتىن ەدٸ: «مەملەكەتتٸك قىزمەتكەر», «ەسكەري قىزمەتكەر», «كەڭسە قىزمەتكەرٸ», «عىلىمي قىزمەتكەر…» ەرينە, بارلىعى دا «داناگٶي ەلباسى» مەن «ەگەمەن ەلدٸڭ» قىزمەتٸندە, بٸراق «قىزمەتشٸ» ەمەس, «قىزمەتكەر». جامان بولار, جاقسى بولار, ەر نەرسەنٸڭ ارتىق ەمەس, كەم ەمەس, ٶزٸنە عانا تەن انىقتاماسى بار دەدٸك. «قىزمەتشٸ» بٸر بٶلەك, «قىزمەتكەر» بٸر بٶلەك. ەرقايسى ٶز ورنىندا تۇرعانى جٶن.
«نەبەرٸ». بٸز ەس بٸلگەننەن باستاپ, بۇقارالىق باسپاسٶزدە تەرٸس قولدانىلىپ كەلە جاتقان سٶز. «كولحوز (سوۆحوز) ٶزٸنٸڭ شٶپ شابۋ (جەر جىرتۋ, ەگٸن جيناۋ, ت.ت.) جوسپارىن نەبەرٸ جٷز جيىرما (جٷز قىرىق) پروتسەنت ورىندادى…» وقۋشى كەزٸمدە تاڭعالاتىن ەدٸم. سوندا جٷز جيىرما (جٷز قىرىق) پروتسەنت, بٷگٸنگٸشە جٷز جيىرما, جٷز قىرىق پايىز جەتٸمسٸز بولعانى ما? ودان بەرٸ الپىس, جەتپٸس جىل ٶتتٸ, كولحوز تارادى, سوۆحوز كٷيرەدٸ, «نەبەرٸ» ەلٸ كٷشٸندە تۇر. جيىنتىعى دەگەن ماعىنادا. شىندىعىندا, كەرٸسٸنشە. «نەبەرٸ» – «قاناعاتسىز» ۇعىمىن بەرمەك, بار بولعانى وسىنداي-اق دەگەن سٶز. كٶپە-كٶرنەۋ جاڭساق قولدانىس, بٸراق ەلٸ كٷنگە تٷزەلمەپتٸ.
«ٶزٸنە قول جۇمساۋ», «ٶزٸنە قول سالۋ». بٷگٸنگٸ قازاق باسپاسٶزٸندە «سۋيتسيد», ياعني ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋ ماعىناسىندا جاپپاي قولدانىلادى. بۇرناعى جۇرتىمىزدا بولماعان سۇمدىق. كەمەل جاستاعى ەيەل مەن ەركەكتٸڭ, ەسٸرەسە, كەمەلەتكە تولماعان, جاڭا تولعان ٶسپٸرٸمدەردٸڭ ەرٸكتٸ تٷردە ٶمٸردەن كەتۋٸ – شەتٸن وقيعا ەمەس, ەدەپكٸ جاعدايعا اينالىپتى. بۇل رەتتە بٸزدٸڭ ەگەمەن رەسپۋبليكامىز ەلەمدەگٸ, بار جاعىنان دامىعان, ەندٸگٸ «قاتارىنا قوسىلىپ قويىپپىز» دەيتٸن ەلۋ مەملەكەت تۇرىپتى, ارمان بولعان تاڭداما وتىز ەلدٸڭ دە الدىنا تٷسٸپ, تٸپتٸ, وندىق, بەستٸك قانا ەمەس, العاشقى ٷش ورىننىڭ بٸرٸنە شىققان سيياقتى. سەبەپ, سالدارى قانداي بولسا دا, بەرٸن تٷگەل جاسىرىپ قالۋ مٷمكٸن ەمەس, سىزدىقتاپ باسپاسٶزگە ٶتٸپ كەتەدٸ. ورىسشاسى انىق: «ساموۋبييستۆو», نەمەسە حالىقارالىق «سۋيتسيد». قازاق تٸلٸنٸڭ تازالىعى ٷشٸن كٷرەسكەر «تٸل جاناشىرلارى» بٷتكٸل تەحنيكالىق, عىلىمي, ساياسي جەنە ەلەۋمەتتٸك تەرميندەردٸڭ بەرٸن «قازاقشالاپ», ەلۋ جىلدا ارىلماس بىلىق بوتقا جاسادى, سوندىقتان ەشبٸر جات سٶزگە ورىن جوق, ورىسشادان تٸكەلەي اۋدارامىز. «ساموۋبييستۆو» – «ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋ» بولادى ەكەن, تىم دٶكٸر, بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ شات-شادىمان ٶمٸرٸمٸزگە ٷيلەسپەيدٸ, سوندىقتان سىپايىراق انىقتاما ٸزدەلەدٸ. اقىرى تاپتىق – بۇل تٶتەنشە پەلەكەت كرەپوستنيك-قۇلدىق زامانىنان بەرٸ ٷيرەنشٸكتٸ قالىپقا تٷسكەن ورىس جۇرتىنىڭ بايىرعى تٸلٸندە «نالوجيت نا سەبيا رۋكي» دەپ اتالادى ەكەن, قازاقشاعا ناقپا-ناق اۋدارا سالامىز: «ٶزٸنە قول جۇمساۋ», «ٶزٸنە-ٶزٸ قول سالۋ» بولىپ شىعادى. مەن-ماعىناسى تٷسٸنٸكتٸ سيياقتى. تيەسٸلٸ دەرەكتەرگە تٸركەلگەن سەبەپتٸ تٷسٸنٸكتٸ, بٸراق قازاق تٸلٸنٸڭ ورالىمىنا مٷلدە قايشى, تەرٸس قۇرىلىم. «قول جۇمساۋ» – قاشاندا ۇرىپ-سوعۋ ماعىناسىن بەرگەن. مەسەلەن, ەلدەبٸر ماس, نەمەسە نويىس ەركەك «ەيەلٸنە قول جۇمسايدى». الداعى ٶمٸردەن ەشقانداي سەۋلە كٶرمەگەن ەلدەبٸر بەيباق بالا نەمەسە ازاپتى تٸرشٸلٸكتەن تٷڭٸلگەن ەيەل مەن ەركەك «ٶزٸنە-ٶزٸ قول جۇمساسا», كٶلدەنەڭ كٶمەكسٸز, ٶزٸن-ٶزٸ ساباعان بولىپ شىعادى. «قول سالۋدىڭ» حيكمەتٸ بۇدان دا سوراقى. كەدٸمگٸ قازاق تٸلٸندە «قول سالۋ» – ەيەل زاتىنا كٶڭٸل بٸلدٸرۋ, جاي عانا اينالدىرۋ ەمەس, قويىنعا شاقىرۋ, جىنىستىق قاتىناسقا تالاپ دەگەن ۇعىم بەرەدٸ, ايقىن ورىسشا ناقتىلاساق – «سەكسۋالنوە دوموگاتەلستۆو», ەۋروپا تٸلدەرٸنەن اۋدارماسى. ال قازاقشا «ٶزٸنە قول سالدى», – «ٶزٸن-ٶزٸ قوزدىردى» بولىپ شىقپاق. ەندٸ قايتتٸك? «اللاڭنان ويبايىم تىنىش» دەگەندەي, ماناعى تەركٸ بولعان «ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرۋ» قابىلدانۋعا تيٸس. نەمەسە جات جۇرتتىڭ سالقىنى, جات جۇرت ەكەلگەن زامانا ىڭعايى, تٸرشٸلٸك سالتىمىزدا بولماعان جات ۇعىم سول وزىق حالىقتار لۇعاتى بويىنشا, «سۋيتسيد» اتالسىن. ٶمٸردە كٷندەلٸكتٸ بولىپ جاتقان جاعداي جەنە جىل ٶتكەن سايىن بەس, ون پايىزدان كٶتەرٸلٸپ كەلەدٸ, تٸلٸمٸزگە تەزٸنەن سٸڭٸسٸپ كەتپەك. قايتكەندە دە, دەپ قازٸرگٸ «جالپى جۇرت بايلىققا بٶككەن, بار جاعىنان بٸردەي جەتٸلگەن» كەزٸمٸزدە بۇل سۇمدىقتىڭ ٶزٸنەن دە, سٶزٸنەن دە قۇتىلۋ تىم قيىن بولىپ تۇر.
«مايور». حٸح عاسىرداعى وتارلىق زامانعا, ەدەبيەت تاريحىنا قاتىستى زەرتتەۋ ەڭبەكتەردە قولدانىلىپ جاتىر. كٶپ بٸلگەننٸڭ بٸر پايداسى. دۋلات اقىننىڭ تولعاۋلارىندا: «مايىردىڭ السا بۇيرىعىن, – بوربايعا قىسىپ قۇيرىعىن, – ەل پىسىعى جورتادى», – دەگەن سٶزدەر بار ەدٸ. «اباي جولى» رومانىندا دا ەلدەنەشە جەردە (كەيٸنگٸ باسىلىمداردا تٷزەتٸلٸپ كەتپەسە) «مايىر» اتالاتىن. بٷگٸنگٸ بٸلەرمەندەر بۇل سٶزدٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸن ناقتى تاۋىپتى – «مايور» ەكەن, وسىعان دەيٸن تٷسٸنبەستٸكپەن جاڭساق جازىلىپ كەلگەن. دۋلات – وقىماعان كٸسٸ, ال ەۋەزوۆ… دانالاردىڭ دا قاتەلەسەتٸنٸ بار. بۇل «مايىر» – قازاق اراسىندا قالىپتاسقان تاريحي اتاۋ ەكەنٸن بايىپتاۋعا ٶركەۋدە سەنٸم مەن كەنەن بٸلٸك بٶگەسٸن جاساعان. «مايور!» ال «مايىر» – پاتشا ٶكٸمەتٸ ورناتقان دۋان ەكٸمشٸلٸگٸندە اعا سۇلتاننان كەيٸنگٸ, شىن مەنٸسٸندە بارلىق جاعدايدى باقىلاپ, تەكسەرٸپ, تەجەپ, باعىتتاپ وتىراتىن, ورىس تەكتٸ شەنەۋنٸكتٸڭ ەسكەري اتاعى ەمەس, مەرتەبەسٸ. ەۋەلدە ەلدەبٸر مايور بولۋى مٷمكٸن. ودان كەيٸن مايور عانا ەمەس, شتابس-كاپيتان, بەلكٸم, پودپولكوۆنيك, تٸپتٸ, حورۋنجيي. قارقارالىداعى, سەمەي, كٶكشەتاۋداعى ورىس ەكٸمٸ اتاۋلىنىڭ شەن دەرەجەسٸ ەرقيلى بولۋى مٷمكٸن, بٸراق قازاق ٷشٸن بەرٸ دە «مايىر». وسىلاي, تٷزەتۋسٸز جازىلۋعا تيٸس.
«…وقۋلارى». «اباي وقۋلارى», «ەۋەزوۆ وقۋلارى» ت.ب. وسى جاقىندا «تاڭجارىق وقۋلارى» دەگەن تاقىرىپقا كٶزٸم تٷستٸ. اباي دا, ەۋەزوۆ تە ٶزدەرٸ وقىپ جاتقان جوق, وسى كٸسٸلەر تۋراسىنداعى ٷلگٸلٸ ساباق, تالداۋ, تالقالاۋ, تانىم عوي. كٷنٸ كەشە عانا «دەرٸستەرٸ» دەگەن انىقتاما قوسىلاتىن ەدٸ: «اباي دەرٸستەرٸ», «ەۋەزوۆ دەرٸستەرٸ». اياق استىنان جاڭا بٸر قيسىن شىعارماي, وسى, تٸلٸمٸزدە بٸرشاما ورنىعىپ بارىپ كەيٸن ىسىرىلعان, ماعىناسى دەلمە-دەل, ەرٸ ايقىن «دەرٸستەرگە» قايتىپ ورالۋىمىز قاجەت.
«ورتانقول». ەدەبي سىندا «ورتانقول شىعارما», ەدەپكٸ, ەرقيلى ماقالالاردا «ورتانقول دٷنيە» دەيتٸن باعا ايتىلىپ جاتادى. كەرەمەت شىعارما, كەرەمەت دٷنيە ەمەس, ورتاشا, جۇپىنى دەگەن ماعىنادا. ورتان قول ۇعىمى – باتىس جۇرتتارىنا كەرٸسٸنشە, بٸزدٸڭ حالىقتا «وزىق» دەگەن سٶز. قولدىڭ ورتاڭعى, ۇزىن ساۋساعىنا تەڭەۋدەن شىققان. «ورتان قولداي ازامات» دەيدٸ بٸرەۋدٸ ماداقتاعاندا. سونداي-اق, «ورتان قولداي, كٶرنەكتٸ رومان». بۇل جەردە بار كٸلتيپان «ورتان قول» مەن شىنىندا دا ورتاشا «ورتاقول» شاتىسىپ, ورىندارى اۋىسىپ كەتكەن. كەز كەلگەن جٶندەم سٶزدٸڭ بٸر قارٸبٸن ٶزگەرتٸڭٸز, نە بولىپ شىعار ەكەن. بٸلمەستٸك قانا ەمەس, ەۋەلگٸ بٸر سالاقتىق نەتيجەسٸ. بٸزدە قانشا ايتساڭ دا قاتە تٷزەلمەيدٸ, تٸركەسە سوزىلىپ, مەڭگٸلٸككە دەيٸن جالعاسىپ كەتە بەرمەك. وسى ايتىلىپ وتىرعان «ورتاشا ورتان قول» عانا ەمەس, قاتارلاس باسقا لەپەسٸمٸزدەن سوڭ دا ەلدەنە وڭالىپ, جٶندەلەدٸ دەپ ويلامايمىن, ەيتەۋٸر بٸزدەن سٶز قالماسىن دەگەن دالباسا. بٸراق باستاپ قويعان سوڭ, مەجەلٸ جەرٸمٸزگە جەتەيٸك.
«سۋسامىر». سىرقات اتاۋى رەتٸندە قولدانىلىپ جٷرگەنٸنە كٶپ بولدى. تٸپتٸ, ارنايى سٶزدٸكتەرگە ەنٸپ كەتكەن. ورىسشا «ساحارنىي ديابەت» – «قانت ديابەتٸ». بٸزدٸڭ جاڭاعا قۇمار «تٸل جاناشىرلارى» قايتكەندە دە, تٸپتٸ, ورىس تا ەمەس, ارعى شەت تٸلدٸك «ديابەت» سٶزٸنەن قۇتىلۋ ٷشٸن, وسىنداي جاڭا تەرمين ويلاپ تاپقان. سٶيتٸپ, قازاقتىڭ «سۋسامىر» دەيتٸن تاماشا بٸر سٶزٸ كەكەي بولىپ شىقتى. «سۋسامىر» – قىرات, تاۋلى ايماقتاردا ٶسەتٸن, ەدەتتە تٷيە جەيتٸن, دەرٸلٸك ەمٸ بار, حوش يٸس, ٶزگەشە شٶپ بولسا كەرەك. الاتاۋدىڭ قاق ورتاسىن ويىپ الىپ جاتقان اتاقتى سۋسامىر جايلاۋى بار. كٶلدەنەڭٸ كەيبٸر تۇستا 30-40 شاقىرىمعا جەتٸپ, ۇزىنا بويى 150 شاقىرىمعا دەيٸن سوزىلادى. بٷگٸندە باستان-اياق قىرعىز يەلٸگٸندە. تەڭٸز دەڭگەيٸنەن ەكٸ-ٷش مىڭ مەتر بيٸكتە, بٸزدٸڭ شالكٶدە مەن قارقارا سيياقتى, ٶزگەشە قۇنارلى قونىس. بۇدان جٷز جەتپٸس جىل بۇرىن جەنە ودان دا ارىدا تٷگەلٸمەن بولماسا دا, باسىم بٶلٸگٸن قازاق جايلاعان. سٶز جوق, سول ەسكٸ زاماندا شىققان, «سۋسامىر – ەلدٸڭ جايلاۋى» دەيتٸن, ەۋەزدٸ, ەدەمٸ ەن دە بار. كەنەسارى حاننىڭ ساتقىندىق نەتيجەسٸندەگٸ قاپىل قازاسىنان سوڭ, وسى اينىما قازاقتار كەرٸ سٷرٸلٸپ, قىرعىزعا بٸرجولا ٶتٸپتٸ. سوۆەت زامانىنداعى جۇرتىمىز بۇرناعى ساعىنىش ەسەسٸنە, تٶمەنگٸ بٸر پۇشپاعىن جالعا الىپ, جاز ايلارىندا ەركٸن كٶسٸلگەن. «قانت ديابەتٸنٸڭ» جايلاۋى ەمەس, تۋىرىلعان باسقا كٶگٸمەن قوسا, ەيگٸلٸ شٶبٸ دە مول بولعاندىقتان, «سۋسامىر» اتانعان. قازاقستان استاناسىندا «سۋسامىر كٶشەسٸ» بار ەكەن. قانت ديابەتيكتەرٸ باس قۇراعان كٶشە ەمەس, تەرٸزٸ, اتاقتى جايلاۋ ەسٸمٸندە جەنە اعايىنداس قىرعىزعا قۇرمەت بەلگٸسٸ بولسا كەرەك.
سونىمەن, ەدەمٸ «سۋسامىر» سٶزٸن قاتەرلٸ سىرقات اتاۋىنا كٶشٸرۋ – «ۇلتشىلدىق» تانىمنىڭ كەزەكتٸ بٸر سوراقى كٶرٸنٸسٸ بولدى. ال شىندىعىندا, بۇل دەرتتٸڭ قازاقشا اتاۋى بار ەدٸ – «سۋساق». نەگٸزگٸ بٸر بەلگٸسٸ – تىنىمسىز شٶلٸركەۋ, سۋدى مٶلشەرسٸز كٶپ ٸشۋ دەسەك, «سۋساق» – «سۋعا قۇمار» دەگەن سٶز, مالعا بەيٸم, مالدى جاقسى كٶرەتٸن بالانىڭ «مالساق» اتاناتىن جوراسىمەن. بۇل سٶزدٸ ماقۇل كٶرمەسەڭٸز – «قانت ديابەتٸ». مەديتسينا تەرمينٸ. قايتكەندە دە «سۋسامىر» ەمەس.
«تولاعاي تابىس». قاتە ۇعىنىلىپ, جۋرناليستەر تارابىنان جاپپاي قولدانىسقا تٷسكەن سٶزدەردٸڭ بٸرٸ. «تەلەگەي», نەمەسە «تولايىم» سٶزدەرٸنٸڭ ەسەرٸمەن قابىلدانعان سيياقتى. شىن مەنٸسٸندە «تولاعاي» – «جالاڭاش», «تىقىر» دەگەن سوز. توپونيم ورايىندا – پاناسىز وقشاۋ, بۇتا, داراقسىز جاداعاي تاۋ – مەن بٸلگەندە ارقادا جەنە شىعىستا وسىنداي اتتاس ەكٸ شوقى بار. ماحامبەتتەگٸ «تولاعاي» – قازٸر ايتىلىپ جٷرگەندەي, «قۋ باس» ەمەس: «تەمٸر قازىق جاستانباي, – قۋ تولاعاي باستانباي…» – مۇندا «قۋ تولاعايدىڭ» «جاستانۋعا» قاتىسى جوق, «شاشىڭ تٷسكەنشە», «باسىڭ اعارعانشا» دەگەن ماعىنا بەرمەك. قايتكەندە دە «تولاعاي» – مولشىلىق, دارقاندىق بەلگٸسٸ ەمەس. ياعني, «تولاعاي تابىس» – ەشقانداي دەرەكسٸز, تٸپتٸ, تەرٸس ماعىناداعى سٶز.
«تٷركٸ». قازاق باسپاسٶزٸ مەن كٸتاپتاردا سوڭعى جيىرما-وتىز جىلدا «تٷركٸلەر», «تٷركٸ حالىقتارى», «تٷركٸ قاعاناتى» دەيتٸن اتاۋلى سٶزدەر كەڭٸنەن قولدانىلىپ جٷر. قازاق تٸلٸنٸڭ ٸشكٸ ٷيلەسٸمٸ بويىنشا, «تٷركٸ» دەيتٸن سٶزدٸڭ ەشبٸر وعاشى جوق, بٸراق بۇل – زات ەسٸم ەمەس, سىن ەسٸم – «قازاقى» دەگەن تەرٸزدٸ; ادامي, كەسٸبي, عىلىمي – بەرٸ بٸر ورايدا. سوندىقتان «تٷركٸ» – مٷلدە باسقاشا ۇعىم بەرمەك. (وسىعان قارايلاس «تٷركي» بار – ياعني «تٷرٸك تٸلٸ».) تاريحي تۇرعىدا نەگٸزٸ جوق, تەرٸس قانا ەمەس, قيسىنسىز: «قازاق» ەتنونيمٸن «قازىقا», نەمەسە «قىزاق» دەپ تٷرلەندٸرگەن سيياقتى. «تٷركٸ» دەيتٸن حالىق تا, «تٷركٸ قاعاناتى» دەيتٸن مەملەكەت تە بولماعان, سونداي-اق, بٷگٸنگٸ, تٷپ نەگٸزٸ بٸرلەس, تٸلدەرٸ ٷيلەس, اعايىن جۇرتتاردىڭ ورتاق اتاۋى دا «تٷركٸ» ەمەس. بۇل جەر استىنان جٸك شىققان بارلىق «تٷركٸنٸڭ» اقيقات تٷبٸرٸ – «تٷرٸك». ورتا عاسىرلار تاريحىندا جارىم ەلەمگە قانات جايعان, قۇدٸرەت-كٷشٸ كەنەۋسٸز «ۇلى تٷرٸك قاعاناتى» بولدى, مەملەكەتكە ۇيىتقى, نەگٸزگٸ حالىق – «تٷرٸك» اتاندى. «مەن – تەڭٸرٸ تەكتٸ, تەڭٸرٸ سىپاتتى تٷرٸك بٸلگە-قاعان… تٷرٸك جۇرتىم ٷشٸن تٷندە ۇيىقتامادىم, كٷندٸز وتىرمادىم…» بۇل حالىق تاريحتىڭ كەلەسٸ كەزەڭٸندە بٷكٸل ەۋرازييا قۇرىلىعىنا تارالدى. ۇرپاقتارى ۋاقىت وزا كەلە ەرقيلى اتالعانىمەن, بەرٸ دە تٷرٸك جۇراعاتى بولىپ قالا بەردٸ. «تٷرٸك حالىقتارى» دەيتٸن ورتاق اتاۋ – ەۋروپا عىلىمىندا, بار تاريحتا بٸرجولا قالىپتاستى (ورىسشا – ەۋەلدە «تاتارسكيە نارودى ي پلەمەنا», كەيٸنٸرەك باتىس ەسەرٸمەن «تۋرەتسكيە نارودى»). ەجەلگٸ تاريحتى كەمٸل تانىعان قازاق زييالىلارى دا XX عاسىردىڭ باسىندا وسى «تٷرٸك» ەتنونيمٸن جاڭادان جاڭعىرتىپ, جالپىعا ورتاق «تٷرٸك حالىقتارى» اتاۋىن قاتارعا قوسادى. قايتادان تۋ كٶتەرگەن الاش مەملەكەتٸنٸڭ گيمنٸ: «ارعى اتام – ەر تٷرٸك, – بٸز قازاق ەلٸمٸز!» – دەپ جارييالاعان. بۇدان سوڭ: «ەجەلدەن ەر تٷرٸك, – وق تەسكەن ەتٸمٸز, – قاسقارىپ, قايتپاعان, – ەش جاۋدان بەتٸمٸز!..» – دەپ شالقيدى. الاش ارداگەرٸ ەليحان بٶكەيحان قاشاندا: «بٸزدٸڭ تٷرٸك تەكتٸ قازاق حالقى…» – دەپ جازادى. از-مۇز كەيٸنٸرەك مۇستافا شوقاي باۋىرلاس, تۋىستاس بٷتكٸل «تٷرٸك حالقىنا» جار سالادى, ونىڭ ٸشٸندە جٸگەرلٸ, جاڭاشىل «تٷرٸك جاستارىنا» ۇران تاستايدى. وسى ەكٸ ارالىقتاعى سۇلتانماحمۇت, تۋعان جۇرتى, ونىڭ ٶتكەندەگٸ تاريحى مەن ٶز تۇسىنداعى احۋالىن سالعاستىرا كەلە: «بۇلاردىڭ تٷرٸك ەدٸ ارعى زاتى, – ەلەمدٸ تٸتٸرەتكەن سالتاناتى, – بٷگٸندە ازىپ, توزىپ, كٷلكٸ بولعان, – بۇلار دا سول تٷرٸكتٸڭ جۇراعاتى!» – دەپ كٷيٸنگەن – جٷز جىل ٶتسە دە, ەۋەلگٸ كٷشٸندە تۇرعان لەپەس. قايتكەندە دە – تٷرٸك, تٷرٸك جەنە تٷرٸك حالىقتارى! تەك بٸز عانا ەمەس. رەسەي شەگٸندە وتارلىق كٷن كەشكەن بۇلعار (قازان تاتارلارى) مەن باشقۇرت, جەنە قىرىم تٷبەگٸن, قاپقازدىڭ قىرقاسى مەن قاپتال ەتەگٸن قونىستانعان اعايىندار, تٸپتٸ شىباش پەن ساقا-ياكۋتكە دەيٸن تٷگەلدەي ەجەلگٸ «تٷرٸك» نەگٸزٸنە دەن قويىپتى. ال بٸرٸنشٸ جيحان سوعىسىنان سوڭ ەجەلگٸ وسمان يمپەريياسىنىڭ تٷپكٸ قونىسىندا قايتا قۇرىلعان مەملەكەت – اتا-تٷرٸكتٸڭ باسشىلىق, نۇسقاۋىمەن «تٷركيە», «تۋرك جۋمحۋريياتى», ياعني تٷرٸك رەسپۋبليكاسى دەپ رەسمي تٷردە اتالا باستاعان. ەندٸ رەسەي يمپەريياسى شەگٸندە كوممۋنيستٸك قىزىل ورىس ٶكٸمٸ بٸرجولا ورنىققان كەزدە, داعدىلى «تٷرٸك» ەتنونيمٸ ەكٸ تارماققا اجىراتىلادى: انادولى تٷرٸگٸ – «تۋروك», «تۋركي», ال قالعان بارلىق تٷرٸك قاۋىمىنىڭ اتاۋى – «تيۋركي», «تيۋركسكيە نارودى» بولىپ ٶزگەرتٸلدٸ. بۇل جٸكتەلۋ – 1926 جىلى باكۋدە ٶتكەرٸلگەن, تٸلگە, مەدەنيەتكە قاتىستى كٶپتەگەن مەسەلەلەر وڭىمەن شەشٸلٸپ, لاتىن جازۋىنا جاپپاي كٶشۋ تۋرالى قارار قابىلدانعان ايتۋلى وقيعا – «بٷكٸلوداقتىق بٸرٸنشٸ تٷركولوگييا قۇرىلتايىندا» («پەرۆىي ۆسەسويۋزنىي تيۋركولوگيچەسكيي سەزد») رەسمي تٷردە قابىلدانعان بولاتىن. ەلبەتتە, جوعارعى ٶكٸمەت نۇسقاۋى ەرٸ دەپ وسى كەزدە ايىرىم ەلەۋسٸز كٶرٸنگەن, ٶيتكەنٸ, وسى «تيۋرك» حالىقتارىنىڭ بارلىعىنىڭ ٶز تٸلدەرٸندە اتالۋ دا, جازىلۋ دا بٸرەگەي – «تۋرك», «تٷرٸك» بولىپ قالا بەرمەك. جەنە دەپ سولاي جالعاستى. بٸزدٸڭ قازاق عىلىمىندا دا, شامامەن 1970 جىلدارعا دەيٸن «تٷرٸك حالىقتارى» دەپ جازىلىپ كەلدٸ, ال ٶتكەن تاريحتاعى ۇلى مەملەكەت ەشبٸر بۇرماسىز, «تٷرٸك قاعاناتى» اتالدى. الايدا سوۆەتتٸك ورىس ساياساتىندا «پانتٷركيزم» دەيتٸن ٷرەيلٸ ۇعىم بار, بٸرتە-بٸرتە قازاقتاعى «تٷرٸك حالىقتارى» تٷپ نەگٸزٸنەن اۋلاقتاپ, «تٷركٸ حالىقتارىنا» اينالا باستادى. اقىرى, مٸنە, ەلٸ دە بۇعاۋلى باستىڭ ساياساتتان تىسقارى ەرٸكتٸ اۋىز زامانىندا, ماناعى جاساندى «تيۋرك» جوباسىمەن, ەجەلگٸ «تٷرٸك» ەتنونيمٸ مٷلدە قاتاردان شىعارىلعان ەكەن: «تٷرٸك» – ول تٷركييا حالقىنا عانا تيەسٸلٸ, ال قالعان جۇرت, ونىڭ ٸشٸندە قازاق تا «تٷركٸ» بولعانى ماقۇل. وسى ورايمەن جالباعاي جازارماندار ەجەلگٸ ۇلى تٷرٸك قاعاناتىنىڭ بار تاريحتا تۇرعان, ەلٸ دە تەرٸسكە بۇزىلماعان ٶزٸندٸك اتاۋىنا دەيٸن ٶزگەرتٸپ سالدى: «تٷركٸ قاعاناتى». دانالىقتىڭ ەرەكشە ٷلگٸسٸ. شىندىعىندا, بۇرناعى, قاعانات اتالعان مەملەكەت بٷگٸنگٸ تٷرٸك رەسپۋبليكاسىنان شالعاي, الىس بٸر قيىردا جاتىر عوي. «تٷرٸك» دەپ تانىلۋى قيسىنسىز, «تٷركٸ» دەپ, ناقتى ايعاقتاعان جٶن. ٶستٸپ, بۇل «تٷركٸ قاعاناتى» اعىمداعى باسپاسٶز بەتٸنەن وزىپ, بٸرتە-بٸرتە قازٸرگٸ تاريحشىلارىمىزدىڭ «عىلىمي» ەڭبەكتەرٸنە كٶشە باستاپتى. ەسەبٸ, وسىنداي قيسىق پەن قىڭىر بار تاراپتا قاتارعا قوسىلدى, ەجەلگٸ تاريحي اتاۋدى ىعىستىرىپ شىعاردى دەگەن سٶز. ەندٸ قاراڭىز. جوعارىدا ايتقانىمىزداي; «قازىقا حاندىعى», «قىزاق ورداسى» دەگەن جاڭاشا اتاۋعا توقتاۋ مٷمكٸن بە. مٷمكٸن ەكەن. تٷرٸك قاعاناتىن «تٷركٸ قاعاناتى» دەپ وتىرمىز عوي. ايىرىمى قانشا. جوق, مۇنداي بۇرالقى اتاۋلار وسى قالپىندا قالۋعا تيٸس ەمەس. ەرتە مە, كەش پە, تٷزەتٸلۋٸ شارت.
ٶتكەن مىڭ جارىم جىلدىق تاريحتا – «تٷرٸك», «تٷرٸك قاعاناتى», كەيٸنگٸ بەس عاسىردا ارالارى اجىراپ, ەرقايسىسى ٶز دەربەستٸگٸن تاپقان قاۋىم جۇرتتىڭ ورتاق اتاۋى – «تٷرٸك حالىقتارى». ەگەر وسمان يمپەريياسىنداعى جۇرتشىلىق ٶزدەرٸنٸڭ ارعى بابالارىنىڭ ەسٸمٸن ساقتاپ قالسا (شىن مەنٸسٸندە العاشقى پرەزيدەنت مۇستافا كەمال قالپىنا كەلتٸرسە), بۇل – تەك قانا سٷيٸنٸشتٸ جاعداي, ۇلتتىق سانانىڭ بيٸك كٶرٸنٸسٸ, ال «تٷرٸك حالىقتارى» دەيتٸن انىقتاما – سەنٸ تٷركييامەن قوساقتاپ, رەسەي سيياقتى باسىبايلى قۇلعا اينالدىرىپ جٸبەرمەيدٸ. ازىپ-توزۋدىڭ ەڭ سۇمدىق بەلگٸسٸ – اتا-اناڭنان بەزۋ دەسەك, تٷپ تامىرىن تەرٸسكە شىعارعان, تۋعان حالقىنىڭ ەجەلگٸ اتاۋىنان جەرٸپ, ارعى تاريحتاعى ۇلى يمپەريياسىنىڭ ەسٸمٸنە دەيٸن ٶزگەرتكەن عالاماتتى قالاي باعالاۋعا بولادى? تەكسٸزدٸك, ۇلتسىزدىق دەپ قازبالاماي, ەڭ جەڭٸل, بەرگٸ سەبەبٸن ايتايىق – قارا تانىماعان ساۋاتسىزدىق اتالادى.
مۇحتار ماعاۋين
كٶكەك, 2016,
امەريكا قۇراما شتاتتارىنان. (جالعاسى بار).
«جاس الاش» گازەتٸ
