Muhtar Maǵaýin. «Týylǵan» men «ólingen» (jalǵasy)
«Ulys». Búgingi qazaq baspasózi men saiasi ómirdegi eń bir buzylǵan, burmalanǵan, keri maǵyna, basqasha uǵymǵa kóshirilgen sózderdiń biri. «Ulys» – nesheme ǵasyrlyq ǵumyry bar tarihi ataý, Kóne Túrik zamanynan keshegi kúnge jalǵasqan, búgin de áýelgi maǵynasyn joimaǵan, «memleket», «handyq», aýyzeki til, ádepki jaǵdaida – «bútkil halyq» degen sóz. Shyńǵys han imperiiasy «Eke Moǵul Ulysy», iaǵni Uly Moǵul memleketi dep ataldy. Qadymnan beri, naýryz kúngi eń basty tilek – «Ulys oń bolsyn!» iaǵni el-jurtymyz aman bolsyn, mereili bolsyn! Adam men tabiǵat, jer álemniń jańarý, jańǵyrýy esepti kóktem merekesiniń baiyrǵy qazaqtaǵy ózindik ataýy – «Ulystyń uly kúni», iaǵni memlekettik, búkilhalyqtyq mereke. Endi kelip… «ulttar men ulystar…» Netken «ulys» desek, Qazaqstan Respýblikasynda turatyn basqa da halyqtardyń diasporalary eken. «Diaspora» dep, óz ataýymen aityp qalsaq, «bizdiń egemen elimizde birligi jarasyp, tatý-tátti, shat-shadyman tirshilik keship jatqan» basqa ult ókilderin kemsitý bolyp kórinbek. Sondyqtan, tarihi tanymy kemshin, bilim-saýaty tómen áldebir joǵary dárejeli sheneýnik, nemese sol sheneýnikke aqyl qosqan tarihshy, álde til mamany, ózine beimálim ǵana emes, múlde túsiniksiz, áitkenmen aýyz toltyryp aitarlyq «ulys» degen sózdi usynǵan. Sonymen, Qazaqstanda turatyn, áýelde júz otyz, keiinde júz qyryq, qazirde, bálkim, júz elý, júz jetpis «ult pen ulys» boldyq ta shyqtyq. «Ultymyz», tárizi, jalǵyz qazaq emes, sany birshama tolymdy, airyqsha qurmetti taǵy birneshe halyq: orys, ýkrain, belarýs, ózbek, tatar, túrik, uiǵyr, al «ulysymyz» – bular da erekshe syily, áitkenmen jiyn sany bir, eki-úsh, bes-alty, on shaqty kisilik: eskimos, chýkcha, iýkagir, nganasan, nivh, nanai, odan ozsa jetpis-seksenge jetken, tipti, eki-úsh júz, bes-alty júz kisiden quralatyn taǵy qanshama – sanamalap kelgende júzden astam halyq ókilderi. Sonda eki chýkcha men úsh nivh ta «ulys» bolyp shyǵady eken. Árine, respýblikanyń teń quqyqty azamaty, biraq «ulys» túgili, ataýly, derbes qaýym emes, shyqqan tegi sondai da sondai, jekelegen kisiler. Kerek deseńiz, eki millionnan astam orys pen eki júz myń uiǵyr da «ulys» bola almaidy. «Ulys», búgingi Qazaq Ulysy – Qazaqstan shegindegi on jeti million – barlyq jurttyń jiyntyq ataýy bolýǵa tiis. Al jańaǵy, eki kisilik, elý kisilik, assa birer, bes-on myńdyq shaǵyn toptarǵa telingen «ulys» mártebesi, sóz joq, bizdiń danagói ókimetimizdiń tikelei usynysy bolmasa da, barmaq basqan maqulynan soń ǵana resmi túrde qabyldandy. Eger osy, qazaqqa jat, qalǵan jurttyń bárine basybaily, internatsional ókimetimiz «diaspora» ataýynan shoshynsa, «ulttar men halyqtar» dep aitýy kerek edi. Óitkeni bes-on kisiniń ózi belgili bir halyq ókili. Sóitip, kemi myń-myń jarym jyldyq tarihy bar, qasterli «Ulys» sózin el-jurtymyzben birge qurdymǵa jóneltpek ekenbiz. Muny az deseńiz, osy jaqynda, aǵymdaǵy baspasóz betinde áldebir bilimpaz «oblys» sóziniń ornyna «ulys» sózin qoldaný kerek degen usynys jasapty. Ótip ketse tańy joq. Búgingi úsh kisi, bes kisilik dárejeden kóterilip, tutas bir aimaqtyń ataýyna jetemiz.
Qalai tartsańyz da, ejelgi «Ulys» sóziniń baiyrǵy jáne ádebi qalyby eshqashan ózgermeidi, bul taraptaǵy dalbaǵai sheshimder – sovet zamanynda tyiym salynǵan «alash» ataýy siiaqty, qaita tirilmek. Bizdiki – búgingi soraqy jaǵdaidyń bet perdesin ashyp kórsetý talaby ǵana.
«Halif». Arab halifatynyń áskeri, saiasi-ákimshilik basshysy, «patsha», «han», «qaǵan», «korol» esebindegi, keiinde ákimshilik qana emes, júmlá musylman álemindegi (búgingi Rim papasy siiaqty) dini-rýhani kósem ataýyn qazir osylai jazatyn boldyq: «halif». Taǵy da kóp bilgenniń keseli, biz yqpalynan shyǵa almai otyrǵan orys áseri. Arabtyń ózindegi ataý tulǵasy – «halifa». Osyǵan orai, arǵy-bergi qazaq ádebietinde, HIH ǵasyrda airyqsha damyǵan, roman keiipti, qissa, hikaiat atalatyn ózgeshe úlgili epostyq jyrlarda – «halifa». «Sol Masǵut halifaǵa ýázir bopty», – dep jazǵan Abai. Óleń-jyrlar men shyǵystyq ertegiler «halifa Haron-Ráshid» zamany týraly tolǵaidy. Ózimiz de talai ret «halifa» dep jazdyq. Bizdiń aldymyzda jáne tusymyzda túgeldei «halifa». Esebi, halyq tiline de, ádebi nusqalarǵa da engen, ábden qalyptasqan ataý. Endi eki júz jyldan soń, «egemendik» kezinde orys áserimen «halif» dep jazsaq, bul – jai ǵana jańsaq emes, ulttyq ádebiet úlgilerinen taqyr-taza beihabarlyq, qazaqsha jaza otyryp, qazaq tilin bilmegen dúmshelik dep qana baǵalanýǵa tiis.
«Hanym». «Halif»ten ótken soraqy jaǵdai. «Hanym» – burnaǵy handyq zamanda óz tulǵasyndaǵy, keiingi ádebi qoldanysta jáne de maǵynasy ózgermegen saiasi-etnografiialyq ataý – «hannyń áieli», «patshaiym» degen sóz. Al qazir kez kelgen áiel zaty «hanym» atalatyn boldy. Bálkim, qai-qaisy da burynǵy «hanymǵa» teńdes, tipti, artyqsha bolar, biraq neshe qaiyra aitqanymyzdai, ár nárseniń ózine ǵana tán ataýy bar, máselen, terekti – emen, jylqyny – túie dep tanymaitynymyz siiaqty. «Hanym» – áýelgi de, qazirgi de naqty maǵynasy – «hannyń qatyny», búgingi maiysqaq tilge kóshirsek, «hannyń jubaiy» degen sóz. Onda qazaq jerin qaptap ketken áldeneshe million «hanym» qaidan shyqty – eshqandai jumbaǵy joq: orysta – «damy i gospoda», aǵylshynda «ledi… djentlmen». Osyǵan sáikes, er kisilerimiz eshqandai talassyz – «myrza» bolyp shyqty, al áiel zaty… «áielder» desek, sóket kórinedi, «qatyndar» desek – sumdyq, budan góri kóterińki sóz qaperge kelmegen, aqyry aspandap, «hanymǵa» jettik. Shynynda, baiyrǵy qazaq tilinde balama sóz bar edi – «aiym» degen. Bizge qaraǵanda zerdesi tunyq qyrǵyz birden tapty «myrzalar men aiymdar!» Sonymen, erte me, kesh pe, «myrzalardan» soń «aiymdar» turýǵa tiis. Nemese, qazirgi áieldi aldyǵa shyǵaratyn mádenietimiz boiynsha, «aiymdar men myrzalar». Bul «aiym» bizdiń búgingi tilimizge de jat emes – «tóraǵamen» syńarlas «tóraiym» bar ǵoi. Endi, reti kelip qalǵan soń aita keteiik, sovet zamanynda tilimizden alastalǵan «qatyn» – «tárbieli» kisi shoshynardai turpaiy sóz emes, áiel zatyna qurmettiń airyqsha kórinisi. Áýel basta, Ejelgi Túrik, odan sońǵy Qypshaq pen Horezm, Shyńǵys han ulysy, tipti, keiingi Osman imperiiasynyń ózinde «qatyn» – «imperatritsa» degen sóz. Uly qaǵan Shyńǵystyń qanshama qumasy, iaǵni nekesiz áieli bolsa, turaqty tósektes, tańdama beseýi ǵana «qatyn» atanǵan. Sultan gáremderinde áldeneshe júz quma men qyzmetshi kánizak bar, al nekeli «qatyn» («qadyn») sany tórteýden aspaǵan. Keiinde, imperiialar ydyrap, han men qara teńespese de, zaman ózgergen kezde árbir qarashy (aittyq, «qarasha» emes) erkek óziniń naqsúierin «sen han qosaǵynan kem emessiń» dep erkeletip, «qatyn» atai bastaǵan, aqyry, naqty kúieýi bar, turmystan ótken urǵashy ataýly túgel «qatyn» bolyp shyqty. Sovettik jynys teńdigi kezeńinde adamzattyń ekinshi jarymyn óz nyspysy boiynsha, «qatyn» ataý kemshilik sanalyp, ilkide azdy-kópti qoldanysqa ene bastaǵan ǵarabi «áiel» sózi qalypqa tústi. Shyn mánisinde joǵary emes, kemshin ataý. Alaida, ádebiet pen baspasózde, aýyzeki tilde túbegeili ornyǵyp ketken sózdiń áýelgi maǵynasyna silteme jasap jatý – orynsyz, kez kelgen til qandaima sózdi ózine sińirgen jaǵdaida, bastapqy mánisi aina-qatesiz saqtala bermeidi, másele – osy tildegi túpkilikti qalyptasqan uǵymynda qabyldaýymyz kerek. Qazaq tilindegi «áiel» de óte ásem, tereń maǵynaly sóz. Qoldanystan shetteý orynsyz jáne múmkin de emes. Tek baiaǵy qurmetti «qatyndy» múlde umytyp ketpesek bolǵany. «Áieldiń» kúń emesi siiaqty, bul «qatyn» da patshaiym emes. Ekeýi ózara sinonim retinde, qatarlas júre berýge tiis. Al búgingi qaptaǵan «hanym» – ózderine laiyqty «aiym» mártebesine kóshkeni jón.
«Shariat». Egemen bolǵaly, jańadan eshteńe tappaǵanymyz turypty, barymyzdan aiyrylyp jatyrmyz. «Shariat» – álde orystan aýysty, álde kádimgi dúmshelik kórinisi. Qazaqta barlyq zaman, barsha ádebiette – «shariǵat». Júz san mysal keltirýge bolady. Ǵaraby nusqada «i» men «a» aralyǵynda kómeilik «ain» dybysy bar, qazaq qashanda uiań daýyssyz «ǵ» arqyly bergen – «shariǵat». Sondai-aq, «ǵalym», «ǵulama», taǵy basqa da úiles dybysty sózder.
Tizbelei berse, til mádenietine qatysty renish pen keiistiń shegi joq. Osy oraidaǵy kórneki mysal – búgingi ádebiet pen jýrnalistika tilinde qalyptasqan, tipti, ilkidegi ájeptáýir jazýshylardyń ózinde ushyrasatyn óreskel bir qatelikke nazar aýdaraiyq. Tabiǵi qazaq tilinde kóptik san esimnen sońǵy anyqtaýysh sózge kóptik jalǵaý tirkelmeidi. Máselen, «óz elinde turatyn on bir million qazaqtar» emes, «on bir million qazaq». Bizdegi «eki júz jiyrma myń nemister» emes, «eki júz jiyrma myń nemis». Sondai-aq, «tórt-bes kisiler», «qyryq-elý kisiler» emes, «tórt-bes kisi», «qyryq-elý kisi»; myń qoi, júz jylqy, otyz siyr, ondaǵan qurylys, júzdegen zavod-fabrika, taǵy osy retpen.
«Bir qaiǵy myń qaiǵyny qozǵaidy» degen. Til tóńireginde ýaiym kóp. Men qazaq tiliniń qoldanys aiasy, búgini men bolashaǵy týraly qam jemeimin. Buryn da talai aitqam, jazǵam. Bir zamanda qazaq álemdegi eń úlken otyz halyqtyń biri boldy dedik. Sovet kezeńinde tikelei genotsidke ushyrady, ádeii uiymdastyrylǵan ashtyqtan qyryldy, aidaldy, atyldy, jer aýdy, alpaýyt jat jurttar arasyndaǵy eriksiz maidanǵa tústi, óz jerinde qýǵynǵa ushyrap, qorlyq kún keshti. Alaida, Qazaq-Ata osy sumdyqtyń bárinen aman ótip, qazirgi de-iýre, sóz júzindegi bolsa da táýelsiz zamanǵa jetti jáne HH ǵasyrdyń sońǵy qyryq jylynda eselei ósip, búgin de eptep-septep tóńiregin toltyryp, álemdegi sany kóp, eń iri alpys halyqtyń qataryna qosyldy. Qazir óz qonysyndaǵy jalpy jurttyń kem degende jetpis paiyzyn quraidy, aldaǵy on jyldyqta jetpis bes-seksenge iek artýǵa tiispiz. Jáne, maman ekspertterdiń túiindi pikiri boiynsha, ókimetimiz, ras, múlde basqa bir dabyramen emsep otyrǵan 2030 jyly – 90 paiyzdan asýy anyq! Al jai ǵana baibalam emes, úlken qasiret bolyp turǵan orystildilik – ýaqytsha ǵana qubylys. Baiaǵyda jazǵanbyz, bir aýyz oryssha bilmegen qazaqtyń nemereleri endi qazaq tilinen múlde maqurym shyqsa, búgingi orystildi qazaqtyń nemeresi nege qazaqsha bilmeske dep.
Bul maqala joǵarǵy dárejeli til mádenietiniń bir ǵana tarmaǵy, onda da shetqaqpai másele – leksikalyq qordyń buzylyp, burmalanyp ketken jekelegen jaǵdailaryna arnaldy. Baspasóz betindegi, keibir ádebi nusqalardaǵy, shalaǵailyqtan saýatsyzdyqqa beiim kiltipan – jekelegen bir sóz, uǵymdardyń múlde basqasha maǵna alyp bara jatqan mysaldary. Áldeqalai kózimizge shalynǵan erekshe soraqy jaǵdailar. Buzylǵan sóz, teris, basqasha qoldanyla bastaǵan uǵymdar men tirkester. Aita berseń, áńgimeniń ushy-qiyryna jetpeisiń. Tek qana «keńes» ataýynyń ózi nege turady. Jetpis jyl boiy «sovet» bolyp edi. Shalasaýat, jalǵan ultshyldar men shalaǵai jazarmandar bir-aq kúnde «keńes» qylyp shyǵardy. «Keńes ókimeti». Óz ókimetiń eken. Etene jaqyn, tilge jaǵymdy sóz – týǵan ókimet. «Han keńesi», «biler keńesi», «aqyl, keńes», «Keńes kúii». Osynyń eshqaisynyń sovet ókimetine qatynasy joq edi, endi sol sovettiń ózin keńeske teńedik. Kezinde bul týraly da jetkerip jazǵanbyz. Amalsyzdan qaitalaýǵa týra keldi. Ótken jetpis jyl boiy, kúni búginge deiin, arǵy, bergi tarihta jer júzi túgel «sovet» dep aitady, jazady. Aǵylshyn da, nemis pen frantsýz, ispan men italian – barlyq Eýropa halyqtary. Aǵylshyn, nemis, frantsýz, ispan, basqa da álemdik tilderdiń ǵuzyry jetpegennen emes, tarihi-saiasi termin bolǵandyqtan. KSRO degen qandai sóleket. «Keńestik Sotsialistik Respýblikalar Odaǵy» eken. «Keńesti» qabyldaiyq, onda nege «Sotsialistik», nege «Respýblika» – «Ortaqtastyq», nemese «Áleýmettik», «Qoǵamdastyq» hám «Jumhuriiat» emes pe!? Jer jihan qabyldaǵan, tarihqa engen, álemdik barlyq tilde qoldanysta turǵan, úreili, qankeshti «KGB» ataýy – júrekke jaqyn «MQK» bolyp shyqty. Taǵy sonshama soraqy jaǵdailar. Aityp túgese almaisyń. Táýelsizdiktiń keýde kóterińki alǵashqy jyldary, baspasóz betinen alǵash ret «ujymshar» degen sózdi ushyratqanda, bul ne boldy dep ańyryp qalǵanym bar. Tárizi, jańa zamanda jańadan kóterilip, jańasha qurylyp jatqan áldebir qaýymdastyq shyǵar dep oiladym. Izinshe, bálkim, birtalaidan soń «keńshar» deitin pálege kózim tústi. Sonda ǵana shatysqan miymnyń bar talshyqtaryn iske qosyp, ne keremet ekenin anyqtap edim. «Ujymshar» – kolhoz eken, «ujymdasqan sharýashylyq», «keńshar» jóni tipti ońai – «keńes sharýashylyǵy!» Danalyqtyń shegi bar desedi, al osyǵan qarama-qarsy maǵynadaǵy ǵalamattyń shegi joq eken. Bizden burynǵylar aitqan. Sóite tura Borattyń mazaǵy ulttyq namysymyzdy qozdyryp, jappai ashý-yza týǵyzady. «Keńespen», «keńsharmen» toqtasaq jón ǵoi. Kúndelikti turmystaǵy «áptek» pen «restoranǵa» deiin qazaqshalandy – «dárihana», «meiramhana»; «oiynhanamyz» taǵy bar – «kazino». Álemdik qoldanysta júrgen, onsyz jóndem saýatyńyz ne, orta mektep sheginen óte almaityn ǵylymi-tehnikalyq terminder túgelge jýyq «ulttyq patriot», «til janashyrlarynyń» qorys batpaǵyna aralasyp, óz tilinde oqyǵan qazaq úshin joqqa saidy. Ázirshe sol terminder qoldanylatyn «fizika», «algebra», «himiia», «matematika» deitin pán ataýlary ǵana óz oryndarynda tur, kúni erteń bular da «ana tilimizge» qotarylyp jatýy ǵajap emes, máselen, «matematika» ózinen-ózi suranyp tur: «esep», álde «esep-qisap», bálkim, «sanamaq»; qalǵanyn qazaqshalaýǵa bizdiń qaýqarymyz jetpese, keiingiler qisynyn tabady, múmkin taýyp ta qoiǵan shyǵar.
Búgingi «ozyq zaman, egemen elimizge» laiyq jańalyqty qubylystar óz aldyna, endi ótken tarih pen ádebietti túzete bastadyq. Máselen, «Oktiabr revoliýtsiiasy» – «Qazan tóńkerisi» bolyp shyqty; «tóńkerisimiz» túsinikti, orystardyń ózi osylai ózgertipti – «perevorot» – «Oktiabrskii perevorot» – al «Qazannyń» eshbir qisyny joq. Aina-qatesiz «Oktiabr tóńkerisi» bolýǵa tiisti. Saiasi, tarihi ataý. Al bizdiń jańashyl, sanasy joǵary qaýym bárin belinen basyp jatyr. Eń sońǵy mysal – «1916 jylǵy Maýsym jarlyǵy» – bar tarihta «Iiýn jarlyǵy» ǵoi. Esep emes. Ótip ketken is, men kúntizbedegi ai attaryn jańǵyrtý – oqys qate boldy dep sanaimyn. Ras, ózim on jylǵa taqaý jerin jerlep, sýyn ishken cheh jurty da burnada óz tilderine yńǵailaǵan eken: ianvar – leden, aprel – dýben, mai – kveten, noiabr – listopad degendei. Jalpy, halyqaralyq terminderden qashý – ózine senimi az, usaq halyqtarǵa tán, kemshilikti sanadan týyndaǵan ǵadet. Meili deiik. Alaida, burnaǵy ádebi nusqalarda, jýrnalistikada, sol zamandaǵy resmi ataý boiynsha jazyldy ǵoi. Oń ba, teris pe, tarihi qujat ekeni óz aldyna, ol kezde eshkim de «Maýsym jarlyǵy» dep máimóńkelep turǵan joq, ai aty orys nusqasynda, óz qalpynda ótti. Eń keremeti – osy ispettes belsendi, jankeshti nadandyq (oryssha «voinstvýiýshie nevejestvo») ótkendegi muralarǵa da zardabyn tigizip jatyr. Sovet tusynda jazylǵan, basylǵan, taralǵan mátinderge «Qazan tóńkerisi» degen túzetý jasasaq ne bolyp shyqpaq. Bul da múmkin eken. Máselen, Mirjaqyp maqalalaryndaǵy ai attaryn bilgir redaktordyń qalai túzetkenin óz kózimmen kórdim. Mundai óńdeýge túsken – jalǵyz Jaqań ǵana bolmasa kerek. Iaǵni, HH ǵasyrdyń basy ǵana emes, odan sońǵy jetpis jyl boiǵy mura ataýly túgeldei «durystalyp», jańartylýy ábden yqtimal. «Túieni jel shaiqasa, eshkini aspanda kór» demekshi, keiingi qalamgerlerdiń jarasy tipti ońai. Naqty bir kýálik – myna meniń ózimniń burynǵy-sońǵy jazbalarym. Óte kóp biletin, azatshyl, ultshyl redaktorlar, saiasi saýaty ǵana emes, ulttyq tanymy da bizden artyq korrektorlar syrtymnan, óz qalaýlary boiynsha, erkin túzetkenin jáne sol qalpynda jýrnalǵa, kitapqa shyqqanyn alǵash kórgende qutyryp kete jazdadym. Ár jylda áldeneshe ret qaitalanǵan jaǵdai. Árqaisy bir taýarih. Esime tússe áli kúnge degbirimnen aiyrylam. Sen tańbalaǵan aqiqat «sovet» ataýlynyń jappai «keńeske» ainalýy turypty, eshqashan eshkim aitpaǵan «keńes adamdaryna» ushyrysqanda sabyr saqtaý qiyn. Túzý sózińdi qisaita burap jibergeni, kúrdeli, qurmalas sóilemderdi bólshektep, ekpindi, qysqa sóilemderdiń arasyn ilmektep qosyp qoiatyny, mándi, maǵynaly tynys belgilerin, eń aiaǵy jaqshanyń ashylý, jabylýyna deiin jyljytyp, seni jaqsartý jolynda jasalǵan qyrýar eńbekti túgendep shyǵý mánsiz. Óitkeni ázirge barsyń, tirisiń, keiingi bir basylymdarda qalpyna keltirdiń, qalǵanyn túzetip, ońdap qoidyń, ádebietshi, murager balańa muqiiat tapsyrdyń. Áitkenmen, kóńil alań. Til tazalyǵy jolyndaǵy kúresker qaýym osymen toqtasa jón ǵoi. Eń sumdyǵy – búginiń turypty, ǵumyr boiy tintinektep quraǵan barlyq jazýyńdy nendei hikmet kútip tur? Jalǵyz sen ǵana emes, HH ǵasyrdaǵy qazaqtyń ozyq ádebieti – Muhtar Áýezovten bastap, Iliias Esenberlinge deiingi ulttyq murań qandai kepke túspek? Murany aitasyń, bai da baǵlan, oralymdy, ikemdi, áserli, maǵynaly, keneýsiz bai qazaq tiliniń ózi qandai qoqysqa tolmaq? Jalǵyz-aq aldanysh qaldy. Damyǵan halyqtarda «ádebi til» jáne «sóileý tili» deitin eki bólek uǵym bar. Búgingi kúnge deiin qazaqta bul eki taraptyń ózara aiyrymy bolmady. Ulttyń tutastyǵynyń, til birliginiń kórinisi. Endi… manaǵy «týylǵan» men «ólingen» jáne basqa da ǵajaiyp, silimtik sózder sarjaǵal basylym, saýatsyz jazarmandar úlesine ótip, ejelgi jyraýlar men epos, Abai men Áýezov, olarǵa jalǵas qazirgi jáne keiingi úlgili ádebiettiń tili, sonshama bylyqqan ushan muhittaǵy shalǵai aral esebinde bolsa da, áýelgi saf taza qalpynda saqtalyp qala ma degen úmit qana kóńil jubatady. Ázirshe «týylǵandardyń» ekpini tym qatty, qazaq rýhaniiatynyń tórt buryshyn túgel basyp barady jáne jýyq zamanda «ólinetin» túri baiqalmaidy. Áitse de, «Úmitsiz – shaitan», aldamshy emes, aqiqat bolashaq dep seneiik. Tas ta ýatylady, taý da qulaidy. «Týylǵan» ras bolsa, «óliný» de kúmánsiz. Óz erki, óz betimen «ólinbeidi», azdy-kópti biligi bar jalpy jurt jappai jumylyp, jardan qulatyp jibermese. Erteńnen ozyp, arǵy kúnderden bastap, aqyr túbinde.
Degenmen, adam da, qoǵam da eń áýeli búgingi kún aiasynda ǵumyr keshedi ǵoi. Til buzarlyqtan qutylýdyń, shyn mánisindegi, tym qursa ortasha saýatqa jetýdiń qandai joldary bar? Oqý, bilim, úirený, taǵy taǵylar dep bas aýyrtpaiyn. Eń ońai jolyn aitaiyn. Oryssha «Tolkovyi slovar», qazaqsha «Túsindirme sózdik» degen bar. Bir tomdyq jáne kóp tomdyq. Bizdegi bir tomdyq men elde júrgende, 1999 jyly basylyp shyqty. Sarapshy ǵana emes, jartylai redaktor retinde qoljazba nusqanyń tolymdy bir bóligin qadaǵalap, pikir, keńes aitýǵa tartylyp edim, menimen qatar belgili jazýshy Qabdesh Jumadilov, tájiribeli aýdarmashy Niiaz Syzdyqov qatynasqan. Til bilimi institýty daiyndaǵan edi. Qazaq tiliniń birshama tolymdy tizbegi – 50 myń sóz qamtylypty. Oidan quralmaǵan, qazaq ádebieti nusqalarynan aiǵaqty mysaldar negizinde. Qaiyrsyz «qaimanadan» bastap, birtalai sózdiń dálme-dál, naqty maǵynasyn op-ońai tabasyz. Budan góri kúrdelirek jáne artyq senimdi – on tomdyq «Túsindirme sózdik» jáne bar. 1970–1980 jyldarda shyqqan. Ǵylym Akademiiasy Til bilimi institýtynyń Sózdik bóliminiń týra shirek ǵasyrlyq tyńǵylyqty, bajaily jumysynyń nátijesi. Qazaq lingvistikasynyń úlken mamany, ana tiliniń bilgiri akademik Aqmádi Ysqaqovtyń basshylyǵymen júzege asyrylǵan. Kez kelgen ataý sózdiń naqty anyqtamasy men soǵan sáikes birneshe mysal – belgili ádebi nusqalardan alynǵan dáiekti jáne árqily qoldanys aiǵaqtap kórsetiledi. Bul on tomdyq keiingi bir jyldarda tolyǵyp, qaiyra basylypty dep estimin. Ras bolar. Negizinen osy kóptomdyqqa júgingen jón. Ol qolǵa túspese, manaǵy bir tomdyq tur. Bálkim, ol da jańadan basylǵan shyǵar. Múmkindiginshe, dúnieden úmitti árbir jazarmannyń qolynda tursa artyq emes.
Men ózim Shyńǵystaý, Sary-Arqa – alashtyń ejelgi luǵatynyń qaimaǵy buzylmaǵan qalyń ortasynda týyp, óstim, kóz ashqan kezimnen, eskilikti ertegi, ańyz, kóne epos, qissa-hikaiat úlgilerin tyńdap, zerdeme quiyp, óspirim shaǵymda halyq ádebieti nusqalaryn, burynǵy-sońǵy eleýli jazýshylar shyǵarmalaryn muqiiat oqý, aqyr túbinde Túrik qaǵanaty zamanynan bastalatyn qadymi muralardy igerý, Shaǵatai ádebietiniń ulaǵatyn baiyptaý, burnaǵy aqyn, jyraýlar shyǵarmalaryn zertteý, Ǵylym Akademiiasynyń arhivindegi qoljazba eskertkishterdi qarastyrý, tipti, týystas tatar, qyrǵyz, noǵai, qaraqalpaq ádebietine úńilý – tynymsyz, tabandy izdenis nátijesinde, ana tilim – qazaq tilin múmkin bolǵan eń joǵarǵy sheginde bilip shyqtym dep oilaimyn, soǵan qaramastan, kúni búginge deiin, áldenendei kúmán týǵan, tipti, anyqtai, jetkere túskim kelgen jaǵdaida osy «Túsindirme», jáne de «Aimaqtyq» hám «Sinonimder», Abai men «Abai joly» sózdikterine júginip otyratynym bar. Qansha jetiktim deseń de, qisapsyz bai týǵan tilińniń qadir-qasietin tani túsesiń, baryńa senimiń artady. Qashanda bilmestik – eń úlken aiyp emes, bilýge umtylmaý aiyp. Manadan beri biz sanamalap ótken jańsaq qoldanystar – túzetilýi op-ońai kinárat edi, az-maz talap qylsa. Amal joq, kópe-kórneý jaǵdaiattar tóńireginde osynshama taýsylyp sóileýge májbúr boldyq.
Muhtar Maǵaýin
Amerika Qurama Shtattarynan. Kókek, 2016,
«Jas Alash» gazeti
