مۇحتار ماعاۋين. «تۋىلعان» مەن «ٶلٸنگەن» (جالعاسى)
«ۇلىس». بٷگٸنگٸ قازاق باسپاسٶزٸ مەن ساياسي ٶمٸردەگٸ ەڭ بٸر بۇزىلعان, بۇرمالانعان, كەرٸ ماعىنا, باسقاشا ۇعىمعا كٶشٸرٸلگەن سٶزدەردٸڭ بٸرٸ. «ۇلىس» – نەشەمە عاسىرلىق عۇمىرى بار تاريحي اتاۋ, كٶنە تٷرٸك زامانىنان كەشەگٸ كٷنگە جالعاسقان, بٷگٸن دە ەۋەلگٸ ماعىناسىن جويماعان, «مەملەكەت», «حاندىق», اۋىزەكٸ تٸل, ەدەپكٸ جاعدايدا – «بٷتكٸل حالىق» دەگەن سٶز. شىڭعىس حان يمپەريياسى «ەكە موعۇل ۇلىسى», ياعني ۇلى موعۇل مەملەكەتٸ دەپ اتالدى. قادىمنان بەرٸ, ناۋرىز كٷنگٸ ەڭ باستى تٸلەك – «ۇلىس وڭ بولسىن!» ياعني ەل-جۇرتىمىز امان بولسىن, مەرەيلٸ بولسىن! ادام مەن تابيعات, جەر ەلەمنٸڭ جاڭارۋ, جاڭعىرۋى ەسەپتٸ كٶكتەم مەرەكەسٸنٸڭ بايىرعى قازاقتاعى ٶزٸندٸك اتاۋى – «ۇلىستىڭ ۇلى كٷنٸ», ياعني مەملەكەتتٸك, بٷكٸلحالىقتىق مەرەكە. ەندٸ كەلٸپ… «ۇلتتار مەن ۇلىستار…» نەتكەن «ۇلىس» دەسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا تۇراتىن باسقا دا حالىقتاردىڭ دياسپورالارى ەكەن. «دياسپورا» دەپ, ٶز اتاۋىمەن ايتىپ قالساق, «بٸزدٸڭ ەگەمەن ەلٸمٸزدە بٸرلٸگٸ جاراسىپ, تاتۋ-تەتتٸ, شات-شادىمان تٸرشٸلٸك كەشٸپ جاتقان» باسقا ۇلت ٶكٸلدەرٸن كەمسٸتۋ بولىپ كٶرٸنبەك. سوندىقتان, تاريحي تانىمى كەمشٸن, بٸلٸم-ساۋاتى تٶمەن ەلدەبٸر جوعارى دەرەجەلٸ شەنەۋنٸك, نەمەسە سول شەنەۋنٸككە اقىل قوسقان تاريحشى, ەلدە تٸل مامانى, ٶزٸنە بەيمەلٸم عانا ەمەس, مٷلدە تٷسٸنٸكسٸز, ەيتكەنمەن اۋىز تولتىرىپ ايتارلىق «ۇلىس» دەگەن سٶزدٸ ۇسىنعان. سونىمەن, قازاقستاندا تۇراتىن, ەۋەلدە جٷز وتىز, كەيٸندە جٷز قىرىق, قازٸردە, بەلكٸم, جٷز ەلۋ, جٷز جەتپٸس «ۇلت پەن ۇلىس» بولدىق تا شىقتىق. «ۇلتىمىز», تەرٸزٸ, جالعىز قازاق ەمەس, سانى بٸرشاما تولىمدى, ايرىقشا قۇرمەتتٸ تاعى بٸرنەشە حالىق: ورىس, ۋكراين, بەلارۋس, ٶزبەك, تاتار, تٷرٸك, ۇيعىر, ال «ۇلىسىمىز» – بۇلار دا ەرەكشە سىيلى, ەيتكەنمەن جيىن سانى بٸر, ەكٸ-ٷش, بەس-التى, ون شاقتى كٸسٸلٸك: ەسكيموس, چۋكچا, يۋكاگير, نگاناسان, نيۆح, ناناي, ودان وزسا جەتپٸس-سەكسەنگە جەتكەن, تٸپتٸ, ەكٸ-ٷش جٷز, بەس-التى جٷز كٸسٸدەن قۇرالاتىن تاعى قانشاما – سانامالاپ كەلگەندە جٷزدەن استام حالىق ٶكٸلدەرٸ. سوندا ەكٸ چۋكچا مەن ٷش نيۆح تا «ۇلىس» بولىپ شىعادى ەكەن. ەرينە, رەسپۋبليكانىڭ تەڭ قۇقىقتى ازاماتى, بٸراق «ۇلىس» تٷگٸلٸ, اتاۋلى, دەربەس قاۋىم ەمەس, شىققان تەگٸ سونداي دا سونداي, جەكەلەگەن كٸسٸلەر. كەرەك دەسەڭٸز, ەكٸ ميلليوننان استام ورىس پەن ەكٸ جٷز مىڭ ۇيعىر دا «ۇلىس» بولا المايدى. «ۇلىس», بٷگٸنگٸ قازاق ۇلىسى – قازاقستان شەگٸندەگٸ ون جەتٸ ميلليون – بارلىق جۇرتتىڭ جيىنتىق اتاۋى بولۋعا تيٸس. ال جاڭاعى, ەكٸ كٸسٸلٸك, ەلۋ كٸسٸلٸك, اسسا بٸرەر, بەس-ون مىڭدىق شاعىن توپتارعا تەلٸنگەن «ۇلىس» مەرتەبەسٸ, سٶز جوق, بٸزدٸڭ داناگٶي ٶكٸمەتٸمٸزدٸڭ تٸكەلەي ۇسىنىسى بولماسا دا, بارماق باسقان ماقۇلىنان سوڭ عانا رەسمي تٷردە قابىلداندى. ەگەر وسى, قازاققا جات, قالعان جۇرتتىڭ بەرٸنە باسىبايلى, ينتەرناتسيونال ٶكٸمەتٸمٸز «دياسپورا» اتاۋىنان شوشىنسا, «ۇلتتار مەن حالىقتار» دەپ ايتۋى كەرەك ەدٸ. ٶيتكەنٸ بەس-ون كٸسٸنٸڭ ٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر حالىق ٶكٸلٸ. سٶيتٸپ, كەمٸ مىڭ-مىڭ جارىم جىلدىق تاريحى بار, قاستەرلٸ «ۇلىس» سٶزٸن ەل-جۇرتىمىزبەن بٸرگە قۇردىمعا جٶنەلتپەك ەكەنبٸز. مۇنى از دەسەڭٸز, وسى جاقىندا, اعىمداعى باسپاسٶز بەتٸندە ەلدەبٸر بٸلٸمپاز «وبلىس» سٶزٸنٸڭ ورنىنا «ۇلىس» سٶزٸن قولدانۋ كەرەك دەگەن ۇسىنىس جاساپتى. ٶتٸپ كەتسە تاڭى جوق. بٷگٸنگٸ ٷش كٸسٸ, بەس كٸسٸلٸك دەرەجەدەن كٶتەرٸلٸپ, تۇتاس بٸر ايماقتىڭ اتاۋىنا جەتەمٸز.
قالاي تارتساڭىز دا, ەجەلگٸ «ۇلىس» سٶزٸنٸڭ بايىرعى جەنە ەدەبي قالىبى ەشقاشان ٶزگەرمەيدٸ, بۇل تاراپتاعى دالباعاي شەشٸمدەر – سوۆەت زامانىندا تىيىم سالىنعان «الاش» اتاۋى سيياقتى, قايتا تٸرٸلمەك. بٸزدٸكٸ – بٷگٸنگٸ سوراقى جاعدايدىڭ بەت پەردەسٸن اشىپ كٶرسەتۋ تالابى عانا.
«حاليف». اراب حاليفاتىنىڭ ەسكەري, ساياسي-ەكٸمشٸلٸك باسشىسى, «پاتشا», «حان», «قاعان», «كورول» ەسەبٸندەگٸ, كەيٸندە ەكٸمشٸلٸك قانا ەمەس, جٷملە مۇسىلمان ەلەمٸندەگٸ (بٷگٸنگٸ ريم پاپاسى سيياقتى) دٸني-رۋحاني كٶسەم اتاۋىن قازٸر وسىلاي جازاتىن بولدىق: «حاليف». تاعى دا كٶپ بٸلگەننٸڭ كەسەلٸ, بٸز ىقپالىنان شىعا الماي وتىرعان ورىس ەسەرٸ. ارابتىڭ ٶزٸندەگٸ اتاۋ تۇلعاسى – «حاليفا». وسىعان وراي, ارعى-بەرگٸ قازاق ەدەبيەتٸندە, حٸح عاسىردا ايرىقشا دامىعان, رومان كەيٸپتٸ, قيسسا, حيكايات اتالاتىن ٶزگەشە ٷلگٸلٸ ەپوستىق جىرلاردا – «حاليفا». «سول ماسعۇت حاليفاعا ۋەزٸر بوپتى», – دەپ جازعان اباي. ٶلەڭ-جىرلار مەن شىعىستىق ەرتەگٸلەر «حاليفا حارون-رەشيد» زامانى تۋرالى تولعايدى. ٶزٸمٸز دە تالاي رەت «حاليفا» دەپ جازدىق. بٸزدٸڭ الدىمىزدا جەنە تۇسىمىزدا تٷگەلدەي «حاليفا». ەسەبٸ, حالىق تٸلٸنە دە, ەدەبي نۇسقالارعا دا ەنگەن, ەبدەن قالىپتاسقان اتاۋ. ەندٸ ەكٸ جٷز جىلدان سوڭ, «ەگەمەندٸك» كەزٸندە ورىس ەسەرٸمەن «حاليف» دەپ جازساق, بۇل – جاي عانا جاڭساق ەمەس, ۇلتتىق ەدەبيەت ٷلگٸلەرٸنەن تاقىر-تازا بەيحابارلىق, قازاقشا جازا وتىرىپ, قازاق تٸلٸن بٸلمەگەن دٷمشەلٸك دەپ قانا باعالانۋعا تيٸس.
«حانىم». «حاليف»تەن ٶتكەن سوراقى جاعداي. «حانىم» – بۇرناعى حاندىق زاماندا ٶز تۇلعاسىنداعى, كەيٸنگٸ ەدەبي قولدانىستا جەنە دە ماعىناسى ٶزگەرمەگەن ساياسي-ەتنوگرافييالىق اتاۋ – «حاننىڭ ەيەلٸ», «پاتشايىم» دەگەن سٶز. ال قازٸر كەز كەلگەن ەيەل زاتى «حانىم» اتالاتىن بولدى. بەلكٸم, قاي-قايسى دا بۇرىنعى «حانىمعا» تەڭدەس, تٸپتٸ, ارتىقشا بولار, بٸراق نەشە قايىرا ايتقانىمىزداي, ەر نەرسەنٸڭ ٶزٸنە عانا تەن اتاۋى بار, مەسەلەن, تەرەكتٸ – ەمەن, جىلقىنى – تٷيە دەپ تانىمايتىنىمىز سيياقتى. «حانىم» – ەۋەلگٸ دە, قازٸرگٸ دە ناقتى ماعىناسى – «حاننىڭ قاتىنى», بٷگٸنگٸ مايىسقاق تٸلگە كٶشٸرسەك, «حاننىڭ جۇبايى» دەگەن سٶز. وندا قازاق جەرٸن قاپتاپ كەتكەن ەلدەنەشە ميلليون «حانىم» قايدان شىقتى – ەشقانداي جۇمباعى جوق: ورىستا – «دامى ي گوسپودا», اعىلشىندا «لەدي… دجەنتلمەن». وسىعان سەيكەس, ەر كٸسٸلەرٸمٸز ەشقانداي تالاسسىز – «مىرزا» بولىپ شىقتى, ال ەيەل زاتى… «ەيەلدەر» دەسەك, سٶكەت كٶرٸنەدٸ, «قاتىندار» دەسەك – سۇمدىق, بۇدان گٶرٸ كٶتەرٸڭكٸ سٶز قاپەرگە كەلمەگەن, اقىرى اسپانداپ, «حانىمعا» جەتتٸك. شىنىندا, بايىرعى قازاق تٸلٸندە بالاما سٶز بار ەدٸ – «ايىم» دەگەن. بٸزگە قاراعاندا زەردەسٸ تۇنىق قىرعىز بٸردەن تاپتى «مىرزالار مەن ايىمدار!» سونىمەن, ەرتە مە, كەش پە, «مىرزالاردان» سوڭ «ايىمدار» تۇرۋعا تيٸس. نەمەسە, قازٸرگٸ ەيەلدٸ الدىعا شىعاراتىن مەدەنيەتٸمٸز بويىنشا, «ايىمدار مەن مىرزالار». بۇل «ايىم» بٸزدٸڭ بٷگٸنگٸ تٸلٸمٸزگە دە جات ەمەس – «تٶراعامەن» سىڭارلاس «تٶرايىم» بار عوي. ەندٸ, رەتٸ كەلٸپ قالعان سوڭ ايتا كەتەيٸك, سوۆەت زامانىندا تٸلٸمٸزدەن الاستالعان «قاتىن» – «تەربيەلٸ» كٸسٸ شوشىنارداي تۇرپايى سٶز ەمەس, ەيەل زاتىنا قۇرمەتتٸڭ ايرىقشا كٶرٸنٸسٸ. ەۋەل باستا, ەجەلگٸ تٷرٸك, ودان سوڭعى قىپشاق پەن حورەزم, شىڭعىس حان ۇلىسى, تٸپتٸ, كەيٸنگٸ وسمان يمپەريياسىنىڭ ٶزٸندە «قاتىن» – «يمپەراتريتسا» دەگەن سٶز. ۇلى قاعان شىڭعىستىڭ قانشاما قۇماسى, ياعني نەكەسٸز ەيەلٸ بولسا, تۇراقتى تٶسەكتەس, تاڭداما بەسەۋٸ عانا «قاتىن» اتانعان. سۇلتان گەرەمدەرٸندە ەلدەنەشە جٷز قۇما مەن قىزمەتشٸ كەنيزاك بار, ال نەكەلٸ «قاتىن» («قادىن») سانى تٶرتەۋدەن اسپاعان. كەيٸندە, يمپەرييالار ىدىراپ, حان مەن قارا تەڭەسپەسە دە, زامان ٶزگەرگەن كەزدە ەربٸر قاراشى (ايتتىق, «قاراشا» ەمەس) ەركەك ٶزٸنٸڭ ناقسٷيەرٸن «سەن حان قوساعىنان كەم ەمەسسٸڭ» دەپ ەركەلەتٸپ, «قاتىن» اتاي باستاعان, اقىرى, ناقتى كٷيەۋٸ بار, تۇرمىستان ٶتكەن ۇرعاشى اتاۋلى تٷگەل «قاتىن» بولىپ شىقتى. سوۆەتتٸك جىنىس تەڭدٸگٸ كەزەڭٸندە ادامزاتتىڭ ەكٸنشٸ جارىمىن ٶز نىسپىسى بويىنشا, «قاتىن» اتاۋ كەمشٸلٸك سانالىپ, ٸلكٸدە ازدى-كٶپتٸ قولدانىسقا ەنە باستاعان عارابي «ەيەل» سٶزٸ قالىپقا تٷستٸ. شىن مەنٸسٸندە جوعارى ەمەس, كەمشٸن اتاۋ. الايدا, ەدەبيەت پەن باسپاسٶزدە, اۋىزەكٸ تٸلدە تٷبەگەيلٸ ورنىعىپ كەتكەن سٶزدٸڭ ەۋەلگٸ ماعىناسىنا سٸلتەمە جاساپ جاتۋ – ورىنسىز, كەز كەلگەن تٸل قاندايما سٶزدٸ ٶزٸنە سٸڭٸرگەن جاعدايدا, باستاپقى مەنٸسٸ اينا-قاتەسٸز ساقتالا بەرمەيدٸ, مەسەلە – وسى تٸلدەگٸ تٷپكٸلٸكتٸ قالىپتاسقان ۇعىمىندا قابىلداۋىمىز كەرەك. قازاق تٸلٸندەگٸ «ەيەل» دە ٶتە ەسەم, تەرەڭ ماعىنالى سٶز. قولدانىستان شەتتەۋ ورىنسىز جەنە مٷمكٸن دە ەمەس. تەك باياعى قۇرمەتتٸ «قاتىندى» مٷلدە ۇمىتىپ كەتپەسەك بولعانى. «ەيەلدٸڭ» كٷڭ ەمەسٸ سيياقتى, بۇل «قاتىن» دا پاتشايىم ەمەس. ەكەۋٸ ٶزارا سينونيم رەتٸندە, قاتارلاس جٷرە بەرۋگە تيٸس. ال بٷگٸنگٸ قاپتاعان «حانىم» – ٶزدەرٸنە لايىقتى «ايىم» مەرتەبەسٸنە كٶشكەنٸ جٶن.
«شاريات». ەگەمەن بولعالى, جاڭادان ەشتەڭە تاپپاعانىمىز تۇرىپتى, بارىمىزدان ايىرىلىپ جاتىرمىز. «شاريات» – ەلدە ورىستان اۋىستى, ەلدە كەدٸمگٸ دٷمشەلٸك كٶرٸنٸسٸ. قازاقتا بارلىق زامان, بارشا ەدەبيەتتە – «شاريعات». جٷز سان مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. عارابى نۇسقادا «ي» مەن «ا» ارالىعىندا كٶمەيلٸك «اين» دىبىسى بار, قازاق قاشاندا ۇياڭ داۋىسسىز «ع» ارقىلى بەرگەن – «شاريعات». سونداي-اق, «عالىم», «عۇلاما», تاعى باسقا دا ٷيلەس دىبىستى سٶزدەر.
تٸزبەلەي بەرسە, تٸل مەدەنيەتٸنە قاتىستى رەنٸش پەن كەيٸستٸڭ شەگٸ جوق. وسى ورايداعى كٶرنەكٸ مىسال – بٷگٸنگٸ ەدەبيەت پەن جۋرناليستيكا تٸلٸندە قالىپتاسقان, تٸپتٸ, ٸلكٸدەگٸ ەجەپتەۋٸر جازۋشىلاردىڭ ٶزٸندە ۇشىراساتىن ٶرەسكەل بٸر قاتەلٸككە نازار اۋدارايىق. تابيعي قازاق تٸلٸندە كٶپتٸك سان ەسٸمنەن سوڭعى انىقتاۋىش سٶزگە كٶپتٸك جالعاۋ تٸركەلمەيدٸ. مەسەلەن, «ٶز ەلٸندە تۇراتىن ون بٸر ميلليون قازاقتار» ەمەس, «ون بٸر ميلليون قازاق». بٸزدەگٸ «ەكٸ جٷز جيىرما مىڭ نەمٸستەر» ەمەس, «ەكٸ جٷز جيىرما مىڭ نەمٸس». سونداي-اق, «تٶرت-بەس كٸسٸلەر», «قىرىق-ەلۋ كٸسٸلەر» ەمەس, «تٶرت-بەس كٸسٸ», «قىرىق-ەلۋ كٸسٸ»; مىڭ قوي, جٷز جىلقى, وتىز سيىر, ونداعان قۇرىلىس, جٷزدەگەن زاۆود-فابريكا, تاعى وسى رەتپەن.
«بٸر قايعى مىڭ قايعىنى قوزعايدى» دەگەن. تٸل تٶڭٸرەگٸندە ۋايىم كٶپ. مەن قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىس اياسى, بٷگٸنٸ مەن بولاشاعى تۋرالى قام جەمەيمٸن. بۇرىن دا تالاي ايتقام, جازعام. بٸر زاماندا قازاق ەلەمدەگٸ ەڭ ٷلكەن وتىز حالىقتىڭ بٸرٸ بولدى دەدٸك. سوۆەت كەزەڭٸندە تٸكەلەي گەنوتسيدكە ۇشىرادى, ەدەيٸ ۇيىمداستىرىلعان اشتىقتان قىرىلدى, ايدالدى, اتىلدى, جەر اۋدى, الپاۋىت جات جۇرتتار اراسىنداعى ەرٸكسٸز مايدانعا تٷستٸ, ٶز جەرٸندە قۋعىنعا ۇشىراپ, قورلىق كٷن كەشتٸ. الايدا, قازاق-اتا وسى سۇمدىقتىڭ بەرٸنەن امان ٶتٸپ, قازٸرگٸ دە-يۋرە, سٶز جٷزٸندەگٸ بولسا دا تەۋەلسٸز زامانعا جەتتٸ جەنە حح عاسىردىڭ سوڭعى قىرىق جىلىندا ەسەلەي ٶسٸپ, بٷگٸن دە ەپتەپ-سەپتەپ تٶڭٸرەگٸن تولتىرىپ, ەلەمدەگٸ سانى كٶپ, ەڭ ٸرٸ الپىس حالىقتىڭ قاتارىنا قوسىلدى. قازٸر ٶز قونىسىنداعى جالپى جۇرتتىڭ كەم دەگەندە جەتپٸس پايىزىن قۇرايدى, الداعى ون جىلدىقتا جەتپٸس بەس-سەكسەنگە يەك ارتۋعا تيٸسپٸز. جەنە, مامان ەكسپەرتتەردٸڭ تٷيٸندٸ پٸكٸرٸ بويىنشا, ٶكٸمەتٸمٸز, راس, مٷلدە باسقا بٸر دابىرامەن ەمسەپ وتىرعان 2030 جىلى – 90 پايىزدان اسۋى انىق! ال جاي عانا بايبالام ەمەس, ٷلكەن قاسٸرەت بولىپ تۇرعان ورىستٸلدٸلٸك – ۋاقىتشا عانا قۇبىلىس. باياعىدا جازعانبىز, بٸر اۋىز ورىسشا بٸلمەگەن قازاقتىڭ نەمەرەلەرٸ ەندٸ قازاق تٸلٸنەن مٷلدە ماقۇرىم شىقسا, بٷگٸنگٸ ورىستٸلدٸ قازاقتىڭ نەمەرەسٸ نەگە قازاقشا بٸلمەسكە دەپ.
بۇل ماقالا جوعارعى دەرەجەلٸ تٸل مەدەنيەتٸنٸڭ بٸر عانا تارماعى, وندا دا شەتقاقپاي مەسەلە – لەكسيكالىق قوردىڭ بۇزىلىپ, بۇرمالانىپ كەتكەن جەكەلەگەن جاعدايلارىنا ارنالدى. باسپاسٶز بەتٸندەگٸ, كەيبٸر ەدەبي نۇسقالارداعى, شالاعايلىقتان ساۋاتسىزدىققا بەيٸم كٸلتيپان – جەكەلەگەن بٸر سٶز, ۇعىمداردىڭ مٷلدە باسقاشا ماعنا الىپ بارا جاتقان مىسالدارى. ەلدەقالاي كٶزٸمٸزگە شالىنعان ەرەكشە سوراقى جاعدايلار. بۇزىلعان سٶز, تەرٸس, باسقاشا قولدانىلا باستاعان ۇعىمدار مەن تٸركەستەر. ايتا بەرسەڭ, ەڭگٸمەنٸڭ ۇشى-قيىرىنا جەتپەيسٸڭ. تەك قانا «كەڭەس» اتاۋىنىڭ ٶزٸ نەگە تۇرادى. جەتپٸس جىل بويى «سوۆەت» بولىپ ەدٸ. شالاساۋات, جالعان ۇلتشىلدار مەن شالاعاي جازارماندار بٸر-اق كٷندە «كەڭەس» قىلىپ شىعاردى. «كەڭەس ٶكٸمەتٸ». ٶز ٶكٸمەتٸڭ ەكەن. ەتەنە جاقىن, تٸلگە جاعىمدى سٶز – تۋعان ٶكٸمەت. «حان كەڭەسٸ», «بيلەر كەڭەسٸ», «اقىل, كەڭەس», «كەڭەس كٷيٸ». وسىنىڭ ەشقايسىنىڭ سوۆەت ٶكٸمەتٸنە قاتىناسى جوق ەدٸ, ەندٸ سول سوۆەتتٸڭ ٶزٸن كەڭەسكە تەڭەدٸك. كەزٸندە بۇل تۋرالى دا جەتكەرٸپ جازعانبىز. امالسىزدان قايتالاۋعا تۋرا كەلدٸ. ٶتكەن جەتپٸس جىل بويى, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن, ارعى, بەرگٸ تاريحتا جەر جٷزٸ تٷگەل «سوۆەت» دەپ ايتادى, جازادى. اعىلشىن دا, نەمٸس پەن فرانتسۋز, يسپان مەن يتاليان – بارلىق ەۋروپا حالىقتارى. اعىلشىن, نەمٸس, فرانتسۋز, يسپان, باسقا دا ەلەمدٸك تٸلدەردٸڭ عۇزىرى جەتپەگەننەن ەمەس, تاريحي-ساياسي تەرمين بولعاندىقتان. كسرو دەگەن قانداي سٶلەكەت. «كەڭەستٸك سوتسياليستٸك رەسپۋبليكالار وداعى» ەكەن. «كەڭەستٸ» قابىلدايىق, وندا نەگە «سوتسياليستٸك», نەگە «رەسپۋبليكا» – «ورتاقتاستىق», نەمەسە «ەلەۋمەتتٸك», «قوعامداستىق» ھەم «جۇمحۇرييات» ەمەس پە!? جەر جيحان قابىلداعان, تاريحقا ەنگەن, ەلەمدٸك بارلىق تٸلدە قولدانىستا تۇرعان, ٷرەيلٸ, قانكەشتٸ «كگب» اتاۋى – جٷرەككە جاقىن «مقك» بولىپ شىقتى. تاعى سونشاما سوراقى جاعدايلار. ايتىپ تٷگەسە المايسىڭ. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ كەۋدە كٶتەرٸڭكٸ العاشقى جىلدارى, باسپاسٶز بەتٸنەن العاش رەت «ۇجىمشار» دەگەن سٶزدٸ ۇشىراتقاندا, بۇل نە بولدى دەپ اڭىرىپ قالعانىم بار. تەرٸزٸ, جاڭا زاماندا جاڭادان كٶتەرٸلٸپ, جاڭاشا قۇرىلىپ جاتقان ەلدەبٸر قاۋىمداستىق شىعار دەپ ويلادىم. ٸزٸنشە, بەلكٸم, بٸرتالايدان سوڭ «كەڭشار» دەيتٸن پەلەگە كٶزٸم تٷستٸ. سوندا عانا شاتىسقان ميىمنىڭ بار تالشىقتارىن ٸسكە قوسىپ, نە كەرەمەت ەكەنٸن انىقتاپ ەدٸم. «ۇجىمشار» – كولحوز ەكەن, «ۇجىمداسقان شارۋاشىلىق», «كەڭشار» جٶنٸ تٸپتٸ وڭاي – «كەڭەس شارۋاشىلىعى!» دانالىقتىڭ شەگٸ بار دەسەدٸ, ال وسىعان قاراما-قارسى ماعىناداعى عالاماتتىڭ شەگٸ جوق ەكەن. بٸزدەن بۇرىنعىلار ايتقان. سٶيتە تۇرا بوراتتىڭ مازاعى ۇلتتىق نامىسىمىزدى قوزدىرىپ, جاپپاي اشۋ-ىزا تۋعىزادى. «كەڭەسپەن», «كەڭشارمەن» توقتاساق جٶن عوي. كٷندەلٸكتٸ تۇرمىستاعى «ەپتەك» پەن «رەستورانعا» دەيٸن قازاقشالاندى – «دەرٸحانا», «مەيرامحانا»; «ويىنحانامىز» تاعى بار – «كازينو». ەلەمدٸك قولدانىستا جٷرگەن, ونسىز جٶندەم ساۋاتىڭىز نە, ورتا مەكتەپ شەگٸنەن ٶتە المايتىن عىلىمي-تەحنيكالىق تەرميندەر تٷگەلگە جۋىق «ۇلتتىق پاتريوت», «تٸل جاناشىرلارىنىڭ» قورىس باتپاعىنا ارالاسىپ, ٶز تٸلٸندە وقىعان قازاق ٷشٸن جوققا سايدى. ەزٸرشە سول تەرميندەر قولدانىلاتىن «فيزيكا», «الگەبرا», «حيمييا», «ماتەماتيكا» دەيتٸن پەن اتاۋلارى عانا ٶز ورىندارىندا تۇر, كٷنٸ ەرتەڭ بۇلار دا «انا تٸلٸمٸزگە» قوتارىلىپ جاتۋى عاجاپ ەمەس, مەسەلەن, «ماتەماتيكا» ٶزٸنەن-ٶزٸ سۇرانىپ تۇر: «ەسەپ», ەلدە «ەسەپ-قيساپ», بەلكٸم, «ساناماق»; قالعانىن قازاقشالاۋعا بٸزدٸڭ قاۋقارىمىز جەتپەسە, كەيٸنگٸلەر قيسىنىن تابادى, مٷمكٸن تاۋىپ تا قويعان شىعار.
بٷگٸنگٸ «وزىق زامان, ەگەمەن ەلٸمٸزگە» لايىق جاڭالىقتى قۇبىلىستار ٶز الدىنا, ەندٸ ٶتكەن تاريح پەن ەدەبيەتتٸ تٷزەتە باستادىق. مەسەلەن, «وكتيابر رەۆوليۋتسيياسى» – «قازان تٶڭكەرٸسٸ» بولىپ شىقتى; «تٶڭكەرٸسٸمٸز» تٷسٸنٸكتٸ, ورىستاردىڭ ٶزٸ وسىلاي ٶزگەرتٸپتٸ – «پەرەۆوروت» – «وكتيابرسكيي پەرەۆوروت» – ال «قازاننىڭ» ەشبٸر قيسىنى جوق. اينا-قاتەسٸز «وكتيابر تٶڭكەرٸسٸ» بولۋعا تيٸستٸ. ساياسي, تاريحي اتاۋ. ال بٸزدٸڭ جاڭاشىل, ساناسى جوعارى قاۋىم بەرٸن بەلٸنەن باسىپ جاتىر. ەڭ سوڭعى مىسال – «1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعى» – بار تاريحتا «ييۋن جارلىعى» عوي. ەسەپ ەمەس. ٶتٸپ كەتكەن ٸس, مەن كٷنتٸزبەدەگٸ اي اتتارىن جاڭعىرتۋ – وقىس قاتە بولدى دەپ سانايمىن. راس, ٶزٸم ون جىلعا تاقاۋ جەرٸن جەرلەپ, سۋىن ٸشكەن چەح جۇرتى دا بۇرنادا ٶز تٸلدەرٸنە ىڭعايلاعان ەكەن: يانۆار – لەدەن, اپرەل – دۋبەن, ماي – كۆەتەن, نويابر – ليستوپاد دەگەندەي. جالپى, حالىقارالىق تەرميندەردەن قاشۋ – ٶزٸنە سەنٸمٸ از, ۇساق حالىقتارعا تەن, كەمشٸلٸكتٸ سانادان تۋىنداعان عادەت. مەيلٸ دەيٸك. الايدا, بۇرناعى ەدەبي نۇسقالاردا, جۋرناليستيكادا, سول زامانداعى رەسمي اتاۋ بويىنشا جازىلدى عوي. وڭ با, تەرٸس پە, تاريحي قۇجات ەكەنٸ ٶز الدىنا, ول كەزدە ەشكٸم دە «ماۋسىم جارلىعى» دەپ مەيمٶڭكەلەپ تۇرعان جوق, اي اتى ورىس نۇسقاسىندا, ٶز قالپىندا ٶتتٸ. ەڭ كەرەمەتٸ – وسى ٸسپەتتەس بەلسەندٸ, جانكەشتٸ ناداندىق (ورىسشا «ۆوينستۆۋيۋششيە نەۆەجەستۆو») ٶتكەندەگٸ مۇرالارعا دا زاردابىن تيگٸزٸپ جاتىر. سوۆەت تۇسىندا جازىلعان, باسىلعان, تارالعان مەتٸندەرگە «قازان تٶڭكەرٸسٸ» دەگەن تٷزەتۋ جاساساق نە بولىپ شىقپاق. بۇل دا مٷمكٸن ەكەن. مەسەلەن, مٸرجاقىپ ماقالالارىنداعى اي اتتارىن بٸلگٸر رەداكتوردىڭ قالاي تٷزەتكەنٸن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. مۇنداي ٶڭدەۋگە تٷسكەن – جالعىز جاقاڭ عانا بولماسا كەرەك. ياعني, حح عاسىردىڭ باسى عانا ەمەس, ودان سوڭعى جەتپٸس جىل بويعى مۇرا اتاۋلى تٷگەلدەي «دۇرىستالىپ», جاڭارتىلۋى ەبدەن ىقتيمال. «تٷيەنٸ جەل شايقاسا, ەشكٸنٸ اسپاندا كٶر» دەمەكشٸ, كەيٸنگٸ قالامگەرلەردٸڭ جاراسى تٸپتٸ وڭاي. ناقتى بٸر كۋەلٸك – مىنا مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ بۇرىنعى-سوڭعى جازبالارىم. ٶتە كٶپ بٸلەتٸن, ازاتشىل, ۇلتشىل رەداكتورلار, ساياسي ساۋاتى عانا ەمەس, ۇلتتىق تانىمى دا بٸزدەن ارتىق كوررەكتورلار سىرتىمنان, ٶز قالاۋلارى بويىنشا, ەركٸن تٷزەتكەنٸن جەنە سول قالپىندا جۋرنالعا, كٸتاپقا شىققانىن العاش كٶرگەندە قۇتىرىپ كەتە جازدادىم. ەر جىلدا ەلدەنەشە رەت قايتالانعان جاعداي. ەرقايسى بٸر تاۋاريح. ەسٸمە تٷسسە ەلٸ كٷنگە دەگبٸرٸمنەن ايىرىلام. سەن تاڭبالاعان اقيقات «سوۆەت» اتاۋلىنىڭ جاپپاي «كەڭەسكە» اينالۋى تۇرىپتى, ەشقاشان ەشكٸم ايتپاعان «كەڭەس ادامدارىنا» ۇشىرىسقاندا سابىر ساقتاۋ قيىن. تٷزۋ سٶزٸڭدٸ قيسايتا بۇراپ جٸبەرگەنٸ, كٷردەلٸ, قۇرمالاس سٶيلەمدەردٸ بٶلشەكتەپ, ەكپٸندٸ, قىسقا سٶيلەمدەردٸڭ اراسىن ٸلمەكتەپ قوسىپ قوياتىنى, مەندٸ, ماعىنالى تىنىس بەلگٸلەرٸن, ەڭ اياعى جاقشانىڭ اشىلۋ, جابىلۋىنا دەيٸن جىلجىتىپ, سەنٸ جاقسارتۋ جولىندا جاسالعان قىرۋار ەڭبەكتٸ تٷگەندەپ شىعۋ مەنسٸز. ٶيتكەنٸ ەزٸرگە بارسىڭ, تٸرٸسٸڭ, كەيٸنگٸ بٸر باسىلىمداردا قالپىنا كەلتٸردٸڭ, قالعانىن تٷزەتٸپ, وڭداپ قويدىڭ, ەدەبيەتشٸ, مۇراگەر بالاڭا مۇقييات تاپسىردىڭ. ەيتكەنمەن, كٶڭٸل الاڭ. تٸل تازالىعى جولىنداعى كٷرەسكەر قاۋىم وسىمەن توقتاسا جٶن عوي. ەڭ سۇمدىعى – بٷگٸنٸڭ تۇرىپتى, عۇمىر بويى تٸنتٸنەكتەپ قۇراعان بارلىق جازۋىڭدى نەندەي حيكمەت كٷتٸپ تۇر? جالعىز سەن عانا ەمەس, حح عاسىرداعى قازاقتىڭ وزىق ەدەبيەتٸ – مۇحتار ەۋەزوۆتەن باستاپ, ٸليياس ەسەنبەرلينگە دەيٸنگٸ ۇلتتىق مۇراڭ قانداي كەپكە تٷسپەك? مۇرانى ايتاسىڭ, باي دا باعلان, ورالىمدى, يكەمدٸ, ەسەرلٸ, ماعىنالى, كەنەۋسٸز باي قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزٸ قانداي قوقىسقا تولماق? جالعىز-اق الدانىش قالدى. دامىعان حالىقتاردا «ەدەبي تٸل» جەنە «سٶيلەۋ تٸلٸ» دەيتٸن ەكٸ بٶلەك ۇعىم بار. بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن قازاقتا بۇل ەكٸ تاراپتىڭ ٶزارا ايىرىمى بولمادى. ۇلتتىڭ تۇتاستىعىنىڭ, تٸل بٸرلٸگٸنٸڭ كٶرٸنٸسٸ. ەندٸ… ماناعى «تۋىلعان» مەن «ٶلٸنگەن» جەنە باسقا دا عاجايىپ, سٸلٸمتٸك سٶزدەر سارجاعال باسىلىم, ساۋاتسىز جازارماندار ٷلەسٸنە ٶتٸپ, ەجەلگٸ جىراۋلار مەن ەپوس, اباي مەن ەۋەزوۆ, ولارعا جالعاس قازٸرگٸ جەنە كەيٸنگٸ ٷلگٸلٸ ەدەبيەتتٸڭ تٸلٸ, سونشاما بىلىققان ۇشان مۇحيتتاعى شالعاي ارال ەسەبٸندە بولسا دا, ەۋەلگٸ ساف تازا قالپىندا ساقتالىپ قالا ما دەگەن ٷمٸت قانا كٶڭٸل جۇباتادى. ەزٸرشە «تۋىلعانداردىڭ» ەكپٸنٸ تىم قاتتى, قازاق رۋحانيياتىنىڭ تٶرت بۇرىشىن تٷگەل باسىپ بارادى جەنە جۋىق زاماندا «ٶلٸنەتٸن» تٷرٸ بايقالمايدى. ەيتسە دە, «ٷمٸتسٸز – شايتان», الدامشى ەمەس, اقيقات بولاشاق دەپ سەنەيٸك. تاس تا ۋاتىلادى, تاۋ دا قۇلايدى. «تۋىلعان» راس بولسا, «ٶلٸنۋ» دە كٷمەنسٸز. ٶز ەركٸ, ٶز بەتٸمەن «ٶلٸنبەيدٸ», ازدى-كٶپتٸ بٸلٸگٸ بار جالپى جۇرت جاپپاي جۇمىلىپ, جاردان قۇلاتىپ جٸبەرمەسە. ەرتەڭنەن وزىپ, ارعى كٷندەردەن باستاپ, اقىر تٷبٸندە.
دەگەنمەن, ادام دا, قوعام دا ەڭ ەۋەلٸ بٷگٸنگٸ كٷن اياسىندا عۇمىر كەشەدٸ عوي. تٸل بۇزارلىقتان قۇتىلۋدىڭ, شىن مەنٸسٸندەگٸ, تىم قۇرسا ورتاشا ساۋاتقا جەتۋدٸڭ قانداي جولدارى بار? وقۋ, بٸلٸم, ٷيرەنۋ, تاعى تاعىلار دەپ باس اۋىرتپايىن. ەڭ وڭاي جولىن ايتايىن. ورىسشا «تولكوۆىي سلوۆار», قازاقشا «تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك» دەگەن بار. بٸر تومدىق جەنە كٶپ تومدىق. بٸزدەگٸ بٸر تومدىق مەن ەلدە جٷرگەندە, 1999 جىلى باسىلىپ شىقتى. ساراپشى عانا ەمەس, جارتىلاي رەداكتور رەتٸندە قولجازبا نۇسقانىڭ تولىمدى بٸر بٶلٸگٸن قاداعالاپ, پٸكٸر, كەڭەس ايتۋعا تارتىلىپ ەدٸم, مەنٸمەن قاتار بەلگٸلٸ جازۋشى قابدەش جۇمادٸلوۆ, تەجٸريبەلٸ اۋدارماشى نيياز سىزدىقوۆ قاتىناسقان. تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتى دايىنداعان ەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ بٸرشاما تولىمدى تٸزبەگٸ – 50 مىڭ سٶز قامتىلىپتى. ويدان قۇرالماعان, قازاق ەدەبيەتٸ نۇسقالارىنان ايعاقتى مىسالدار نەگٸزٸندە. قايىرسىز «قايمانادان» باستاپ, بٸرتالاي سٶزدٸڭ دەلمە-دەل, ناقتى ماعىناسىن وپ-وڭاي تاباسىز. بۇدان گٶرٸ كٷردەلٸرەك جەنە ارتىق سەنٸمدٸ – ون تومدىق «تٷسٸندٸرمە سٶزدٸك» جەنە بار. 1970–1980 جىلداردا شىققان. عىلىم اكادەميياسى تٸل بٸلٸمٸ ينستيتۋتىنىڭ سٶزدٸك بٶلٸمٸنٸڭ تۋرا شيرەك عاسىرلىق تىڭعىلىقتى, باجايلى جۇمىسىنىڭ نەتيجەسٸ. قازاق لينگۆيستيكاسىنىڭ ٷلكەن مامانى, انا تٸلٸنٸڭ بٸلگٸرٸ اكادەميك اقمەدي ىسقاقوۆتىڭ باسشىلىعىمەن جٷزەگە اسىرىلعان. كەز كەلگەن اتاۋ سٶزدٸڭ ناقتى انىقتاماسى مەن سوعان سەيكەس بٸرنەشە مىسال – بەلگٸلٸ ەدەبي نۇسقالاردان الىنعان دەيەكتٸ جەنە ەرقيلى قولدانىس ايعاقتاپ كٶرسەتٸلەدٸ. بۇل ون تومدىق كەيٸنگٸ بٸر جىلداردا تولىعىپ, قايىرا باسىلىپتى دەپ ەستيمٸن. راس بولار. نەگٸزٸنەن وسى كٶپتومدىققا جٷگٸنگەن جٶن. ول قولعا تٷسپەسە, ماناعى بٸر تومدىق تۇر. بەلكٸم, ول دا جاڭادان باسىلعان شىعار. مٷمكٸندٸگٸنشە, دٷنيەدەن ٷمٸتتٸ ەربٸر جازارماننىڭ قولىندا تۇرسا ارتىق ەمەس.
مەن ٶزٸم شىڭعىستاۋ, سارى-ارقا – الاشتىڭ ەجەلگٸ لۇعاتىنىڭ قايماعى بۇزىلماعان قالىڭ ورتاسىندا تۋىپ, ٶستٸم, كٶز اشقان كەزٸمنەن, ەسكٸلٸكتٸ ەرتەگٸ, اڭىز, كٶنە ەپوس, قيسسا-حيكايات ٷلگٸلەرٸن تىڭداپ, زەردەمە قۇيىپ, ٶسپٸرٸم شاعىمدا حالىق ەدەبيەتٸ نۇسقالارىن, بۇرىنعى-سوڭعى ەلەۋلٸ جازۋشىلار شىعارمالارىن مۇقييات وقۋ, اقىر تٷبٸندە تٷرٸك قاعاناتى زامانىنان باستالاتىن قادىمي مۇرالاردى يگەرۋ, شاعاتاي ەدەبيەتٸنٸڭ ۇلاعاتىن بايىپتاۋ, بۇرناعى اقىن, جىراۋلار شىعارمالارىن زەرتتەۋ, عىلىم اكادەميياسىنىڭ ارحيۆٸندەگٸ قولجازبا ەسكەرتكٸشتەردٸ قاراستىرۋ, تٸپتٸ, تۋىستاس تاتار, قىرعىز, نوعاي, قاراقالپاق ەدەبيەتٸنە ٷڭٸلۋ – تىنىمسىز, تاباندى ٸزدەنٸس نەتيجەسٸندە, انا تٸلٸم – قازاق تٸلٸن مٷمكٸن بولعان ەڭ جوعارعى شەگٸندە بٸلٸپ شىقتىم دەپ ويلايمىن, سوعان قاراماستان, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن, ەلدەنەندەي كٷمەن تۋعان, تٸپتٸ, انىقتاي, جەتكەرە تٷسكٸم كەلگەن جاعدايدا وسى «تٷسٸندٸرمە», جەنە دە «ايماقتىق» ھەم «سينونيمدەر», اباي مەن «اباي جولى» سٶزدٸكتەرٸنە جٷگٸنٸپ وتىراتىنىم بار. قانشا جەتٸكتٸم دەسەڭ دە, قيساپسىز باي تۋعان تٸلٸڭنٸڭ قادٸر-قاسيەتٸن تاني تٷسەسٸڭ, بارىڭا سەنٸمٸڭ ارتادى. قاشاندا بٸلمەستٸك – ەڭ ٷلكەن ايىپ ەمەس, بٸلۋگە ۇمتىلماۋ ايىپ. مانادان بەرٸ بٸز سانامالاپ ٶتكەن جاڭساق قولدانىستار – تٷزەتٸلۋٸ وپ-وڭاي كٸنەرات ەدٸ, از-ماز تالاپ قىلسا. امال جوق, كٶپە-كٶرنەۋ جاعداياتتار تٶڭٸرەگٸندە وسىنشاما تاۋسىلىپ سٶيلەۋگە مەجبٷر بولدىق.
مۇحتار ماعاۋين
امەريكا قۇراما شتاتتارىنان. كٶكەك, 2016,
«جاس الاش» گازەتٸ
