Muhtar Maǵaýin. «Týylǵan» men «ólingen»

Týylǵan!.. Qazaq tiliniń tabiǵatyna jat, túieden túsken emes, jer astynan jaryp shyqqandai, sumpaiy, sóleket sóz. Zamanymyzdyń zańǵar tulǵasy, álemge áigili uly aqynymyz Múnhaýzen pálenbaiynshy jyly týylǵan. Ol týylǵan, men týylǵam, sen týylǵansyń!.. Sumdyq qoi. Til buzý ǵana emes, túite-dolań saýat­syz­dyq kórinisi. Arydaǵy myń jyl­dyq epostarymyzdy aitpaiyq, qazaq ádebi nusqalary tańbaǵa túsken soń­ǵy eki ǵasyr boiy… Abai… Shákerim… Muhtar Áýezov… Mysal keltirip, dá­leldep jatýdyń ózi artyq bolar edi. «Týǵanda dúnie esigin ashady óleń…». «Bar – qartaimaq, joq – týmaq, týǵan – ólmek…». «Anadan alǵash týǵanda – Jyladym nege daýystap…» «Men 1897 jyly… Shyńǵystaýda týdym». Qalyptasqan aýyzeki tilimiz turypty, arǵy-bergi jazba nusqalar­dyń ózinen myń san mysal keltirýge bolady. Sóz biletin, jón biletin aǵaiyndar keiis­pen, renishpen jazyp ta jatty. «Týyl­ǵan» beibaq keń dúniege jańa kelgen, shamasy budan bes-alty jyl buryn. Odan keiin jáne dáp búgingi kúni. Eshqandai nátije shyqpady. «Týyl­ǵan» jurttyń berik senim, naqty dále­li bar. Qalai aitsańyz da burynǵy qazaq bilmegen, jazarman ataýly jańylysqan. Bala óz erkimen, ózinen ózi týmaidy ǵoi! Týylady! Anasy týa­dy. Mine, keremet. Mal – urǵashy mal ǵana týady. Áiel – tabady. Buryn­ǵynyń anasy. Bes bala tapqan, on bala tapqan. Qazir de jalǵyz-jarym balasyn. Basqasyn jiyp qoiǵanda, ótken zamandarda eshkim olai aitqan joq, olai jazǵan joq. Dáp osy arada eshqandai qisyny kelmeitin yryqsyz etis emes, qazaq tiliniń grammatikalyq ishki zańdylyqtaryna sáikes qalyp­tanǵan esimshe sóz. Burnaǵy berik turǵy, keiingi aqylǵa syiymdy lepes ataýlyny jiyp qoidyq. Jaǵalai «týy­lyp» jatyr. Jekelegen qolda­nys­­tan ozyp, jappai qatarǵa endi. Qazirgi qazaq saittarynyń bári der­lik, aǵymdaǵy baspasózdiń kópshiligi, tipti, keibir, ájeptáýir sanalatyn jazý­shy­lardyń ózi tynymsyz «týy­lýǵa» kósh­ken. Aqyry, egemen elińniń shekarasynan ótip ketti. Bul jaqtaǵy alashtyń jaqsysyn tanymai, jamanyn qasiet tutatyn qytai qazaq­taryna baryp jetti, jáne men qada­ǵalap otyratyn saittarynda jappai qoldanysqa tústi. «Týylǵanǵa» daýa joq eken. En­de­­she, kelesi saty – «ólingen!». Adam ádette óz yrqymen ólmeidi ǵoi. Aýrý-syrqaý ma, kól­deneń pále, nemese ashtyq pen kárilik pe – «ólinedi!». Abai: «Adam jylap týa­dy, keiip óledi» – dep edi, Shákerim qajy: «Tý­ǵan jan ólmek, – Taǵdyrǵa kónbek!» – degen, al kúni keshegi Qa­sym: «O da­riǵa, altyn besik týǵan jer!.. Sende týdym, sende óstim men, sende ólsem, – Armanym joq bul dúniede der edim…» – múlde qate: «…Jylap týylady, keiip ólinedi», «Týyl­ǵan jan ólinbek», «Týylǵan jer… Sende týyldym, sende ólin­sem…» – dep aitýlary shart eken. Ýaqa emes, kelesi bir basylymdarda túzetemiz! Endeshe, búgingi bilikti qalamger tirshiliginde, iaǵni ólingenge deiin óziniń bar jazýyna ie bolýy kerek. Onyń ishinde biz de. Keibir jeke basylymdarda, tipti, ǵuzyrly redaktor ǵana emes, erkin oily, bilgir korrektorlar sóilemińdi ońdap, sóz­deriń­di túzetip jatyr, osy retpen sen de bir kúni «týylyp» shy­ǵýyń ábden múmkin. «Týylǵan» jannyń «ólinbegi» haq bolsa, ázirge jańasha túrlenbei turǵan «tirshiligińde» sha­mań kelse, qaptai «týylǵan» sóz jen­detterinen saqtanyp, bar jazýyń­dy qyzǵyshtai qoryp otyrý qajet siiaq­ty. Jalǵyz biz emes, jazatyn, jazbaityn, áite­ýir sháldiriksiz, túzý sóilei alatyn, basy tunyq barlyq jurtqa qatysty lepes.

Sonymen, qyjyrtpai aitsaq, «týylǵan» – til mádenietiniń aina-qatesiz jańa bir ólshemi: «týylǵan» júrgen jerde saýat ta, túisik te joq, qara qasqa nadandyq qana bar. Eń sypaiy sózimiz dep bilińiz.

Kez kelgen halyqtyń tili – asa kúrdeli kategoriia. Zaman ozǵan sa­iyn ózgeriske túsedi, jańǵyrady, jańarady. Bir para sózder ártúrli sebeppen qoldanystan shyǵady, jańa uǵymdarǵa sáikes jańa sózder qalyptanady. Munyń bári – tabiǵi jaǵdai. Alaida ǵasyrdan ǵasyr ótip, dúnie qanshama qubylsa da, tildiń sol ultqa tán fonetikalyq qurylymy, jikteý, septeý ereksheligi, uǵym júie­si buzylmaidy. Negizgi leksi­kalyq qor – ataý sózder saqtalyp turady, «aq» – aq bolyp, «qara» – qara bolyp qala bermek. Bul kópe-kórneý aqi­qatty eske salyp otyrǵa­nymyz, bú­gingi qazaq basylymdarynda kóne zamannan kele jatqan ba­iyrǵy sóz­derdiń keibiri burmalanyp, jańsaq, tipti, qarama-qarsy maǵynada qolda­nyla bastady. Bul jaǵy da túisikti jazarmandar tarabynan, ishinara bolsa da qaperge salynyp jatyr, biraq ońalyp ketken eshteńe joq. Búgingi qazaq qaýymynyń «egemen» ereksheligi, qaida qitar, qotyr men soqyr bolsa, soǵan áýes. Sýdyr sýaityńyz – álemdegi eń shynshyl adam bolyp kórinedi, aiar men jaltaq – qaitpas qaharman retinde tanylǵan, ultsyz jandaishap satqyn – kúresker, halqyńnyń eń adal, eń qurmetti tul­ǵasy. Jáne kerisinshe. Sóz jaiy da osy oraida. Júz márte aitylyp jatsa da, myiǵa qonbaidy. Endi ózimiz kópten baiqaǵan, birazy jańadan tirkelgen, keibiri bizden buryn da eskertilip, nátije bermegen, qait­kende de búgingi buzylǵan tildiń bar ketigin túgendei almaityn, biraq ait­paýǵa bolmaityn, azdy-kópti anyq­tamalar. Ońtailyq úshin álipbi retimen bereiik.

«Aǵarǵan». Mal súmesine qaraǵan qazaqta, tipti, arydaǵy Kóne Túrik dáýiri, Shyńǵys han zamanynyń ózinde negizgi taǵamdar úsh topqa jiktelgen: aq, qyzyl, pisás. «Qyzyl» – et, etke qatysty dám ataýly; «pisás» – mal sútinen, uzaq saqtaýǵa laiyqtalǵan tamaqtar – qurt, mai, irimshik, súzbe. Al «aq» — kúndelikti qoldanystaǵy sút ónimderi: qymyz, airan, qaimaq, qatyq, taza súttiń ózi, aq irimshik, eń aiaǵy shalap. Sovettik qazaq ejelgi kásibinen ajyratylyp, ishinara mal súmesinen de shettegen, onyń esesine aq araq pen qyzyl sharap kúndelikti turmysqa enip, negizgi ishimdikke ai­nalǵan kezde, qaitkende de múlde joǵalyp ketpegen aq pen qyzyl dám ataýly jalpy esiminen aiyryldy, aiyrylmasa da, múlde basqa maǵy­naǵa ie boldy: qazaqy «qyzyl» – qyzyl sharap, al «aq» degenimiz – aq araq bolyp shyqqan. Álbette, «aqtyń» bolmysy airyqsha, «aq ishý» – araq ishý dep qana uǵynylmaq. Osyǵan orai «aǵarǵan» deitin jańa bir sóz qalyp­tanypty. Birte-birte aýyzeki tilden «ádebi» tilge kóshken. Áitkenmen, «aq» pen «qy­zyldyń» halyqtyń baiyrǵy tilinen múlde joǵalyp ketýi múmkin emes edi. Mal sirek soiylatyn jaz kúnderinde «qyzylsyrap otyrý» – etti saǵyný desek, naýryz tilegindegi «Aq mol bolsyn!» – orystyń vodkasy emes, qazaqtyń sút tekti taǵamdary, yrys, bereke, molshylyq. Iaǵni, «aq» ta, «qyzyl» da, bizdiń, bálkim, taǵy bir jazarman­dardyń qoldanysynan túspegen «pisás» te halyq tilimen bir­ge jasai beredi degen sóz. Al «aǵar­ǵan» – «qyzarǵan» men «qarai­ǵan» siiaqty, óziniń áýelgi maǵynasynda qoldany­lýǵa tiis.

«Ai der áje, qoi der qoja joq». Qazir bar jerde dáp osylai jazylyp jatyr: «Ai der áje…» Nege áje? Nege ata, nemese áke demegen? Shyn­dyǵynda, áje emes, aja! Keiingi maǵ­nasy – aýyl-úidiń úlkeni, aqsaqaly, ákimi. Arǵy tarih, budan myń jyl buryn aja – rý, taipa kóseminiń titýly, al Shyńǵys han zamanynda Kem-Kemjút (Enisei) ólkesindegi túrik qaýy­myn bilegen ámirshi bek. Han­dyqqa taqaý dáreje. Zaman ózgere kele, aja mártebesi qatardan tússe de, kemi myń jyldyq tarihy bar mátel qaz qalpynda búginge jetipti.

Sonymen, «Ai der aja joq, qoi der qoja joq.» Naqtylanǵan, ári tolymdy qalyby. Biz taýyp otyrǵan ja­ńalyq emes, budan otyz, qyryq jyl buryn, bálkim, kúni keshege deiin osylai aitylyp, osylai jazylatyn. Aja!

«Ainalshyqtaý». Qazirde óte kóp qoldanylatyn sózderdiń biri. Bul endi múlde uiatty jaǵdai. «Ainalshyq» – keshirińiz, meditsina tilinde latyn tekti «vagina», qazirgi orys tilindegi «vlagalishe» deitin ataýdyń qazaqsha nusqasy. Ádette urǵashy maldyń múshesine qatysty aitylady. Syrtqy kórinisi emes, qynap bitimdi ishki jaǵy. Soiylǵan maldyń ataýly bezderi men aram aǵzalarynan basqa barlyq bitimin, eń aiaǵy kótenshekke deiin tutasymen paidaǵa jaratatyn qazaq urǵashy maldyń jynystyq bóliginiń aýyzǵy birer tutamyn kesip alyp, itke tastaǵan. Yrymǵa jaman, jeýge jaramsyz ǵana emes, jiirkenishti, «ainalshyq» degenińiz osy. (Jatyrǵa jalǵas jeke ishektiń qalǵan bóliginiń ózin áielder ǵana, onda da qazanǵa salyp emes, ishin syrtyna keltirip, otqa qaqtap jegen.) Sondyqtan da, bir isin neshe qaitara jasaityn, bereke­siz, pátýasyz kisini «Ainalshyq jegen be…» deitin sógisti tirkes qalyptas­qan. Al «ainalsoqtaý» – bir basqa. Bizdiń túisiksiz jazarmandardyń «ainalshyqtap» júrgeni de, birer dybys, qaribi ózgergen «ainalsoq».

Sonymen, «ainalshyqtaý» – uiatty sóz, tupa-týrasy – «ainalsoqtaý». Jáne osy negizdegi «ainalaqtaý».

«Alashtyń azamaty», «alash qai­rat­keri». Bul sózder qazirde ótken­degi Alash-Orda qozǵalysyna qatysty aitylady. Qatesi joq. Alai­da HH ǵasyrdyń basynda Qazaq azattyǵy úshin kúresken alyptarymyz – Álekeń, Ahań men Jaqań, jáne basqa da ziialylardy jai ǵana «alash azamaty» dep emes, «alashtyń arysy», «alash tulǵasy» degendei, kóte­rińki ataǵanymyz lázim. Óitkeni, «alash azamaty», tipti «alash qairat­ker­­leriniń» ózi burynǵy-sońǵy bútkil qazaq tarihyna, onyń ishinde búgingi kúnge de tiesili. Bul aradaǵy kiltipan – Alash-Ordaǵa qatyssyz, ilkidegi jáne búgingi kez kelgen eleýli qazaqty «alashtyń azamaty» dep, al airyqsha eńbegi bar kisimizdi «alash qairatkeri» dep bilsek kerek. «Alash» sózi – qazaq etnoniminiń ekinshi syńary, tipti, negizgi ataýy bolatyn. Alash-Orda qyzmetine bailanysty, sovet zamanynda múlde derlik tyiym salyndy. Alaida tutas bir halyqtyń ózindik, ulttyq etnonimin umyttyrý múmkin emes. Jekelegen, álbette, 60-jyldardan keiingi qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalarynda syzdyqtap ótip ketip otyrdy. Al halqymyz óz ishinde kúndelikti qoldanystan shyǵarǵan joq. «Alash» ataýyn ǵana emes, osyǵan orai «alashtyń azamaty» deitin, marapat, mártebege teńdei alqaý sózdi. Máselen, meniń ózimniń eki ájem mansapty qyzmeti bolmasa da, adamdyq qasieti joǵary, namysty, órkeýde bir jigitterdi «alashtyń azamaty» ǵoi dep, syrttai bata berip, tileýles bolyp otyratyn.

Sonymen, arydaǵy Alash-Orda qairatkerleri – «alash arystary», «alashtyń tulǵasy», keiingi jáne búgingi, ulttyq sanasy joǵary, kisilikti qazaq – «alashtyń azamaty». Meniń ózim áigili hirýrg, ultshyl ziialy, akademik Kámal Ormantaevtyń 70 jyldyǵyna orai jazǵan maqalamdy «Alashtyń azamaty» degen taqyryp­pen jariialap edim. Bul sóz qazirgi qoldanysta múlde joq dep aitpaimyn, biraq keńinen taramaǵan jáne arydaǵy Alash-Orda zamanyna ǵana tán ataý retinde uǵynylady.

«Allah». Sońǵy on shaqty jyl boiy osylai tańbalanyp keldi – «allah». 90-jyldarda jalpyǵa arnalyp, kóp taralǵan dini kitaptarda «alla» bolatyn. Áitkenmen, jańa ǵasyrda, áýeli din ókilderine, odan soń jazarman jalpy jurtqa «allah» – arabshaǵa jaqyn, ári saýatty kórinse kerek. Birinshiden, biz – arab emespiz, qazaq tiliniń óz zańy bar, soǵan orai «alla» túrinde qalyptasty jáne aýyzeki tilde aitylýy turypty, Buqar jyraýdan bastap, sońǵy eki-úsh ǵasyr boiǵy barlyq ádebi nusqalar­da – «alla». Abai: «Allanyń ózi de ras, sózi de ras», – degen. Taǵy basqa da óleń men ǵaqyliia sózderinde qanshama márte qaitalanǵan. Ekinshi­den, meniń Quran tilin igergen áde­bietshi balamnyń aitýynsha, arab luǵatynyń ózinde, jekelei, ataý tulǵasynda – «alla», tek tirkeme sóz jalǵanǵanda ǵana «h» dybysy qosy­lady, máselen, «allahý ákbar». Aqyry, tilimizdi burmalaǵan, jazýymyzdy buzǵan qanshama hikmetten soń, osydan azǵana buryn Dini basqarma «alla» dep aitqan jón bolady deitin pátýaǵa kelipti. Sirá, jańa múftidiń usynysy hám bekitýi­men. Dindar ǵulamalarymyz osynshama shyrǵalańǵa túsirmei, birden-aq toqtam salýy qajet edi. Ázirge tolyq túzelmese de, ótken isti aityp otyrǵanymyz, bizde orynsyz elikteý, kereksiz solyqtaý degen – meilinshe óris tapqan, qalypty jaǵdai, ilip alady da ketedi, aqyry osylaisha, bardy bylǵap, joqtyń artyn qýyp júrgenimiz.

«Apa». Qazaq týǵan anasyn «apa» dep ataityn… Kúni keshege deiin. Qazir jappai «mama» boldy. Qazaq­tyń baiyrǵy jáne búgingi de tilinde «mamanyń» negizgi maǵynasy – emshek. Jáne jai ǵana emshek emes, súti móldektegen, yrysty emshek. «Men – sábi, meiirimdi ana qushaǵyn­da, – Aq mamasyn súiemin, qushamyn da», – dep jazǵan Sultanmahmut. Sútti, be­re­keli aq beretin úlken bie – «mama bie», siyr – «mama siyr». Sóitip, el-jurttyń ornynda turǵanda, «apa» ataýy arhaizmge ainaldy. Búgingi ba­lanyń anasy – «mama» bolyp shyqty. Ulttyq beineden airy­lýdyń ádepki, eń jeńil kórinetin bir ǵana kýáligi. (Meniń ózimniń alty balam týǵan sheshelerin «apa» dep atap keledi, sondai-aq alys shetelde dúniege kelgen, ósip, aldy boijetip, erjetip, shalǵaida kún keship jatqan tórt nemerem de, analaryn «apa» deidi, bálkim, bul kelinim qazaqtaǵy eń sońǵy «apa» bolyp shyǵýy da.) Ákeniń «papa» bolyp ketkenin aitpai-aq qoiaiyq (bizdiń áýlette «kóke»). Mu­nyń bári az bolǵandai, «apamen» qosa «áje» ataýy da umytyldy. Bul, súikimsiz, qartamysh kóringen «áje» sózin maǵnasy ózgerip, qaita týǵan «apa» almastyrypty. Búgingi qala qazaǵy, ziialy sanalatyn qaýymnyń balalary ájelerin «apa» dep ataidy. «Papalary» ózderiniń týǵan sheshesin «apa» dedi ǵoi, sol retpen. Kúndelikti qoldanysta ǵana emes, baspasózge de synalai enip ketkenin kórdik: «atalar men apalar» dep ádemileidi kópshilik jazarmandar. Bul týrasynda biz, osydan, shamasy bir múshel, álde on bes jyl buryn «Atasy kelinin…» degen maqala shyǵaryppyz. Odan eshteńe ózgergen joq. Óitkeni bul jańarǵan «apa» eskilikti «ájeniń» ornyn basqanyna, kemi qyryq jyl boldy. Máselen, bizdiń «Bolezn Bot­kina» degen áńgimemizde «kóke» men «apa» bar edi – «papa» men «mama» ǵoi, kópshilik jýrnalda kórkemdelip shyqqanda, densaýlyǵy tekserilmek kishkentai qyzdyń qasynda jas jigit pen kimeshekti kempirdiń sýreti tur, iaǵni «papa» men «babýshka». Bul – 1988 jyl edi. Odan beri qanshama zaman. Búgingi qazaq áieli egde tartqan, nemereli bolǵan kezinde «áje» atan­ǵy­sy kelmeidi, qartaiyp, kemip qala­tyndai. (Áldekim kúmán keltirmes úshin, taǵy da ózimdi kóteretin, bálkim, jańaǵa jat, kertartpa qylyp kórse­tetin kýálik aitaiyn – bizdiń báibishe qyryq eki jasymda áje boldym dep maqtanyp edi, qudaiǵa shúkir, búginde qatarynan ósip, ónip, jetilip jatqan nemerelerdiń qarasyny, táýba, táý­ba, sol qyryq degen qasietti san­nyń bel ortasynan asty, ázirge sanaýly shóberelerdi qospaǵanda, osylardyń bári – úlkeni de, kishisi de «ájelep» turady.) Sonymen, qazirgi bala ha­lyq­aralyq «mamadan» aiyrylmaidy, biraq «babýshka» – «apa» emes, «áje» ekenin bilýge tiis. Tym qursa bizdiń jazarman qaýym tabiǵi, ári ejelgi ataýdy burmalamai, ornymen qol­dansa deimiz.

«Ardager». Baiyrǵy tilde bul – asa kóterińki sóz edi, airyqsha kózge túsken, ataqty tulǵa – qaharmanǵa teteles uǵym. Bálkim, odan da joǵary. Bizdiń bala kezimizde «Ardager Amangeldi erdiń eri» deitin óleń de bolǵan. Osy «ardager» keiingi qyryq jylda orystyń qatardaǵy «veteran» sózin almastyrdy. Týra tilde aitsaq, maidanger ataýlynyń bári «ardager» bolyp shyqty. Soǵys qana emes, «eńbek ardageri» deitin tirkes paida boldy. Árine, qart bitken túgeldei qurmettelýge tiis, aitarlyqtai búli­nip ketken eshteńe joq, tek ejelgi bir, dáripti «ardager» sózin arzandatyp alǵanymyz bolmasa. Til – ózgeredi, eskilikti sózderdiń ózi túrlenedi, jańa maǵynaǵa ie bolady dep kóńil jubatpasaq. Qaitkende de, áýelgi, naqty uǵymynda qoldana almaisyz. Ulttyq memleket jolyndaǵy kúres ardageri Álihan Bókeihanov… Ult­tyq oianý baǵdarynda airyqsha eńbek etken ardagerler – Ahmet Baitur­synov, Mirjaqyp Dýlatov… dep jazsańyz, bári de qatardaǵy «veteran» bolyp shyǵady. Bul arada aitpa­ǵymyz – bardy saqtaý kerek, osy betinde kete berse, talai tamasha sózden aiyrylamyz, keibiri umyty­la­dy, endi biri basqa, múlde teris maǵ­ynaǵa kóshedi eken. (Áitse de, baiaǵy «ardagerdiń» óz kúshine enip, qaita oralýy da yqtimal siiaqty. «Uly Otan soǵysynyń» jáne «Sotsia­listik úzdik eńbektiń» búgingi «arda­gerleri» qatar-qatarymen júzge jetip, túgel­dei kózden ushqan zamanda, balsha­bektik masat solǵyn­dap, tamashalaý, sýretteý nysanynan aiy­rylǵan jazarman ataýly qaiyra japyrlap, jańadan dem salsa nesi bar. «Arda­ger Álihan Bókeihan!..» Sol qatar­daǵy jáne keiingi shyn ardagerler… Tamasha emes pe! Baiyrǵy, as­qaq, ári qýatty sózdiń aqyr túbi ózindik, týma maǵynasyna ie bolýy! Tipti, kúmánsiz siiaqty. Jalǵyz «ardager» ǵana emes, tunyǵy shaiqalǵan taǵy qanshama máiekti sóz. Ózimiz aitqan soń, ózimiz bastaiyq. Mine: «Alash jurtynyń ardager tulǵalary Álihan Bókeihan, Ahmet Baitursyn, Mirjaqyp Dýlat­uly, Maǵjan Juma­baev, Muhtar Áýe­zov, Iliias Esen­berlin…»).

«Atjalman». Qazirgi baspasózde jappai – «krysa», iaǵni «egeýquiryq» ataýynyń ornyna qoldanylyp júr. Bul, negizinen shárli, kentti mekender­ge tán, qazirde Qazaqstan qalalaryn, onyń ishinde Almatyny basyp ketken «krysa» tyshqan – burnada qazaq dalasynda atymen bolmaǵan. Men kishkentai kezimde úlken ákemnen estigen «Saqadi» deitin qily hikaiada «kirji» degen sumpaiy kemirgish atalatyn. Abai tóńireginen taraǵan «Myń bir tún», jáne basqa da shyǵys áńgimelerimen qatar, orys jáne batys romandary da qyzǵylyqty taýarihtar retinde kórinis tapqan ǵoi. Keiin anyqtadym, bul «Saqadi» – HIH ǵasyrdyń orta sheninde eńbek etken belgili orys jazýshysy N.Polevoi­dyń «Sohatyi», iaǵni «Bulan-Buqa» romanynyń túrlene baiyǵan qazaqy nusqasy eken. Izgilikti qaraqshy Saqa­di abaqtyǵa qamalǵan kezinde «kirji degen tyshqandy» ustap alyp, qui­ryǵyna shala bailap, órt shyǵarady da, qapastan aman-esen qutylyp ketedi. Ol kezde Qazaq dalasynda joq nárseniń qazaqsha ataýy da joq. «Kirji», iaǵni «krysa». Keiin, HH ǵasyrda kim, qalai engizdi – bul «krysa» endi «egeýquiryq» atalady jáne ádebi tilge túsip, birjola turaqtandy. Al bizdiń shalaǵai gazetshiler aiaq astynan taýyp otyrǵan «atjalman» – otarshyldyq zaman tolqynymen jetken «krysa» emes, ejelden-aq bar, ózimizben birge jasap kele jatqan, dalalyq, «týma» tyshqanymyz. Ázir­she tuqymy quryp ketpese kerek. Túsi kóbine ala-kúreń, qos qabyrǵasy qyzǵyltym, bitimi bolbyr, qulaǵy úlken, aiaqtary qysqa, quiryǵy sho­laq, urty qapshyq, kerek deseńiz, ájeptáýir súikimdi maqulyq. Shóp, japyraq jeidi, árqily ósimdik tuqymdaryn jaqsy kóredi; eńbekshil, jer astyndaǵy qoimalaryna qystyq azyǵyn molynan jinaidy. Qolǵa ońai úirenedi, kishkentai kezderinde bizdiń balalar da asyrap kórip edi. Árkimge tanys bolsa kerek. Oryssha ataýy – homiak. Al «krysa» egeýquiryq degen – uzynquiryq, surǵylt, bylyq nas jáne qalaly jerlerde negizinen úiindi, tastandy tamaq qaldyqtaryn paidalanady, shaǵyn turqyna qara­mastan shaqar, jaýyz, qorǵansyz jas balaǵa shabýdan da taiynbaityn, árqily juqpaly aýrý taratýy yqti­mal, bar bolmysymen qaterli pále­ket. Aittyq, burnaǵy jurtymyzda aty­men bolmaǵan, Qazaqstan shegin túbegeili jaýlap, úlkendi-kishili bar­lyq eldi mekenderge birjola ornyǵýy – sovet zamanynda, áýelde Túrksibtiń salynýy, odan sońǵy «tyń kóterý» atalatyn naýqannyń óristep, júzege asyrylýyna bailanysty.

Sonymen, bizdiń qazaq baspasózin basyp ketken kirji krysanyń aýyzeki ǵana emes, ádebi ataýy da – «egeý­quiryq», al «atjalman» – múlde basqa, dalalyq tyshqan.

«Áýret». Aldyńǵy jyly Alma­tyda bolyp, Semeige barǵanymda, qala­lyq úlken meshitke óte beris, syrtqy taqtada turǵan: «Meshitke áýretińizdi jaýyp kirý kerek!» – degen eskertpege kózim tústi. Qulap qala jazdadym dep aitsam, artyq emes. Qazaq uǵy­mynda ejelden qalyptas­qan, kórkem shyǵarmalarda qolda­nys­qa túsken, bizdiń ózimizdiń jazýymyzdan da kórinis tapqan «áýret» – áiel men er­kektiń jynys músheleri hám úlkendi-kishili dáret aǵzasy. Sypaiy, ádebi nusqa. Arabtaǵy áýel­gi maǵynasy – shamdy, uiań músheler bolsa kerek. Bir tilden ekinshi tilge kóshken sózder ádette áýelgi uǵymyn saqtai bermei­di, sol tóńirektegi basqa bir maǵynaǵa kóshý múmkindigi – qalypty jaǵdai. Islam elderindegi áielder úshin anaýsy turypty, keýde men moiyn, bet pen shash, bilek, tize men baltyrǵa deiin tumshalanyp júrý mindetti bolsa, bizde ǵasyrlar boiy basqasha qalyptasty. Ádepsizdik emes, ózindik turmys negizinen týyn­daǵan erkindik. Árine, meshitke kirgen áiel túgili, erkektiń ózi ashyq-alań, alqam-sal­qam bolýǵa tiis emes, biraq eshkim de, turpaiy aitqanda, meshit túgili kúnde­likti jumysqa, restoran, kino, teatr­larǵa dambalyn túsirip, artyn ashyp kirmeidi. Tárizi, «áýreti­ńizdi jaýyp júrińiz» – Semei meshitiniń imamy oilap tapqan danalyq emes, Qazaqstan musylmandar qoǵamynyń jalpyǵa ortaq qaǵidasy bolsa kerek. Dinge qatysty áldebir maqaladan keiinirek taǵy da kórgenim bar. Ázir­she aǵym­daǵy baspasózge ótken-ót­pegenin ań­damadym. Ushyrasa qalsa, tipti, jappai qoldanysqa túsip jatsa, tańyr­qamas edim.

«Volga». Jii bolmasa da, ara-tura ushyrasyp qalady. Saýatsyzdyq pa, qyrystyq pa. «Edil» ǵoi, uly dariia­myzdyń ózindik, týma ataýy. Tek bu­rynǵy-sońǵy, qazirgi qazaq qana emes, búkil túrik halyqtaryna ortaq, qasterli toponim. Aityp jatýdyń ózi artyq. «Edil» – «Itil» ataýy Vizan­tiia taýarihtarynda VI ǵasyrda tańbaǵa túsken, iaǵni, myń jarym jyldyq jazba kýáligi bar. Arydaǵy fin-ýgor taipalary, bálkim, slavian tekti jurt ta ózderi otyrǵan oń jaq sala – «Qara Edildiń» bastaýyn «Vol­ga» degen, «sý», «ózen» maǵnasynda (Valge, Vilkea, nemese Vilga, Vlga). Zaman oza kele, túrik jurtynan baq taiyp, orys patshalyǵy etekke jaiyla túskende, dariianyń uzyna boiy osylai atala bastaidy jáne Batys jurttary da qabyldaidy. Áitkenmen, qazaq ta, tatar men shybash, bashqurt ta tarihi, ári etene «Edil» ataýynan bas tartqan joq. Qaz­týǵannyń «Qairan da meniń Edilim» degen tolǵaýyn «Qairan da meniń Volgam-ai!..» dep ózgerte almaisyz. Tipti, Resei týraly jazǵan kezdiń ózinde «Volga» dep kólgirsý – uiat qana emes, qunsyzdyq kórinisi dep bilýge tiispiz.

«Januia». Ólmeitin, ólekse sóz­der bolady. Silimtik, jabysqaq. So­nyń aiqyn bir mysaly. Oidan shyǵa­ryldy, keńinen taraldy, qazirde sylbyr bolsa da, qatardan qalǵan joq. Sovet zamanynda bizde turmysqa da, baspasóz ben kórkem ádebietke de erkin enip ketken «semia» uǵymynyń «egemen» zamanda tezinen tabylǵan «balamasy». «Semiaǵa» deiin qazaqta týystyq, shaǵyn úi-ishindik ataý bol­ma­ǵandai. «Januianyń» tezinen qa­tarǵa qosylýynyń bir syry osy teris uǵymda jatyr. Shyndyǵynda, qatar­las bir emes, áldeneshe ataý bar edi. «Shańyraq». «Tútin». «Otbasy». «Ái­le». «Úi-ishi». «Úi-jai». «Úi-baran». Eń aqyry – osynyń báriniń keńeitil­gen, jiyntyq kórinisi – «úielmen». «Shańyraq» – týra maǵnasy, kiiz úidiń shańyraǵy esebinde ǵana tanylyp, «tútin» – taǵy da byqsyǵan qońyrsyq retinde qalyp, «jańarǵan jurtta» tosynnan «semia» ataýy qalyptasty. Endi, keri zaman týǵanda, jalbaǵai «ultshyldar» dybystalýy úiles, jáne ózderine taza qazaqy kóringen «januia» deitin jylbysqy sóz shyǵarypty. Qazirde kópshilik saýatty jurt «otbasy» ataýyn qoldanady, ara-tura «úi-ishi». Men ózim qisyndy jerine qarai «shańyraq» dep, «tútin» dep te jaza berem. Ózindik shańyraq iesi azamat – «úi-jaiy bar», «úili-barandy». Aitpaqshy, «úielmenniń» jaǵdaiy sál-pál basqasharaq. «Úiel­men» – týystas birneshe shańyraq, ádette áke, bala, ata, tipti, aǵaiyndy baýyrlar otbasynyń hám bulardyń barlyq úi, qora-qopsy, mal-janynyń jiyntyq kórinisi. Manaǵy «januia» men «semianyń» keńeitilgen nusqasy.

Sonymen, bir qabyrǵa, mejeli qonys-jai ishinde otyrǵan týystas kisilerdiń uiys, ushqas, óńkei, shaǵyn tobynyń keńinen taraǵan qazaqsha ortaq ataýy – otbasy, úi-ishi, shańy­raq, tútin. Qazaqtyń tili bai, oraiyna qarai, qalaǵanyn qoldana berińiz. Tek «januiadan» aýlaq turǵan jón.

«Jarty aral», «jartylai aral». Aǵymdaǵy baspasóz ǵana emes, tipti, bizden burynǵy, ájeptáýir úlken jazýshylardyń shyǵarmala­ry­nan kezdestirip kelemin. Bul – kádimgi orystyń «polýostrov» sóziniń tikelei qotarymy. Qazaqsha – «túbek». Keshe­li-búgin shyqqan emes, atam zamannan beri qoldanylyp kele jatqan ataý.

«Zaǵip». Búgingi baspasózde kóp ushyrasady. «Zaǵiptar qoǵamy» degen birlestik te bar eken, ortalarynan daý shyǵyp, sotqa jetip, biraz shýlatty. Men basynda qandai zaǵip dep uqpai qoiyp edim, aqyry tolyq túsindim: kózi kemis kisiler, solardyń ózindik qaýymdastyǵy. Qazaq tilinde «zaǵip» – aýrý-syrqaýly, kemtar, múgedek jan. Al kózi kemis, týrasyn aitqanda «soqyr» sóziniń bir balamasy – «kór», tupa-týra ataýdy dókir kórsek, sirek qoldanylatyn, birsha­ma sypaiy, «basyr» degen sóz bar. Álbette, qudai tiri pendeniń mań­daiyna bermesin, soqyr, kór, basyr kisiler de zaǵip qatarynda, alaida, aittyq, sal aýrý, aiaǵy, qoly kemis sholaq pen molaq, búkir men aqsaq – múgedek, dertti kemtar ataýlynyń bári «zaǵip». Qazaqtaǵy «bishara», «mú­sápir» – ádette turmys kebine bailanysty aitylsa, «zaǵip» – tek qana dene syrqatyna qatysty sóz. Iaǵni, manaǵy «zaǵip» – jalpylama uǵym, al kózi kemis kisiler – «basyr», bulardyń ózindik ujymy – «Basyrlar qoǵamy», nemese «Basyrlar qaýym­dastyǵy» atalýǵa tiis.

«Qaimana». Qazirgi naqty qolda­nys­taǵy qalyby – «qaimana qazaq». Iaǵni, «jalpy qazaq», «isi qazaq», tipti, «ózimizdiń qazaq» deitin uǵym bermek. Qoly júrik jýrnalisterimiz jáne jekelegen bir jazýshylar osylai oilaidy. Shyndyǵynda, «qai­mana» – bóten, beisaýat, kóldeneń [kisi] degen sóz, jaý emes, biraq jat, bógde. Sonda «qaimana qazaq» – ózimizdiń týmalas, aǵaiyndas, birtu­tas, jalpy qazaq emes, týys ta, bilis te, tilektes te emes, áldeqaidaǵy «bó­ten qazaq» bolyp shyǵady. Bul týrasynda osydan tórt-bes jyl buryn arnaiy jazǵan azamattar bolǵan, biraq kezinde báseńsigenimen, qolda­nystan shyqqan joq, aǵymdaǵy baspa­sózden, ataýly saittardan ushyrasyp turady.

Sonymen, baiyrǵy tilimizdegi «qaimana» – bóten, syrtqary, qaǵai degen uǵym beredi, iaǵni «qaimana qazaq» – qazirgi qoldanystan múlde keri maǵynadaǵy tirkes.

Kókek, 2016,

Amerika Qurama Shtattarynan.

Muhtar Maǵaýin

(jalǵasy kelesi sanda).

«Jas Alash» gazeti