تۋىلعان!.. قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتىنا جات, تٷيەدەن تٷسكەن ەمەس, جەر استىنان جارىپ شىققانداي, سۇمپايى, سٶلەكەت سٶز. زامانىمىزدىڭ زاڭعار تۇلعاسى, ەلەمگە ەيگٸلٸ ۇلى اقىنىمىز مٷنحاۋزەن پەلەنبايىنشى جىلى تۋىلعان. ول تۋىلعان, مەن تۋىلعام, سەن تۋىلعانسىڭ!.. سۇمدىق قوي. تٸل بۇزۋ عانا ەمەس, تٷيتە-دولاڭ ساۋاتسىزدىق كٶرٸنٸسٸ. ارىداعى مىڭ جىلدىق ەپوستارىمىزدى ايتپايىق, قازاق ەدەبي نۇسقالارى تاڭباعا تٷسكەن سوڭعى ەكٸ عاسىر بويى… اباي… شەكەرٸم… مۇحتار ەۋەزوۆ… مىسال كەلتٸرٸپ, دەلەلدەپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق بولار ەدٸ. «تۋعاندا دٷنيە ەسٸگٸن اشادى ٶلەڭ…». «بار – قارتايماق, جوق – تۋماق, تۋعان – ٶلمەك…». «انادان العاش تۋعاندا – جىلادىم نەگە داۋىستاپ…» «مەن 1897 جىلى… شىڭعىستاۋدا تۋدىم». قالىپتاسقان اۋىزەكٸ تٸلٸمٸز تۇرىپتى, ارعى-بەرگٸ جازبا نۇسقالاردىڭ ٶزٸنەن مىڭ سان مىسال كەلتٸرۋگە بولادى. سٶز بٸلەتٸن, جٶن بٸلەتٸن اعايىندار كەيٸسپەن, رەنٸشپەن جازىپ تا جاتتى. «تۋىلعان» بەيباق كەڭ دٷنيەگە جاڭا كەلگەن, شاماسى بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن. ودان كەيٸن جەنە دەپ بٷگٸنگٸ كٷنٸ. ەشقانداي نەتيجە شىقپادى. «تۋىلعان» جۇرتتىڭ بەرٸك سەنٸم, ناقتى دەلەلٸ بار. قالاي ايتساڭىز دا بۇرىنعى قازاق بٸلمەگەن, جازارمان اتاۋلى جاڭىلىسقان. بالا ٶز ەركٸمەن, ٶزٸنەن ٶزٸ تۋمايدى عوي! تۋىلادى! اناسى تۋادى. مٸنە, كەرەمەت. مال – ۇرعاشى مال عانا تۋادى. ەيەل – تابادى. بۇرىنعىنىڭ اناسى. بەس بالا تاپقان, ون بالا تاپقان. قازٸر دە جالعىز-جارىم بالاسىن. باسقاسىن جيىپ قويعاندا, ٶتكەن زامانداردا ەشكٸم ولاي ايتقان جوق, ولاي جازعان جوق. دەپ وسى ارادا ەشقانداي قيسىنى كەلمەيتٸن ىرىقسىز ەتٸس ەمەس, قازاق تٸلٸنٸڭ گرامماتيكالىق ٸشكٸ زاڭدىلىقتارىنا سەيكەس قالىپتانعان ەسٸمشە سٶز. بۇرناعى بەرٸك تۇرعى, كەيٸنگٸ اقىلعا سىيىمدى لەپەس اتاۋلىنى جيىپ قويدىق. جاعالاي «تۋىلىپ» جاتىر. جەكەلەگەن قولدانىستان وزىپ, جاپپاي قاتارعا ەندٸ. قازٸرگٸ قازاق سايتتارىنىڭ بەرٸ دەرلٸك, اعىمداعى باسپاسٶزدٸڭ كٶپشٸلٸگٸ, تٸپتٸ, كەيبٸر, ەجەپتەۋٸر سانالاتىن جازۋشىلاردىڭ ٶزٸ تىنىمسىز «تۋىلۋعا» كٶشكەن. اقىرى, ەگەمەن ەلٸڭنٸڭ شەكاراسىنان ٶتٸپ كەتتٸ. بۇل جاقتاعى الاشتىڭ جاقسىسىن تانىماي, جامانىن قاسيەت تۇتاتىن قىتاي قازاقتارىنا بارىپ جەتتٸ, جەنە مەن قاداعالاپ وتىراتىن سايتتارىندا جاپپاي قولدانىسقا تٷستٸ. «تۋىلعانعا» داۋا جوق ەكەن. ەندەشە, كەلەسٸ ساتى – «ٶلٸنگەن!». ادام ەدەتتە ٶز ىرقىمەن ٶلمەيدٸ عوي. اۋرۋ-سىرقاۋ ما, كٶلدەنەڭ پەلە, نەمەسە اشتىق پەن كەرٸلٸك پە – «ٶلٸنەدٸ!». اباي: «ادام جىلاپ تۋادى, كەيٸپ ٶلەدٸ» – دەپ ەدٸ, شەكەرٸم قاجى: «تۋعان جان ٶلمەك, – تاعدىرعا كٶنبەك!» – دەگەن, ال كٷنٸ كەشەگٸ قاسىم: «و داريعا, التىن بەسٸك تۋعان جەر!.. سەندە تۋدىم, سەندە ٶستٸم مەن, سەندە ٶلسەم, – ارمانىم جوق بۇل دٷنيەدە دەر ەدٸم…» – مٷلدە قاتە: «…جىلاپ تۋىلادى, كەيٸپ ٶلٸنەدٸ», «تۋىلعان جان ٶلٸنبەك», «تۋىلعان جەر… سەندە تۋىلدىم, سەندە ٶلٸنسەم…» – دەپ ايتۋلارى شارت ەكەن. ۋاقا ەمەس, كەلەسٸ بٸر باسىلىمداردا تٷزەتەمٸز! ەندەشە, بٷگٸنگٸ بٸلٸكتٸ قالامگەر تٸرشٸلٸگٸندە, ياعني ٶلٸنگەنگە دەيٸن ٶزٸنٸڭ بار جازۋىنا يە بولۋى كەرەك. ونىڭ ٸشٸندە بٸز دە. كەيبٸر جەكە باسىلىمداردا, تٸپتٸ, عۇزىرلى رەداكتور عانا ەمەس, ەركٸن ويلى, بٸلگٸر كوررەكتورلار سٶيلەمٸڭدٸ وڭداپ, سٶزدەرٸڭدٸ تٷزەتٸپ جاتىر, وسى رەتپەن سەن دە بٸر كٷنٸ «تۋىلىپ» شىعۋىڭ ەبدەن مٷمكٸن. «تۋىلعان» جاننىڭ «ٶلٸنبەگٸ» حاق بولسا, ەزٸرگە جاڭاشا تٷرلەنبەي تۇرعان «تٸرشٸلٸگٸڭدە» شاماڭ كەلسە, قاپتاي «تۋىلعان» سٶز جەندەتتەرٸنەن ساقتانىپ, بار جازۋىڭدى قىزعىشتاي قورىپ وتىرۋ قاجەت سيياقتى. جالعىز بٸز ەمەس, جازاتىن, جازبايتىن, ەيتەۋٸر شەلدٸرٸكسٸز, تٷزۋ سٶيلەي الاتىن, باسى تۇنىق بارلىق جۇرتقا قاتىستى لەپەس.
سونىمەن, قىجىرتپاي ايتساق, «تۋىلعان» – تٸل مەدەنيەتٸنٸڭ اينا-قاتەسٸز جاڭا بٸر ٶلشەمٸ: «تۋىلعان» جٷرگەن جەردە ساۋات تا, تٷيسٸك تە جوق, قارا قاسقا ناداندىق قانا بار. ەڭ سىپايى سٶزٸمٸز دەپ بٸلٸڭٸز.
كەز كەلگەن حالىقتىڭ تٸلٸ – اسا كٷردەلٸ كاتەگورييا. زامان وزعان سايىن ٶزگەرٸسكە تٷسەدٸ, جاڭعىرادى, جاڭارادى. بٸر پارا سٶزدەر ەرتٷرلٸ سەبەپپەن قولدانىستان شىعادى, جاڭا ۇعىمدارعا سەيكەس جاڭا سٶزدەر قالىپتانادى. مۇنىڭ بەرٸ – تابيعي جاعداي. الايدا عاسىردان عاسىر ٶتٸپ, دٷنيە قانشاما قۇبىلسا دا, تٸلدٸڭ سول ۇلتقا تەن فونەتيكالىق قۇرىلىمى, جٸكتەۋ, سەپتەۋ ەرەكشەلٸگٸ, ۇعىم جٷيەسٸ بۇزىلمايدى. نەگٸزگٸ لەكسيكالىق قور – اتاۋ سٶزدەر ساقتالىپ تۇرادى, «اق» – اق بولىپ, «قارا» – قارا بولىپ قالا بەرمەك. بۇل كٶپە-كٶرنەۋ اقيقاتتى ەسكە سالىپ وتىرعانىمىز, بٷگٸنگٸ قازاق باسىلىمدارىندا كٶنە زاماننان كەلە جاتقان بايىرعى سٶزدەردٸڭ كەيبٸرٸ بۇرمالانىپ, جاڭساق, تٸپتٸ, قاراما-قارسى ماعىنادا قولدانىلا باستادى. بۇل جاعى دا تٷيسٸكتٸ جازارماندار تارابىنان, ٸشٸنارا بولسا دا قاپەرگە سالىنىپ جاتىر, بٸراق وڭالىپ كەتكەن ەشتەڭە جوق. بٷگٸنگٸ قازاق قاۋىمىنىڭ «ەگەمەن» ەرەكشەلٸگٸ, قايدا قيتار, قوتىر مەن سوقىر بولسا, سوعان ەۋەس. سۋدىر سۋايتىڭىز – ەلەمدەگٸ ەڭ شىنشىل ادام بولىپ كٶرٸنەدٸ, ايار مەن جالتاق – قايتپاس قاھارمان رەتٸندە تانىلعان, ۇلتسىز جاندايشاپ ساتقىن – كٷرەسكەر, حالقىڭنىڭ ەڭ ادال, ەڭ قۇرمەتتٸ تۇلعاسى. جەنە كەرٸسٸنشە. سٶز جايى دا وسى ورايدا. جٷز مەرتە ايتىلىپ جاتسا دا, مىيعا قونبايدى. ەندٸ ٶزٸمٸز كٶپتەن بايقاعان, بٸرازى جاڭادان تٸركەلگەن, كەيبٸرٸ بٸزدەن بۇرىن دا ەسكەرتٸلٸپ, نەتيجە بەرمەگەن, قايتكەندە دە بٷگٸنگٸ بۇزىلعان تٸلدٸڭ بار كەتٸگٸن تٷگەندەي المايتىن, بٸراق ايتپاۋعا بولمايتىن, ازدى-كٶپتٸ انىقتامالار. وڭتايلىق ٷشٸن ەلٸپبي رەتٸمەن بەرەيٸك.
«اعارعان». مال سٷمەسٸنە قاراعان قازاقتا, تٸپتٸ, ارىداعى كٶنە تٷرٸك دەۋٸرٸ, شىڭعىس حان زامانىنىڭ ٶزٸندە نەگٸزگٸ تاعامدار ٷش توپقا جٸكتەلگەن: اق, قىزىل, پٸسەس. «قىزىل» – ەت, ەتكە قاتىستى دەم اتاۋلى; «پٸسەس» – مال سٷتٸنەن, ۇزاق ساقتاۋعا لايىقتالعان تاماقتار – قۇرت, ماي, ٸرٸمشٸك, سٷزبە. ال «اق» — كٷندەلٸكتٸ قولدانىستاعى سٷت ٶنٸمدەرٸ: قىمىز, ايران, قايماق, قاتىق, تازا سٷتتٸڭ ٶزٸ, اق ٸرٸمشٸك, ەڭ اياعى شالاپ. سوۆەتتٸك قازاق ەجەلگٸ كەسٸبٸنەن اجىراتىلىپ, ٸشٸنارا مال سٷمەسٸنەن دە شەتتەگەن, ونىڭ ەسەسٸنە اق اراق پەن قىزىل شاراپ كٷندەلٸكتٸ تۇرمىسقا ەنٸپ, نەگٸزگٸ ٸشٸمدٸككە اينالعان كەزدە, قايتكەندە دە مٷلدە جوعالىپ كەتپەگەن اق پەن قىزىل دەم اتاۋلى جالپى ەسٸمٸنەن ايىرىلدى, ايىرىلماسا دا, مٷلدە باسقا ماعىناعا يە بولدى: قازاقى «قىزىل» – قىزىل شاراپ, ال «اق» دەگەنٸمٸز – اق اراق بولىپ شىققان. ەلبەتتە, «اقتىڭ» بولمىسى ايرىقشا, «اق ٸشۋ» – اراق ٸشۋ دەپ قانا ۇعىنىلماق. وسىعان وراي «اعارعان» دەيتٸن جاڭا بٸر سٶز قالىپتانىپتى. بٸرتە-بٸرتە اۋىزەكٸ تٸلدەن «ەدەبي» تٸلگە كٶشكەن. ەيتكەنمەن, «اق» پەن «قىزىلدىڭ» حالىقتىڭ بايىرعى تٸلٸنەن مٷلدە جوعالىپ كەتۋٸ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. مال سيرەك سويىلاتىن جاز كٷندەرٸندە «قىزىلسىراپ وتىرۋ» – ەتتٸ ساعىنۋ دەسەك, ناۋرىز تٸلەگٸندەگٸ «اق مول بولسىن!» – ورىستىڭ ۆودكاسى ەمەس, قازاقتىڭ سٷت تەكتٸ تاعامدارى, ىرىس, بەرەكە, مولشىلىق. ياعني, «اق» تا, «قىزىل» دا, بٸزدٸڭ, بەلكٸم, تاعى بٸر جازارمانداردىڭ قولدانىسىنان تٷسپەگەن «پٸسەس» تە حالىق تٸلٸمەن بٸرگە جاساي بەرەدٸ دەگەن سٶز. ال «اعارعان» – «قىزارعان» مەن «قارايعان» سيياقتى, ٶزٸنٸڭ ەۋەلگٸ ماعىناسىندا قولدانىلۋعا تيٸس.
«اي دەر ەجە, قوي دەر قوجا جوق». قازٸر بار جەردە دەپ وسىلاي جازىلىپ جاتىر: «اي دەر ەجە…» نەگە ەجە? نەگە اتا, نەمەسە ەكە دەمەگەن? شىندىعىندا, ەجە ەمەس, اجا! كەيٸنگٸ ماعناسى – اۋىل-ٷيدٸڭ ٷلكەنٸ, اقساقالى, ەكٸمٸ. ارعى تاريح, بۇدان مىڭ جىل بۇرىن اجا – رۋ, تايپا كٶسەمٸنٸڭ تيتۋلى, ال شىڭعىس حان زامانىندا كەم-كەمجٷت (ەنيسەي) ٶلكەسٸندەگٸ تٷرٸك قاۋىمىن بيلەگەن ەمٸرشٸ بەك. حاندىققا تاقاۋ دەرەجە. زامان ٶزگەرە كەلە, اجا مەرتەبەسٸ قاتاردان تٷسسە دە, كەمٸ مىڭ جىلدىق تاريحى بار مەتەل قاز قالپىندا بٷگٸنگە جەتٸپتٸ.
سونىمەن, «اي دەر اجا جوق, قوي دەر قوجا جوق.» ناقتىلانعان, ەرٸ تولىمدى قالىبى. بٸز تاۋىپ وتىرعان جاڭالىق ەمەس, بۇدان وتىز, قىرىق جىل بۇرىن, بەلكٸم, كٷنٸ كەشەگە دەيٸن وسىلاي ايتىلىپ, وسىلاي جازىلاتىن. اجا!
«اينالشىقتاۋ». قازٸردە ٶتە كٶپ قولدانىلاتىن سٶزدەردٸڭ بٸرٸ. بۇل ەندٸ مٷلدە ۇياتتى جاعداي. «اينالشىق» – كەشٸرٸڭٸز, مەديتسينا تٸلٸندە لاتىن تەكتٸ «ۆاگينا», قازٸرگٸ ورىس تٸلٸندەگٸ «ۆلاگاليششە» دەيتٸن اتاۋدىڭ قازاقشا نۇسقاسى. ەدەتتە ۇرعاشى مالدىڭ مٷشەسٸنە قاتىستى ايتىلادى. سىرتقى كٶرٸنٸسٸ ەمەس, قىناپ بٸتٸمدٸ ٸشكٸ جاعى. سويىلعان مالدىڭ اتاۋلى بەزدەرٸ مەن ارام اعزالارىنان باسقا بارلىق بٸتٸمٸن, ەڭ اياعى كٶتەنشەككە دەيٸن تۇتاسىمەن پايداعا جاراتاتىن قازاق ۇرعاشى مالدىڭ جىنىستىق بٶلٸگٸنٸڭ اۋىزعى بٸرەر تۇتامىن كەسٸپ الىپ, يتكە تاستاعان. ىرىمعا جامان, جەۋگە جارامسىز عانا ەمەس, جيٸركەنٸشتٸ, «اينالشىق» دەگەنٸڭٸز وسى. (جاتىرعا جالعاس جەكە ٸشەكتٸڭ قالعان بٶلٸگٸنٸڭ ٶزٸن ەيەلدەر عانا, وندا دا قازانعا سالىپ ەمەس, ٸشٸن سىرتىنا كەلتٸرٸپ, وتقا قاقتاپ جەگەن.) سوندىقتان دا, بٸر ٸسٸن نەشە قايتارا جاسايتىن, بەرەكەسٸز, پەتۋاسىز كٸسٸنٸ «اينالشىق جەگەن بە…» دەيتٸن سٶگٸستٸ تٸركەس قالىپتاسقان. ال «اينالسوقتاۋ» – بٸر باسقا. بٸزدٸڭ تٷيسٸكسٸز جازارمانداردىڭ «اينالشىقتاپ» جٷرگەنٸ دە, بٸرەر دىبىس, قارٸبٸ ٶزگەرگەن «اينالسوق».
سونىمەن, «اينالشىقتاۋ» – ۇياتتى سٶز, تۇپا-تۋراسى – «اينالسوقتاۋ». جەنە وسى نەگٸزدەگٸ «اينالاقتاۋ».
«الاشتىڭ ازاماتى», «الاش قايراتكەرٸ». بۇل سٶزدەر قازٸردە ٶتكەندەگٸ الاش-وردا قوزعالىسىنا قاتىستى ايتىلادى. قاتەسٸ جوق. الايدا حح عاسىردىڭ باسىندا قازاق ازاتتىعى ٷشٸن كٷرەسكەن الىپتارىمىز – ەلەكەڭ, احاڭ مەن جاقاڭ, جەنە باسقا دا زييالىلاردى جاي عانا «الاش ازاماتى» دەپ ەمەس, «الاشتىڭ ارىسى», «الاش تۇلعاسى» دەگەندەي, كٶتەرٸڭكٸ اتاعانىمىز لەزٸم. ٶيتكەنٸ, «الاش ازاماتى», تٸپتٸ «الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ» ٶزٸ بۇرىنعى-سوڭعى بٷتكٸل قازاق تاريحىنا, ونىڭ ٸشٸندە بٷگٸنگٸ كٷنگە دە تيەسٸلٸ. بۇل اراداعى كٸلتيپان – الاش-ورداعا قاتىسسىز, ٸلكٸدەگٸ جەنە بٷگٸنگٸ كەز كەلگەن ەلەۋلٸ قازاقتى «الاشتىڭ ازاماتى» دەپ, ال ايرىقشا ەڭبەگٸ بار كٸسٸمٸزدٸ «الاش قايراتكەرٸ» دەپ بٸلسەك كەرەك. «الاش» سٶزٸ – قازاق ەتنونيمٸنٸڭ ەكٸنشٸ سىڭارى, تٸپتٸ, نەگٸزگٸ اتاۋى بولاتىن. الاش-وردا قىزمەتٸنە بايلانىستى, سوۆەت زامانىندا مٷلدە دەرلٸك تىيىم سالىندى. الايدا تۇتاس بٸر حالىقتىڭ ٶزٸندٸك, ۇلتتىق ەتنونيمٸن ۇمىتتىرۋ مٷمكٸن ەمەس. جەكەلەگەن, ەلبەتتە, 60-جىلداردان كەيٸنگٸ قازاق جازۋشىلارىنىڭ شىعارمالارىندا سىزدىقتاپ ٶتٸپ كەتٸپ وتىردى. ال حالقىمىز ٶز ٸشٸندە كٷندەلٸكتٸ قولدانىستان شىعارعان جوق. «الاش» اتاۋىن عانا ەمەس, وسىعان وراي «الاشتىڭ ازاماتى» دەيتٸن, ماراپات, مەرتەبەگە تەڭدەي القاۋ سٶزدٸ. مەسەلەن, مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ ەكٸ ەجەم مانساپتى قىزمەتٸ بولماسا دا, ادامدىق قاسيەتٸ جوعارى, نامىستى, ٶركەۋدە بٸر جٸگٸتتەردٸ «الاشتىڭ ازاماتى» عوي دەپ, سىرتتاي باتا بەرٸپ, تٸلەۋلەس بولىپ وتىراتىن.
سونىمەن, ارىداعى الاش-وردا قايراتكەرلەرٸ – «الاش ارىستارى», «الاشتىڭ تۇلعاسى», كەيٸنگٸ جەنە بٷگٸنگٸ, ۇلتتىق ساناسى جوعارى, كٸسٸلٸكتٸ قازاق – «الاشتىڭ ازاماتى». مەنٸڭ ٶزٸم ەيگٸلٸ حيرۋرگ, ۇلتشىل زييالى, اكادەميك كەمال ورمانتاەۆتىڭ 70 جىلدىعىنا وراي جازعان ماقالامدى «الاشتىڭ ازاماتى» دەگەن تاقىرىپپەن جارييالاپ ەدٸم. بۇل سٶز قازٸرگٸ قولدانىستا مٷلدە جوق دەپ ايتپايمىن, بٸراق كەڭٸنەن تاراماعان جەنە ارىداعى الاش-وردا زامانىنا عانا تەن اتاۋ رەتٸندە ۇعىنىلادى.
«اللاھ». سوڭعى ون شاقتى جىل بويى وسىلاي تاڭبالانىپ كەلدٸ – «اللاھ». 90-جىلداردا جالپىعا ارنالىپ, كٶپ تارالعان دٸني كٸتاپتاردا «اللا» بولاتىن. ەيتكەنمەن, جاڭا عاسىردا, ەۋەلٸ دٸن ٶكٸلدەرٸنە, ودان سوڭ جازارمان جالپى جۇرتقا «اللاھ» – ارابشاعا جاقىن, ەرٸ ساۋاتتى كٶرٸنسە كەرەك. بٸرٸنشٸدەن, بٸز – اراب ەمەسپٸز, قازاق تٸلٸنٸڭ ٶز زاڭى بار, سوعان وراي «اللا» تٷرٸندە قالىپتاستى جەنە اۋىزەكٸ تٸلدە ايتىلۋى تۇرىپتى, بۇقار جىراۋدان باستاپ, سوڭعى ەكٸ-ٷش عاسىر بويعى بارلىق ەدەبي نۇسقالاردا – «اللا». اباي: «اللانىڭ ٶزٸ دە راس, سٶزٸ دە راس», – دەگەن. تاعى باسقا دا ٶلەڭ مەن عاقىلييا سٶزدەرٸندە قانشاما مەرتە قايتالانعان. ەكٸنشٸدەن, مەنٸڭ قۇران تٸلٸن يگەرگەن ەدەبيەتشٸ بالامنىڭ ايتۋىنشا, اراب لۇعاتىنىڭ ٶزٸندە, جەكەلەي, اتاۋ تۇلعاسىندا – «اللا», تەك تٸركەمە سٶز جالعانعاندا عانا «ھ» دىبىسى قوسىلادى, مەسەلەن, «اللاھۋ ەكبار». اقىرى, تٸلٸمٸزدٸ بۇرمالاعان, جازۋىمىزدى بۇزعان قانشاما حيكمەتتەن سوڭ, وسىدان ازعانا بۇرىن دٸني باسقارما «اللا» دەپ ايتقان جٶن بولادى دەيتٸن پەتۋاعا كەلٸپتٸ. سٸرە, جاڭا مٷفتيدٸڭ ۇسىنىسى ھەم بەكٸتۋٸمەن. دٸندار عۇلامالارىمىز وسىنشاما شىرعالاڭعا تٷسٸرمەي, بٸردەن-اق توقتام سالۋى قاجەت ەدٸ. ەزٸرگە تولىق تٷزەلمەسە دە, ٶتكەن ٸستٸ ايتىپ وتىرعانىمىز, بٸزدە ورىنسىز ەلٸكتەۋ, كەرەكسٸز سولىقتاۋ دەگەن – مەيلٸنشە ٶرٸس تاپقان, قالىپتى جاعداي, ٸلٸپ الادى دا كەتەدٸ, اقىرى وسىلايشا, باردى بىلعاپ, جوقتىڭ ارتىن قۋىپ جٷرگەنٸمٸز.
«اپا». قازاق تۋعان اناسىن «اپا» دەپ اتايتىن… كٷنٸ كەشەگە دەيٸن. قازٸر جاپپاي «ماما» بولدى. قازاقتىڭ بايىرعى جەنە بٷگٸنگٸ دە تٸلٸندە «مامانىڭ» نەگٸزگٸ ماعىناسى – ەمشەك. جەنە جاي عانا ەمشەك ەمەس, سٷتٸ مٶلدەكتەگەن, ىرىستى ەمشەك. «مەن – سەبي, مەيٸرٸمدٸ انا قۇشاعىندا, – اق ماماسىن سٷيەمٸن, قۇشامىن دا», – دەپ جازعان سۇلتانماحمۇت. سٷتتٸ, بەرەكەلٸ اق بەرەتٸن ٷلكەن بيە – «ماما بيە», سيىر – «ماما سيىر». سٶيتٸپ, ەل-جۇرتتىڭ ورنىندا تۇرعاندا, «اپا» اتاۋى ارحايزمگە اينالدى. بٷگٸنگٸ بالانىڭ اناسى – «ماما» بولىپ شىقتى. ۇلتتىق بەينەدەن ايرىلۋدىڭ ەدەپكٸ, ەڭ جەڭٸل كٶرٸنەتٸن بٸر عانا كۋەلٸگٸ. (مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ التى بالام تۋعان شەشەلەرٸن «اپا» دەپ اتاپ كەلەدٸ, سونداي-اق الىس شەتەلدە دٷنيەگە كەلگەن, ٶسٸپ, الدى بويجەتٸپ, ەرجەتٸپ, شالعايدا كٷن كەشٸپ جاتقان تٶرت نەمەرەم دە, انالارىن «اپا» دەيدٸ, بەلكٸم, بۇل كەلٸنٸم قازاقتاعى ەڭ سوڭعى «اپا» بولىپ شىعۋى دا.) ەكەنٸڭ «پاپا» بولىپ كەتكەنٸن ايتپاي-اق قويايىق (بٸزدٸڭ ەۋلەتتە «كٶكە»). مۇنىڭ بەرٸ از بولعانداي, «اپامەن» قوسا «ەجە» اتاۋى دا ۇمىتىلدى. بۇل, سٷيكٸمسٸز, قارتامىش كٶرٸنگەن «ەجە» سٶزٸن ماعناسى ٶزگەرٸپ, قايتا تۋعان «اپا» الماستىرىپتى. بٷگٸنگٸ قالا قازاعى, زييالى سانالاتىن قاۋىمنىڭ بالالارى ەجەلەرٸن «اپا» دەپ اتايدى. «پاپالارى» ٶزدەرٸنٸڭ تۋعان شەشەسٸن «اپا» دەدٸ عوي, سول رەتپەن. كٷندەلٸكتٸ قولدانىستا عانا ەمەس, باسپاسٶزگە دە سىنالاي ەنٸپ كەتكەنٸن كٶردٸك: «اتالار مەن اپالار» دەپ ەدەمٸلەيدٸ كٶپشٸلٸك جازارماندار. بۇل تۋراسىندا بٸز, وسىدان, شاماسى بٸر مٷشەل, ەلدە ون بەس جىل بۇرىن «اتاسى كەلٸنٸن…» دەگەن ماقالا شىعارىپپىز. ودان ەشتەڭە ٶزگەرگەن جوق. ٶيتكەنٸ بۇل جاڭارعان «اپا» ەسكٸلٸكتٸ «ەجەنٸڭ» ورنىن باسقانىنا, كەمٸ قىرىق جىل بولدى. مەسەلەن, بٸزدٸڭ «بولەزن بوتكينا» دەگەن ەڭگٸمەمٸزدە «كٶكە» مەن «اپا» بار ەدٸ – «پاپا» مەن «ماما» عوي, كٶپشٸلٸك جۋرنالدا كٶركەمدەلٸپ شىققاندا, دەنساۋلىعى تەكسەرٸلمەك كٸشكەنتاي قىزدىڭ قاسىندا جاس جٸگٸت پەن كيمەشەكتٸ كەمپٸردٸڭ سۋرەتٸ تۇر, ياعني «پاپا» مەن «بابۋشكا». بۇل – 1988 جىل ەدٸ. ودان بەرٸ قانشاما زامان. بٷگٸنگٸ قازاق ەيەلٸ ەگدە تارتقان, نەمەرەلٸ بولعان كەزٸندە «ەجە» اتانعىسى كەلمەيدٸ, قارتايىپ, كەمٸپ قالاتىنداي. (ەلدەكٸم كٷمەن كەلتٸرمەس ٷشٸن, تاعى دا ٶزٸمدٸ كٶتەرەتٸن, بەلكٸم, جاڭاعا جات, كەرتارتپا قىلىپ كٶرسەتەتٸن كۋەلٸك ايتايىن – بٸزدٸڭ بەيبٸشە قىرىق ەكٸ جاسىمدا ەجە بولدىم دەپ ماقتانىپ ەدٸ, قۇدايعا شٷكٸر, بٷگٸندە قاتارىنان ٶسٸپ, ٶنٸپ, جەتٸلٸپ جاتقان نەمەرەلەردٸڭ قاراسىنى, تەۋبا, تەۋبا, سول قىرىق دەگەن قاسيەتتٸ ساننىڭ بەل ورتاسىنان استى, ەزٸرگە ساناۋلى شٶبەرەلەردٸ قوسپاعاندا, وسىلاردىڭ بەرٸ – ٷلكەنٸ دە, كٸشٸسٸ دە «ەجەلەپ» تۇرادى.) سونىمەن, قازٸرگٸ بالا حالىقارالىق «مامادان» ايىرىلمايدى, بٸراق «بابۋشكا» – «اپا» ەمەس, «ەجە» ەكەنٸن بٸلۋگە تيٸس. تىم قۇرسا بٸزدٸڭ جازارمان قاۋىم تابيعي, ەرٸ ەجەلگٸ اتاۋدى بۇرمالاماي, ورنىمەن قولدانسا دەيمٸز.
«ارداگەر». بايىرعى تٸلدە بۇل – اسا كٶتەرٸڭكٸ سٶز ەدٸ, ايرىقشا كٶزگە تٷسكەن, اتاقتى تۇلعا – قاھارمانعا تەتەلەس ۇعىم. بەلكٸم, ودان دا جوعارى. بٸزدٸڭ بالا كەزٸمٸزدە «ارداگەر امانگەلدٸ ەردٸڭ ەرٸ» دەيتٸن ٶلەڭ دە بولعان. وسى «ارداگەر» كەيٸنگٸ قىرىق جىلدا ورىستىڭ قاتارداعى «ۆەتەران» سٶزٸن الماستىردى. تۋرا تٸلدە ايتساق, مايدانگەر اتاۋلىنىڭ بەرٸ «ارداگەر» بولىپ شىقتى. سوعىس قانا ەمەس, «ەڭبەك ارداگەرٸ» دەيتٸن تٸركەس پايدا بولدى. ەرينە, قارت بٸتكەن تٷگەلدەي قۇرمەتتەلۋگە تيٸس, ايتارلىقتاي بٷلٸنٸپ كەتكەن ەشتەڭە جوق, تەك ەجەلگٸ بٸر, دەرٸپتٸ «ارداگەر» سٶزٸن ارزانداتىپ العانىمىز بولماسا. تٸل – ٶزگەرەدٸ, ەسكٸلٸكتٸ سٶزدەردٸڭ ٶزٸ تٷرلەنەدٸ, جاڭا ماعىناعا يە بولادى دەپ كٶڭٸل جۇباتپاساق. قايتكەندە دە, ەۋەلگٸ, ناقتى ۇعىمىندا قولدانا المايسىز. ۇلتتىق مەملەكەت جولىنداعى كٷرەس ارداگەرٸ ەليحان بٶكەيحانوۆ… ۇلتتىق ويانۋ باعدارىندا ايرىقشا ەڭبەك ەتكەن ارداگەرلەر – احمەت بايتۇرسىنوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتوۆ… دەپ جازساڭىز, بەرٸ دە قاتارداعى «ۆەتەران» بولىپ شىعادى. بۇل ارادا ايتپاعىمىز – باردى ساقتاۋ كەرەك, وسى بەتٸندە كەتە بەرسە, تالاي تاماشا سٶزدەن ايىرىلامىز, كەيبٸرٸ ۇمىتىلادى, ەندٸ بٸرٸ باسقا, مٷلدە تەرٸس ماعىناعا كٶشەدٸ ەكەن. (ەيتسە دە, باياعى «ارداگەردٸڭ» ٶز كٷشٸنە ەنٸپ, قايتا ورالۋى دا ىقتيمال سيياقتى. «ۇلى وتان سوعىسىنىڭ» جەنە «سوتسياليستٸك ٷزدٸك ەڭبەكتٸڭ» بٷگٸنگٸ «ارداگەرلەرٸ» قاتار-قاتارىمەن جٷزگە جەتٸپ, تٷگەلدەي كٶزدەن ۇشقان زاماندا, بالشابەكتٸك ماسات سولعىنداپ, تاماشالاۋ, سۋرەتتەۋ نىسانىنان ايىرىلعان جازارمان اتاۋلى قايىرا جاپىرلاپ, جاڭادان دەم سالسا نەسٸ بار. «ارداگەر ەليحان بٶكەيحان!..» سول قاتارداعى جەنە كەيٸنگٸ شىن ارداگەرلەر… تاماشا ەمەس پە! بايىرعى, اسقاق, ەرٸ قۋاتتى سٶزدٸڭ اقىر تٷبٸ ٶزٸندٸك, تۋما ماعىناسىنا يە بولۋى! تٸپتٸ, كٷمەنسٸز سيياقتى. جالعىز «ارداگەر» عانا ەمەس, تۇنىعى شايقالعان تاعى قانشاما مەيەكتٸ سٶز. ٶزٸمٸز ايتقان سوڭ, ٶزٸمٸز باستايىق. مٸنە: «الاش جۇرتىنىڭ ارداگەر تۇلعالارى ەليحان بٶكەيحان, احمەت بايتۇرسىن, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى, ماعجان جۇماباەۆ, مۇحتار ەۋەزوۆ, ٸليياس ەسەنبەرلين…»).
«اتجالمان». قازٸرگٸ باسپاسٶزدە جاپپاي – «كرىسا», ياعني «ەگەۋقۇيرىق» اتاۋىنىڭ ورنىنا قولدانىلىپ جٷر. بۇل, نەگٸزٸنەن شەرلٸ, كەنتتٸ مەكەندەرگە تەن, قازٸردە قازاقستان قالالارىن, ونىڭ ٸشٸندە الماتىنى باسىپ كەتكەن «كرىسا» تىشقان – بۇرنادا قازاق دالاسىندا اتىمەن بولماعان. مەن كٸشكەنتاي كەزٸمدە ٷلكەن ەكەمنەن ەستٸگەن «ساقادي» دەيتٸن قيلى حيكايادا «كٸرجٸ» دەگەن سۇمپايى كەمٸرگٸش اتالاتىن. اباي تٶڭٸرەگٸنەن تاراعان «مىڭ بٸر تٷن», جەنە باسقا دا شىعىس ەڭگٸمەلەرٸمەن قاتار, ورىس جەنە باتىس روماندارى دا قىزعىلىقتى تاۋاريحتار رەتٸندە كٶرٸنٸس تاپقان عوي. كەيٸن انىقتادىم, بۇل «ساقادي» – حٸح عاسىردىڭ ورتا شەنٸندە ەڭبەك ەتكەن بەلگٸلٸ ورىس جازۋشىسى ن.پولەۆويدىڭ «سوحاتىي», ياعني «بۇلان-بۇقا» رومانىنىڭ تٷرلەنە بايىعان قازاقى نۇسقاسى ەكەن. ٸزگٸلٸكتٸ قاراقشى ساقادي اباقتىعا قامالعان كەزٸندە «كٸرجٸ دەگەن تىشقاندى» ۇستاپ الىپ, قۇيرىعىنا شالا بايلاپ, ٶرت شىعارادى دا, قاپاستان امان-ەسەن قۇتىلىپ كەتەدٸ. ول كەزدە قازاق دالاسىندا جوق نەرسەنٸڭ قازاقشا اتاۋى دا جوق. «كٸرجٸ», ياعني «كرىسا». كەيٸن, حح عاسىردا كٸم, قالاي ەنگٸزدٸ – بۇل «كرىسا» ەندٸ «ەگەۋقۇيرىق» اتالادى جەنە ەدەبي تٸلگە تٷسٸپ, بٸرجولا تۇراقتاندى. ال بٸزدٸڭ شالاعاي گازەتشٸلەر اياق استىنان تاۋىپ وتىرعان «اتجالمان» – وتارشىلدىق زامان تولقىنىمەن جەتكەن «كرىسا» ەمەس, ەجەلدەن-اق بار, ٶزٸمٸزبەن بٸرگە جاساپ كەلە جاتقان, دالالىق, «تۋما» تىشقانىمىز. ەزٸرشە تۇقىمى قۇرىپ كەتپەسە كەرەك. تٷسٸ كٶبٸنە الا-كٷرەڭ, قوس قابىرعاسى قىزعىلتىم, بٸتٸمٸ بولبىر, قۇلاعى ٷلكەن, اياقتارى قىسقا, قۇيرىعى شولاق, ۇرتى قاپشىق, كەرەك دەسەڭٸز, ەجەپتەۋٸر سٷيكٸمدٸ ماقۇلىق. شٶپ, جاپىراق جەيدٸ, ەرقيلى ٶسٸمدٸك تۇقىمدارىن جاقسى كٶرەدٸ; ەڭبەكشٸل, جەر استىنداعى قويمالارىنا قىستىق ازىعىن مولىنان جينايدى. قولعا وڭاي ٷيرەنەدٸ, كٸشكەنتاي كەزدەرٸندە بٸزدٸڭ بالالار دا اسىراپ كٶرٸپ ەدٸ. ەركٸمگە تانىس بولسا كەرەك. ورىسشا اتاۋى – حومياك. ال «كرىسا» ەگەۋقۇيرىق دەگەن – ۇزىنقۇيرىق, سۇرعىلت, بىلىق ناس جەنە قالالى جەرلەردە نەگٸزٸنەن ٷيٸندٸ, تاستاندى تاماق قالدىقتارىن پايدالانادى, شاعىن تۇرقىنا قاراماستان شاقار, جاۋىز, قورعانسىز جاس بالاعا شابۋدان دا تايىنبايتىن, ەرقيلى جۇقپالى اۋرۋ تاراتۋى ىقتيمال, بار بولمىسىمەن قاتەرلٸ پەلەكەت. ايتتىق, بۇرناعى جۇرتىمىزدا اتىمەن بولماعان, قازاقستان شەگٸن تٷبەگەيلٸ جاۋلاپ, ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ بارلىق ەلدٸ مەكەندەرگە بٸرجولا ورنىعۋى – سوۆەت زامانىندا, ەۋەلدە تٷركسيبتٸڭ سالىنۋى, ودان سوڭعى «تىڭ كٶتەرۋ» اتالاتىن ناۋقاننىڭ ٶرٸستەپ, جٷزەگە اسىرىلۋىنا بايلانىستى.
سونىمەن, بٸزدٸڭ قازاق باسپاسٶزٸن باسىپ كەتكەن كٸرجٸ كرىسانىڭ اۋىزەكٸ عانا ەمەس, ەدەبي اتاۋى دا – «ەگەۋقۇيرىق», ال «اتجالمان» – مٷلدە باسقا, دالالىق تىشقان.
«ەۋرەت». الدىڭعى جىلى الماتىدا بولىپ, سەمەيگە بارعانىمدا, قالالىق ٷلكەن مەشٸتكە ٶتە بەرٸس, سىرتقى تاقتادا تۇرعان: «مەشٸتكە ەۋرەتٸڭٸزدٸ جاۋىپ كٸرۋ كەرەك!» – دەگەن ەسكەرتپەگە كٶزٸم تٷستٸ. قۇلاپ قالا جازدادىم دەپ ايتسام, ارتىق ەمەس. قازاق ۇعىمىندا ەجەلدەن قالىپتاسقان, كٶركەم شىعارمالاردا قولدانىسقا تٷسكەن, بٸزدٸڭ ٶزٸمٸزدٸڭ جازۋىمىزدان دا كٶرٸنٸس تاپقان «ەۋرەت» – ەيەل مەن ەركەكتٸڭ جىنىس مٷشەلەرٸ ھەم ٷلكەندٸ-كٸشٸلٸ دەرەت اعزاسى. سىپايى, ەدەبي نۇسقا. ارابتاعى ەۋەلگٸ ماعىناسى – شامدى, ۇياڭ مٷشەلەر بولسا كەرەك. بٸر تٸلدەن ەكٸنشٸ تٸلگە كٶشكەن سٶزدەر ەدەتتە ەۋەلگٸ ۇعىمىن ساقتاي بەرمەيدٸ, سول تٶڭٸرەكتەگٸ باسقا بٸر ماعىناعا كٶشۋ مٷمكٸندٸگٸ – قالىپتى جاعداي. يسلام ەلدەرٸندەگٸ ەيەلدەر ٷشٸن اناۋسى تۇرىپتى, كەۋدە مەن مويىن, بەت پەن شاش, بٸلەك, تٸزە مەن بالتىرعا دەيٸن تۇمشالانىپ جٷرۋ مٸندەتتٸ بولسا, بٸزدە عاسىرلار بويى باسقاشا قالىپتاستى. ەدەپسٸزدٸك ەمەس, ٶزٸندٸك تۇرمىس نەگٸزٸنەن تۋىنداعان ەركٸندٸك. ەرينە, مەشٸتكە كٸرگەن ەيەل تٷگٸلٸ, ەركەكتٸڭ ٶزٸ اشىق-الاڭ, القام-سالقام بولۋعا تيٸس ەمەس, بٸراق ەشكٸم دە, تۇرپايى ايتقاندا, مەشٸت تٷگٸلٸ كٷندەلٸكتٸ جۇمىسقا, رەستوران, كينو, تەاترلارعا دامبالىن تٷسٸرٸپ, ارتىن اشىپ كٸرمەيدٸ. تەرٸزٸ, «ەۋرەتٸڭٸزدٸ جاۋىپ جٷرٸڭٸز» – سەمەي مەشٸتٸنٸڭ يمامى ويلاپ تاپقان دانالىق ەمەس, قازاقستان مۇسىلماندار قوعامىنىڭ جالپىعا ورتاق قاعيداسى بولسا كەرەك. دٸنگە قاتىستى ەلدەبٸر ماقالادان كەيٸنٸرەك تاعى دا كٶرگەنٸم بار. ەزٸرشە اعىمداعى باسپاسٶزگە ٶتكەن-ٶتپەگەنٸن اڭدامادىم. ۇشىراسا قالسا, تٸپتٸ, جاپپاي قولدانىسقا تٷسٸپ جاتسا, تاڭىرقاماس ەدٸم.
«ۆولگا». جيٸ بولماسا دا, ارا-تۇرا ۇشىراسىپ قالادى. ساۋاتسىزدىق پا, قىرىستىق پا. «ەدٸل» عوي, ۇلى دارييامىزدىڭ ٶزٸندٸك, تۋما اتاۋى. تەك بۇرىنعى-سوڭعى, قازٸرگٸ قازاق قانا ەمەس, بٷكٸل تٷرٸك حالىقتارىنا ورتاق, قاستەرلٸ توپونيم. ايتىپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق. «ەدٸل» – «يتيل» اتاۋى ۆيزانتييا تاۋاريحتارىندا Vٸ عاسىردا تاڭباعا تٷسكەن, ياعني, مىڭ جارىم جىلدىق جازبا كۋەلٸگٸ بار. ارىداعى فين-ۋگور تايپالارى, بەلكٸم, سلاۆيان تەكتٸ جۇرت تا ٶزدەرٸ وتىرعان وڭ جاق سالا – «قارا ەدٸلدٸڭ» باستاۋىن «ۆولگا» دەگەن, «سۋ», «ٶزەن» ماعناسىندا (ۆالگە, ۆيلكەا, نەمەسە ۆيلگا, ۆلگا). زامان وزا كەلە, تٷرٸك جۇرتىنان باق تايىپ, ورىس پاتشالىعى ەتەككە جايىلا تٷسكەندە, دارييانىڭ ۇزىنا بويى وسىلاي اتالا باستايدى جەنە باتىس جۇرتتارى دا قابىلدايدى. ەيتكەنمەن, قازاق تا, تاتار مەن شىباش, باشقۇرت تا تاريحي, ەرٸ ەتەنە «ەدٸل» اتاۋىنان باس تارتقان جوق. قازتۋعاننىڭ «قايران دا مەنٸڭ ەدٸلٸم» دەگەن تولعاۋىن «قايران دا مەنٸڭ ۆولگام-اي!..» دەپ ٶزگەرتە المايسىز. تٸپتٸ, رەسەي تۋرالى جازعان كەزدٸڭ ٶزٸندە «ۆولگا» دەپ كٶلگٸرسۋ – ۇيات قانا ەمەس, قۇنسىزدىق كٶرٸنٸسٸ دەپ بٸلۋگە تيٸسپٸز.
«جانۇيا». ٶلمەيتٸن, ٶلەكسە سٶزدەر بولادى. سٸلٸمتٸك, جابىسقاق. سونىڭ ايقىن بٸر مىسالى. ويدان شىعارىلدى, كەڭٸنەن تارالدى, قازٸردە سىلبىر بولسا دا, قاتاردان قالعان جوق. سوۆەت زامانىندا بٸزدە تۇرمىسقا دا, باسپاسٶز بەن كٶركەم ەدەبيەتكە دە ەركٸن ەنٸپ كەتكەن «سەميا» ۇعىمىنىڭ «ەگەمەن» زاماندا تەزٸنەن تابىلعان «بالاماسى». «سەمياعا» دەيٸن قازاقتا تۋىستىق, شاعىن ٷي-ٸشٸندٸك اتاۋ بولماعانداي. «جانۇيانىڭ» تەزٸنەن قاتارعا قوسىلۋىنىڭ بٸر سىرى وسى تەرٸس ۇعىمدا جاتىر. شىندىعىندا, قاتارلاس بٸر ەمەس, ەلدەنەشە اتاۋ بار ەدٸ. «شاڭىراق». «تٷتٸن». «وتباسى». «ەيلە». «ٷي-ٸشٸ». «ٷي-جاي». «ٷي-باران». ەڭ اقىرى – وسىنىڭ بەرٸنٸڭ كەڭەيتٸلگەن, جيىنتىق كٶرٸنٸسٸ – «ٷيەلمەن». «شاڭىراق» – تۋرا ماعناسى, كيٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعى ەسەبٸندە عانا تانىلىپ, «تٷتٸن» – تاعى دا بىقسىعان قوڭىرسىق رەتٸندە قالىپ, «جاڭارعان جۇرتتا» توسىننان «سەميا» اتاۋى قالىپتاستى. ەندٸ, كەرٸ زامان تۋعاندا, جالباعاي «ۇلتشىلدار» دىبىستالۋى ٷيلەس, جەنە ٶزدەرٸنە تازا قازاقى كٶرٸنگەن «جانۇيا» دەيتٸن جىلبىسقى سٶز شىعارىپتى. قازٸردە كٶپشٸلٸك ساۋاتتى جۇرت «وتباسى» اتاۋىن قولدانادى, ارا-تۇرا «ٷي-ٸشٸ». مەن ٶزٸم قيسىندى جەرٸنە قاراي «شاڭىراق» دەپ, «تٷتٸن» دەپ تە جازا بەرەم. ٶزٸندٸك شاڭىراق يەسٸ ازامات – «ٷي-جايى بار», «ٷيلٸ-باراندى». ايتپاقشى, «ٷيەلمەننٸڭ» جاعدايى سەل-پەل باسقاشاراق. «ٷيەلمەن» – تۋىستاس بٸرنەشە شاڭىراق, ەدەتتە ەكە, بالا, اتا, تٸپتٸ, اعايىندى باۋىرلار وتباسىنىڭ ھەم بۇلاردىڭ بارلىق ٷي, قورا-قوپسى, مال-جانىنىڭ جيىنتىق كٶرٸنٸسٸ. ماناعى «جانۇيا» مەن «سەميانىڭ» كەڭەيتٸلگەن نۇسقاسى.
سونىمەن, بٸر قابىرعا, مەجەلٸ قونىس-جاي ٸشٸندە وتىرعان تۋىستاس كٸسٸلەردٸڭ ۇيىس, ۇشقاس, ٶڭكەي, شاعىن توبىنىڭ كەڭٸنەن تاراعان قازاقشا ورتاق اتاۋى – وتباسى, ٷي-ٸشٸ, شاڭىراق, تٷتٸن. قازاقتىڭ تٸلٸ باي, ورايىنا قاراي, قالاعانىن قولدانا بەرٸڭٸز. تەك «جانۇيادان» اۋلاق تۇرعان جٶن.
«جارتى ارال», «جارتىلاي ارال». اعىمداعى باسپاسٶز عانا ەمەس, تٸپتٸ, بٸزدەن بۇرىنعى, ەجەپتەۋٸر ٷلكەن جازۋشىلاردىڭ شىعارمالارىنان كەزدەستٸرٸپ كەلەمٸن. بۇل – كەدٸمگٸ ورىستىڭ «پولۋوستروۆ» سٶزٸنٸڭ تٸكەلەي قوتارىمى. قازاقشا – «تٷبەك». كەشەلٸ-بٷگٸن شىققان ەمەس, اتام زاماننان بەرٸ قولدانىلىپ كەلە جاتقان اتاۋ.
«زاعيپ». بٷگٸنگٸ باسپاسٶزدە كٶپ ۇشىراسادى. «زاعيپتار قوعامى» دەگەن بٸرلەستٸك تە بار ەكەن, ورتالارىنان داۋ شىعىپ, سوتقا جەتٸپ, بٸراز شۋلاتتى. مەن باسىندا قانداي زاعيپ دەپ ۇقپاي قويىپ ەدٸم, اقىرى تولىق تٷسٸندٸم: كٶزٸ كەمٸس كٸسٸلەر, سولاردىڭ ٶزٸندٸك قاۋىمداستىعى. قازاق تٸلٸندە «زاعيپ» – اۋرۋ-سىرقاۋلى, كەمتار, مٷگەدەك جان. ال كٶزٸ كەمٸس, تۋراسىن ايتقاندا «سوقىر» سٶزٸنٸڭ بٸر بالاماسى – «كٶر», تۇپا-تۋرا اتاۋدى دٶكٸر كٶرسەك, سيرەك قولدانىلاتىن, بٸرشاما سىپايى, «باسىر» دەگەن سٶز بار. ەلبەتتە, قۇداي تٸرٸ پەندەنٸڭ ماڭدايىنا بەرمەسٸن, سوقىر, كٶر, باسىر كٸسٸلەر دە زاعيپ قاتارىندا, الايدا, ايتتىق, سال اۋرۋ, اياعى, قولى كەمٸس شولاق پەن مولاق, بٷكٸر مەن اقساق – مٷگەدەك, دەرتتٸ كەمتار اتاۋلىنىڭ بەرٸ «زاعيپ». قازاقتاعى «بيشارا», «مٷسەپٸر» – ەدەتتە تۇرمىس كەبٸنە بايلانىستى ايتىلسا, «زاعيپ» – تەك قانا دەنە سىرقاتىنا قاتىستى سٶز. ياعني, ماناعى «زاعيپ» – جالپىلاما ۇعىم, ال كٶزٸ كەمٸس كٸسٸلەر – «باسىر», بۇلاردىڭ ٶزٸندٸك ۇجىمى – «باسىرلار قوعامى», نەمەسە «باسىرلار قاۋىمداستىعى» اتالۋعا تيٸس.
«قايمانا». قازٸرگٸ ناقتى قولدانىستاعى قالىبى – «قايمانا قازاق». ياعني, «جالپى قازاق», «يسٸ قازاق», تٸپتٸ, «ٶزٸمٸزدٸڭ قازاق» دەيتٸن ۇعىم بەرمەك. قولى جٷرٸك جۋرناليستەرٸمٸز جەنە جەكەلەگەن بٸر جازۋشىلار وسىلاي ويلايدى. شىندىعىندا, «قايمانا» – بٶتەن, بەيساۋات, كٶلدەنەڭ [كٸسٸ] دەگەن سٶز, جاۋ ەمەس, بٸراق جات, بٶگدە. سوندا «قايمانا قازاق» – ٶزٸمٸزدٸڭ تۋمالاس, اعايىنداس, بٸرتۇتاس, جالپى قازاق ەمەس, تۋىس تا, بٸلٸس تە, تٸلەكتەس تە ەمەس, ەلدەقايداعى «بٶتەن قازاق» بولىپ شىعادى. بۇل تۋراسىندا وسىدان تٶرت-بەس جىل بۇرىن ارنايى جازعان ازاماتتار بولعان, بٸراق كەزٸندە بەسەڭسٸگەنٸمەن, قولدانىستان شىققان جوق, اعىمداعى باسپاسٶزدەن, اتاۋلى سايتتاردان ۇشىراسىپ تۇرادى.
سونىمەن, بايىرعى تٸلٸمٸزدەگٸ «قايمانا» – بٶتەن, سىرتقارى, قاعاي دەگەن ۇعىم بەرەدٸ, ياعني «قايمانا قازاق» – قازٸرگٸ قولدانىستان مٷلدە كەرٸ ماعىناداعى تٸركەس.
كٶكەك, 2016,
امەريكا قۇراما شتاتتارىنان.
مۇحتار ماعاۋين
(جالعاسى كەلەسٸ ساندا).
«جاس الاش» گازەتٸ
