Muhtar Maǵaýin. Óli men tiri (áńgime)

Foto: Nurbek Túsiphannyń jeke muraǵatynan

– Tiri kisi men óli arýaq – ekeýiniń joly eki aiyryq.

Birge júrip, birge turmaǵy múmkin be? – dedi Li.

........................................................................

– Ólgen adam – bu dúnieden tys. Alaida, artynda eske alyp

otyratyn jaqyny bolsa, ol da ótkenin oilamai,

keiinge qarailamai turmaidy, – dedi balasy.

Pý Sýn-Li. Qaita tirilgen Chjur. 1657 j.

– Bizge – arýaqtarǵa bári de maǵlum, – dedi sháiit bolǵan jigit.

Shoqan Ýálihanov. Óli men tiriniń dostyǵy. 1862 j.

– Men haq táńirim – máńgilik allaǵa da,

ólmes, óshpes tiri jan – qasterli arýaqqa da senemin...

Muhtar Maǵaýin. Shytyrman. 1996 j.

***

Aibol men Syndybala qartaiǵansha... joq, jasamys tartqansha tatý, tátti turdy. Tek jalǵyz-aq kiltipan – perzentsiz edi. Áýelde ýaiym, keiinirek – qaiǵy, aqyr túbi – ishke túsken, tirshilikke keraǵar bolmasa da, únemi jan aýyrtyp, kókirek syzdap turatyn, sharasyz, úirenshikti dert. Jazmyshqa kónbeitin pende bar ma.

İlkide kim oilapty. Aibol on jeti jasqa keldi. Sol jyly mektep bitirmek. Endi... kámeletke tolar-tolmasta maidanǵa áketýge tiis. Aýdandaǵy komsomol jetekshisi, bitirgen, bitirmegeni bar, quralpas onshaqty balany arnaiy shaqyrtyp alyp, jastaryn ósirip, áskerge suraný týraly jarlyqty keńes berip edi. Aibol hosh kórmedi. Aýyldaǵy aldyńǵy aǵalar túgelge jýyq qyrylyp bitken. Bul da ólimnen qoryqpaidy. Tek mezgilsiz ajal quryǵyn óz erkimen moiynǵa salǵysy kelmegen. Anyǵynda, Syndybalany qimap edi. Ekeýi jaqynda ǵana jarastyq tapqan. Bul oqityn orta mektepte kitaphanashy bolatyn. Jasy tolǵan. On segiz. Biraq ózi, anyq óz qalaýymen tilenbese, áskerge shaqyra almaidy. Al Aiboldyń jasy tolmasa da, arnap suranbasa da áketýge múmkin eken. Álgi komsomol jetekshisi ekinshi qaitara keltirip, qatty eskertken. Senen basqa segiz bala túgel ótinish berdi, keri tartqan jalǵyz óziń, eger erkińmen tilenbeseń, áskeriiatqa syrtyńnan qajetti derek beremiz, on segizge toldy degen, odan da, abyroimen aryz jaz degen. Sovettik sotsialistik Otandy súiý kerek, uly Stalin úshin, balshabek partiiasy úshin... taǵy qanshama násihat aitqan. Al Aiboldyń uly Stalinge de, balshabek pen sovetke de daýy joq, sotsialistik Otandy... teris kórmeidi, al Syndybalany anyq súietin. Qyz da... solai siiaqty. Álde búgingi aýyldaǵy jigit tapshylyǵy ma, uzyn boily, biik qabaq, qońyr kózdi aqquba boijetken óziniń qulaǵynan áreń asyp turǵan sharqy, biraq qaǵylez, názik balany táýir kóripti. Shyn siiaqty. Shyn. Aiboldyń kúmáni joq edi. Osy jazda, tipti, mekteptegi oqý biter-bitpeste kelin túsirmek. Qaitkende de ajalǵa asyqpaidy. Osylai sheshti. Ekeýi kelise otyryp.

Dál osy kezde... oilamaǵan jerden qyrǵyn soǵys aiaqtaldy. Sener-senbes jaǵdai. Qashan, sonaý qyryq birinshi jyldyń sary kúzinen beri, áne jeńdik, mine qurtamyz dep kelgen, endi, birjola talqandadyq... baryp kirdik... astana qalasyn aldyq... dep daýyldatqanmen, dúdámal kóp edi, aqyry shyndyqqa ainaldy. Arada ai ótkende oqý da bitken, iaǵni bar bala kámelettik attestattaryn alyp, erkindikke shyqty. Sol kúni keshke Aibol ǵashyq Syndybala sulýdy óz úiine oń aiaǵymen engizip edi.

Arty ájeptáýir áńgimege ulasqan. Jasy jetpepti. Abyroi bolǵanda, qyz emes, jigit. Zańda jasy kemis jigitti jaýapqa tartý týraly tarmaq joq eken. Báribir iske ilindi. Álgi, kámeletke tolsa da boidaq, ári ásker jasynan asyp ketse de soǵysqa barmaǵan komsomol jetekshisi páleli qaǵaz túsiripti. Qozǵalyp, tergelip úlgermedi. Aiboldy baiaǵy, mekteptes, aýyldas segiz balamen qosa, eki júz shaqyrym jerdegi Naryn qalasyna shaqyrtqan. Qaraqaiys túie jekken eski arbamen, ushqasyp, jaiaýlap, arada bes qonyp, áreń jetti. Ásker emes eken. Áskerden bosatý. Soǵys bitti. Endi beibit eńbek, búlingen sharýashylyqty qalpyna keltirý. Otanshyl, er jigitterge alǵys. Qoldaryna bir-bir japyraq qaǵaz bergen. Sonda kórdi. Bul da aryz jazypty. Jasym on segizge toldy, Otanymyzdy qorǵap úlgermedim, endi jaýdyń ordasyn oirandaýym kerek degen. Budan buryn da talaidyń túbine jetken álgi suǵanaqtyń sharýasy. Tipti jaqsy boldy. Aibol sotqa alǵys, iaǵni kýálik qaǵazyn ákep kórsetip, op-ońai qutylǵan. Ol – erteńine. Áýelgi jáne odan da sońǵy eń úlken qýanysh – uzaq jol ústinde tutas eki apta aralary ajyraǵan, saǵyna ańsaǵan Syndybalamen qaita tabysý edi. Budan soń eshqashan juptary jazylmady, iá, syrttai oqýǵa túserde alystaǵy Semeige baryp qaitqan, týra jarym jyldai kóringen birer ailyq sapary bolmasa. Onyń ózinde áýelgi kýrstan soń, ekinshi jazda Syndybalany qasyna ala ketip edi. Qalaly jerdi kóredi, dúken jaǵalap, bazar aralaidy. Qudaiǵa shúkir, tabystary mol, qyzmetteri jaqsy edi. Syndybala baiaǵy kitaphanada. Al Aibol – muǵalim.

Sol qyzyqpen áýelgi, jas dáýren, jiyrma beske deiingi ýaqyt óte shyǵypty. Bul kezde ǵaiyptan tiri qalyp, soǵystan aman-esen qaitqan jigitter de tegis beibit ómirge aralasqan. Boidaqtarynyń ózi túgel úilenip bitken. Áitse de, basy bos qyz kóp, Syndybala qarailas, odan az-maz úlken, tipti, kishi, jańadan boi túzegenderdiń ózi tunyp tur. Bir múshesi kem bolsa da, erkek ataýlyǵa qoly jetken áiel zaty túgel baqytty siiaqty. Ózge emes, Syndybala. Taǵdyryn áiteýir bireý emes, Aibolmen teligenge shynymen-aq riza. Jańa ǵana qosylǵandai, kúndiz aralary ajyramaidy, túnde qushaqtary jazylmaidy. Tek... basqa juptardyń bárinde japyrlai týyp jatqan bala ǵana ázirshe elesin kórsetpei tur.

Áýelgi úsh jylda oilanbaǵan. Odan sońǵy tórt jylda senimnen airylmaǵan. Keiingi bes jylda úmitin úzbegen. Aqyry otyzǵa kelgende kúmán tústi. Otyz ben qyryqtyń arasy qiialmen ótti. Arman alystap ketken. Biraq ekeý-ara, nege, qalai degen sóz týmap edi. Jáne úmit te birjola úzilmepti. Syndybala qalaǵa barǵan bir saparda arnaiy dárigerlik tekseristen ótken. Bári durys. Onda, ras, otyz ekide. Qaitkende de jas qoi. Endi... kúieýińizdi qaratyńyz depti. Qalai aitar. Qaralǵanda... ne ózgermek. Kórinip turǵan oiys-kemis eshteńesi joq. Onda da... bári durys. Endeshe, áli de múmkindik túgesilgen joq. Sonymen, aldamshy kóńil jeteginde ájeptáýir zaman ótipti. Sodan bir kúni, Syndybala qyryq altyǵa qaraǵan edi, keiingi kezde jaiy bolmai júrgen, aqyry bir kúni keshki shai ústinde aitty, endigi kiná menen, qaitkende de bala kótere almaspyn dep.

Ekeýi ataý kerelerin ishkendei, únsiz tynyp, qýraǵan dastarqan basynda uzaq otyrdy. Sodan soń shamdy sóndirmegen qalpy tósekke jatty. Qarańǵylyq tússe, ekeýin qatarynan jalmap qoiardai. Birine-biri tyǵylysa, ún-túnsiz qushaqtasqan qalpy. Bir kezde Syndybala shalqasynan aýdarylyp tústi, aýa jetpegendei, kórpeni keýdesinen tómen ysyrǵan. Aqquba óńi surlana tolqidy. Bet-ajary áli de ájimsiz edi. Al omyraýy jazyq, keýdesi tolyq, bar denesi buzylmaǵan, baiaǵy on segiz emes, árine, otyzdaǵy qalpynda saqtalǵandai. Kerile sozylyp, keýdesin kótere bere, áli quryǵandai sylq tústi de, eki qolymen betin basyp, óksip jylady. Ómirinde alǵash ret nazalanǵan. Táńiri taǵala, neden jazdym, neden sorly boldym, deidi. Búginde jurt dalaǵa tastap jatqan bir shiki-ókpeni bizge nege qimadyń dep eńiregen. Onsyz da qapaly Aiboldyń óne-boiyn qara ter jaýyp ketti. Jubatarǵa sóz tappaǵan. Aqyry aitty. Seniń obalyńa qalǵan, baǵyńdy bailaǵan – myna men, dedi. Áýelde asyqtyryp, maidannan oralatyn atpal jigitterge jetkizbei, alyp ketken men jazyqtymyn bárine, dedi. Syndybala, bar qaiǵy-zary qylyshpen kesilgendei, qalt tyndy. Sodan soń, tarqatylǵan kúreń shashy betin jaýyp, basyn kótergen.

– Sen ne aityp tursyń? – dedi. Basynan toqpaqpen urǵandai, máńgire abyrjyp azǵana bógeldi. – Múmkin, men shyǵarmyn, seni tuqymsyz qaldyrǵan, – dedi. – Sonshama neden taryndyń!.. – dedi, bar kináni, bar salmaqty kóterip alǵan keiipte.

Endi Aiboldyń kóńili bosap edi. Syndybala erkine jibermedi.

– Tur, – dedi. – Bári jaqsy. Bar qaiǵy osymen ketsin. Shai isheiik. Jańa... jańa bir ómir bastaiyq... – dedi.

Turdy. Bet jýyldy – qaiǵy tarqaǵan joq. Jańadan, taza kiinip, dastarqanǵa otyrdy. Ekeýden-ekeý ǵana. Syndybala muńdy júzine kúlki úiirilip, baiaǵy, úlken úige alǵash kelin bolyp túsken kúngi tolqynys, qýanyshy týraly aita bastady. Sol bir kúngi qyzyǵy, sol bir túngi mereii qyryq jyl beinet kórýge tatityndai eken. Aiboldyń da oiy. Alǵashqy kún, alǵashqy túnder ǵana emes. Bar ǵumyr. Baqytty bolypty. Biraq syrtqa shyǵaryp aitpaǵan. Únemi kókeide tursa da. Bul joly da anyq aqiqat jaǵdaidy qaitalap jatýdy artyq kórgen. Dál búgin, dál osy sátte, qamyqqan, jabyqqan mezet, beiýaq, sharasyz saǵatta oraiy kelip tursa da.

Onyń esesine basqa bir keptiń shetin shyǵardy. Eki ret umsynyp, úsh ret jutynyp baryp... aqyry:

– Osy biz... bala asyrap alsaq qaitedi?.. – degen.

Syndybala ańyryp qaldy. Basyn kótere, eńsesi jazyla, keiin serpilgen. Shoshyp ketkendei. Sodan soń betin basyp, taǵy da... jylaǵan joq, tómen qarap, tuqshiyp otyryp qaldy.

Iá. Talai aitqan. Baiaǵyda. Syndybalanyń ózi. Biraq Aibol hosh kórmep edi. Birge týǵan, tipti, nemere, shóbere jaqyny joq. Atalas jamaǵaiyn balasyn bere qoia ma. Berse... aqyr túbi sińe me. Onyń ústine, el biledi, jurt kóredi. Endi... ózi soǵan megzep otyr.

– Aýyldan, aǵaiyn arasynan emes, – dedi. – Jaqyn dep aitarlyq kimiń bar. Syrttan... Qazirgi jastar árqily jaǵdaida... sol, jetimder úiinen tańdasaq...

Syndybala basyn izedi. Endi taǵy da... bir kúlip, bir jylaǵan.

Jaz edi. Bar qarajatyn jandaryna salyp, qalaǵa attandy. Qydyryp, dem alyp qaitýǵa. Shyndyǵynda, bala taýyp alýǵa. Áýeli Naryn barmaq. Odan oblystyq qala Semei. Odan da asyp, astana Almatyǵa. Qaitkende keńinen qamtymaq. Joldary bolýǵa tiis.

Almaty aspaǵan. Semeige jetpegen. İrgedegi Narynnan taýypty. Munda balalar úii joq eken. Biraq... tastandy balalar ushyrasady. Ushyrasqanda, perzenthanadan shyǵa bere, tastap ketken jaǵdailar bolǵan. Boldy. Byltyr ǵana. Áktilep, kýálandyryp, arnaiy medbikemen, Semeige aparyp áreń ótkizgen. Al osy jaqynda ǵana... erte kóktem, anada ǵana, qalanyń qaq ortasyndaǵy qoqyr jáshikten shyqty, kindigi de kesilmegen kishkentai qyz, qatyp qalypty... Áldebir betsiz saldaqy tapqan, tastaǵan. Osyndai sumdyqtar. Ózderimen aýyldas, tipti, besinshi, álde altynshy atadan qosylatyn, iá, jetinshi eken, jasy teteles jamaǵaiyn týystary aitqan. Baiaǵydan beri osynda ornyqqan bilikti dáriger. Erterek habarlasqanda...

– Áitkenmen, degen, bir kúmándi jaǵdai bolyp turǵany. Bir jas qyz tústi, keshe ǵana. Aman-esen bosandy. Balpanaqtai ul. Biraq... ýaiymdy, nazaly, – dedi. – Jylai beredi. Bala emes, álgi qyz. Eshkimi joq siiaqty. Áiteýir artynan kisi kelmedi. Ózi de eshbir deregin aitpaidy. Sirá, basqa jer, basqa qaladan. Jol-jónekei, poiyzda tolǵaǵy ustapty, jedel járdem bizge vokzaldan alyp keldi...

Ekeýiniń de ózegi solq ete tústi.

– Qydyrbek... – dedi Syndybala demi dirildep. – Sol qyzdyń artynan men baraiyn. Týys apaiy retinde...

Bardy. Barǵanda, tártip, ishke kirgizbeidi. Syrttan dám bergen. Ystyq sorpa, nárli tamaq. Araǵa qoldy-aiaqtai medbikeler tústi. Syrttai sóilesip, jaǵdaidy bilip turýǵa. Jańaǵy, ári jaqyn baýyr, ári osyndaǵy ájeptáýir bastyq Qydyrbektiń shapaǵatymen.

Aqyry, ne kerek, álde tórtinshi, álde besinshi kúni syrtqy, ashyq tereze arqyly qyzdyń ózimen júzdesken. Syzdyqtap jón-jobasyn aitty. Ótken jazda Almatyǵa oqýǵa barǵan. Túse almaǵan. Sodan... aýylǵa qaitýǵa namystanyp, keler jyldy tosyp, toqyma fabrikasynda jumys jasap júrgende... álde alyp qashqan, álde aldaǵan. Endi ne tiyn-teben joq, ne meken-turaq joq, eshqandai amal tappai, elge qaitypty. Ýaqytyn, jaǵdaiyn naqty bilmegen, áiteýir jetip alaiyn deidi ǵoi. Álde Semei, álde Óskemen. Endi bir sózine qarasa, Semeiden Almatyǵa bara jatyr ma, qalai. Áiteýir, shatysqan, adasqan bir jaǵdai. Áýelde oilaǵandai, elge kóriner de beti joq. Endi... ózi de bilmeidi, ne bolǵanyn, ne bolaryn.

Ne bolǵany belgili edi. Alyp qashsa da, aldansa da, tipti, óz qalaýymen seiil qursa da, kútpegen pále jabysqan. Sodan qaitkende qutylsam degen. Aqyry, eshkim bilmes, adam tanymas jerde, sátimen aiaǵy jeńildepti. Endi ne bolary... Syndybala aqylshy ári tilektes apaiy retinde... eptep aitty. Aitty. Aqyry kóndirdi. Balasymen alyp shyǵady. Qol-aiaǵyn baýyryna jiǵansha, jaqyn týystarynyń úiinde bolady. Sodan soń... qaltasyna bar qajetine jeterlik kóp aqsha salyp beredi. Basy bos, qai tarapqa da jol ashyq. Árine, sábiin tastap ketedi... Kelisti. Iá. Kóndi, kelisti.

Sorly qyz qýanyshyn jasyra almaǵan. Endi bir ǵana kiltipan. Perzenthanadan shyǵarda qaǵaz toltyrady ǵoi, nárestege. Áýelgi... Sana degen... kim bolsa da, endi tolyq esimin aitady. Syndybala. Tiesili jón-josyǵymen. Onysy da ońai. Bas dáriger bul apańnyń týǵan qainysy, bárin tiisinshe toltyryp beredi... Qydyrbektiń ózi aqyl qosyp edi. Solai etsek. Bul qyzdyń deregi belgisiz, aityp otyrǵan aty-jóni, sóz joq, beker, osylai dese bizge de jeńil, kúnádan da, qylmystan da shet bolamyz, toltyramyz da beremiz dep. Jáne... úlken saýap. Siz ǵana emes, eń aldymen bala úshin. Kúmánsiz nárse, shyǵa bere, munda bolmasa, basqa bir jerde, jolǵa laqtyryp ketedi, obaldyń, tipti, úlken pálekettiń aldyn alǵan meiirbandyq dep.

Ne kerek, apta, ai emes, tutas bir jylǵa sozylǵan jeti kúnnen soń qyzdy balasymen, qajetti qaǵazdarymen qosa alyp shyqty. Ózderi jatqan meimanhanaǵa emes, azǵana kúnde eń jaqyn týysqa ainalǵan bas dáriger, bas qomqorshy, joly bolǵyr Qydyrbektiń keń aýla, kók shatyrly jeke úiine. Abyr-sabyr qýanysh ústinde keshti batyryp, tańdy atyrdy. Tań atqanda qarasa, bala ornynda jatyr, qyzdyń ózi joq. Elbirep, esi shyqqan Syndybala qasynda bolǵan, túni boiy baqqan, qaqqan, alakeýimde kózi ilinip ketken eken, qajetimen syrtqa shyqqan qyz sol beti qaqpadan asyp túsip, qarasyn batyrypty. Jai ketpegen, ózine enshilep bólgen aqshamen qosa, Syndybalanyń bar qarajaty, barlyq álekei, saqina-júzik, aina-taraǵy salynǵan qol sómkesin qosa alyp ketken. Áýelde ańyrǵan ekeýi artynan shynymen qýanyp edi. Endi eshqashan qaiyra soǵyp, tipti, kóldeneń jaǵdaiǵa sebep bolǵan, kózimen kórip, úiine ákelgen, meken-turaǵy belgili Qydyrbekke de, erte me, kesh pe, áldenendei bir talap qoia almaidy. Onsyz da ózderine berilgen bala birjola menshikke kóshti degen sóz.

Qýanyshta shek joq, biraq bar qiyndyq osy jerden bastalǵan. Áýelgi kelisim boiynsha manaǵy qyz búgin-erteń, birer apta boiy jas sábidi aýyzdandyryp, ýyzǵa toiǵyzyp ketýge tiis edi. Biraq ýaqa emes. Ana súti kemis, tipti múlde emshekten qalǵan sábilerge arnalǵan árqily qospa qorekter bolady eken. Op-ońai taýyp alysty. Syrtynda top-tolyq, sap-sary, kishkentai orys balasynyń sýreti bar, ádemi qorapsha. İshi tolǵan ulpa untaq. Eki qasyǵyn bir staqan qainaǵan ystyq sýǵa ezgende, kádimgidei, appaq sút bolyp shyqty. Budan basqalary da bar kórinedi. Máselen, qoiý botqa ispetti. Ol endi, keiinirek, eńbektei bastaǵanda. Al ázirshe osynyń ózi jetip jatyr. Ezdi, berdi, toidy. Mine raqat. Bular oilaǵan. Shirkin, aýylǵa bir jetip alsaq. Bulǵyrtaýmen eki ortada baiaǵy at arba, ógiz arba emes, kádimgi mashinanyń ózi júredi, ras, tas jol joq, dalanyń shańdatqan qara joly, taýdan asasyń, beldi basasyń, tegis jerde oppasy, sai-salada shalshyq-batpaǵy bar, áitkenmen eki júz shaqyrymdyq saparda assa ara qonasyń, keide tipti, táýlik ótkizbei, túndeletip jetesiń; balalaryn sharshatpai, aman-esen el shetine ilinse, qazir jaz jańa shyqqan, bieniń taza saýmalyn berip, op-ońai, kádimgidei asyrar edi ǵoi. Myna jasandy qorek te keremet eken. Qosymsha, bálkim, negizgi tamaq retinde on, jiyrma, tutas bir jáshigin ala ketý qajet. Mine, qazirdiń ózinde bar másele sheshildi.

Sóitse, sheshilmepti. Jaǵdai bular qýanǵandai, tym jeńil bolmai shyqty. Tańerteń ashtyqtan jylaǵan bala tamaqqa toiyp, tynym tapqan, shymyrap uiyqtap ketken. Kóp uzamady, álde ishine jaqpady ma, álde basqadai pále me, endi toqtyqty kótere almai, mazasy ketti. Kishkentai ǵana qarny sheńbirek atyp, shyr qaǵady. İshegi qatyp, kógere solyqtap, áreń tynystap, tynymsyz baqyrady. Ekeýiniń jany shyǵyp kete jazdady. Úi ieleri de báiek bolǵan. Bala ósirgen, ózi de kezinde qosymsha qorek retinde osyndai sút bergen, jasy teteles kelin bar emin jasap jatyr. Balany kesheden beri osymen ekinshi ret shymshym sýǵa túsirdi, ishin sylady, qarnyna quiryq mai jaqty. Áiteýir bir retke jandary qalǵan. Balanyń, balaǵa óbektegen ekeýiniń.

Keshki tamaǵyn shamalap berip edi. Shamalaǵanda, ólmes qorekten kóbirek, álgi, shipaly saýmalǵa jetkenshe osylai tam-tumdamaq eseppen. Tún ortasynan aýmai, taǵy da aýyr azap bastalǵan. Álde jaqpady, álde jarymady. Qoldy-aiaqqa turmai shyr-shyr etedi. Endi múlde esteri shyqty. Áldiledi, ainaldy-tolǵandy, sylady, sipady, etpettei ustady, tiginen kóterdi, qyryndai ustady – aqyry ishegi túiildi me, aýrýy qaitty ma, azǵana tynshydy. Tipti, aýzyn ántek ashyp, kirpikteri aiqasyp, kádimgidei uiyqtap ketken.

Sol kezde... mana óńi qashyp, qara ter bolǵan, endi qyzara tolqynyp, meiirlenip otyrǵan Syndybala aitty:

– Omyraýym titirep barady... – dedi.

Keýdesin kóilek syrtynan ustap, sodan soń aldyn ashqan. Aq mama... tompaǵy buzylmaǵan, biraq sońǵy jyldarda salbyramasa da, bosańsyp, bolbyr tartqan qos emshek tyrsyldai tolyp tur eken.

– Sirá, sút keldi... – dedi Syndybala abdyrap.

Bir jaǵyn eptep syǵyp kórip edi, qara barqyt túimeniń ushy – tar úrpiden iri, aqsary tamshy kórindi.

– A, qudai!.. – dedi Syndybala kóz jasy saýlap.

Esi shyqqan Aibol qalbalaqtap júrip, áldebir qýys ydys ákeldi. Syndybala aǵyl-tegil kóz jasymen birge qos emshegin saýǵan.

– Boiym iip barady... – dedi. – Qyryq jyl qatqan qý tamyr...

Qaqtap, aqyryna deiin tazartty.

– Qazir qaita tolady... – degen.

Bie saýymǵa jetpedi. Titirep, qaita tolǵan. Birer saǵat tynshyp, uiyqtap ketken sábi bul kezde beti tyrjiyp, aýzyn ashyp, qyńqyldai bastap edi. İńgáǵa jetpedi. Tirshilik bulaǵy – ananyń aq mamasy aýzyn toltyrǵan.

Jasy tiylǵan, kózi janarlanyp, júzi nurlanǵan Syndybala baqyttan basy ainalǵandai, tula boiy túgel iip, jadyrai kúlip edi. Al birde bozaryp, birde qyzarǵan Aibol otyryp baiyz tappady, turyp tynysh kórmedi.

– Shashalyp qalmasyn... – degen, jan torsyǵyn qunyǵa soryp jatqan balaǵa bir, maýjyrai, meiirlene tolǵanǵan qosaǵyna bir, súisine qarap. – Ái, ózi de myqty eken!.. – dedi sodan soń alaqanyn ýqalap.

– Aqyldy! – dedi Syndybala sábiine emirenip.

Aýyl – alys-jaqyn, dos-jar aǵaiyndar ý-dý, abyr-sabyr. Bireýge tań, bireýge qýanysh. Shyndyǵynda, tańdanatyn eshteńe de joq. Qyryqtyń jýan ortasynda bala kóterip júrgen áiel az ba. Ras, jetinshi-segizinshi, toǵyzynshy, onynshy bala. Sonda da. Erekshe belgisi baiqalmaǵan. Eshkim eshteńe estimegen. Nesi bar. Úlkendi boi jasyrady. Sonshama jyl zaryqqanda... tym senimdi bolmaǵan ǵoi. Aiy-kúni taqaǵanda jurt kózinen aýlaqqa, alys qalaǵa baryp, arnaiy dárigerdiń qolynda bosanǵan. "Joq, jetimder úiinen asyrap alsa kerek," – deidi keibir ósekqumar qatyndar. "Narynǵa ǵana baryp qaitty, onda degdom joq, – desti tilektes abysyndar. – Bala óziniki. Jańa týǵan qaǵazdaryna deiin qoldarynda. Daladan kelgen bala bolsa, sút qaidan shyqty. Áne, áldilep, emizip otyr..." Emizýi ras. Ony kórdi. Qaǵaz da shyn eken. Endi tirketip, metirkelep alý kerek. Kelgen kúnniń erteńine barmaq edi. Biraq áýelde azǵana kiltipan shyqqan. Ekeýi apta boiǵy abyr-dabyrdan soń, jańa týǵan balalaryna at tańdaý álegimen taǵy eki-úsh kún bógelip qalyp edi. Mundai erekshe balaǵa ózgeshe esim kerek qoi. Arydaǵy Alpamys, Qobylandydan bastap, búgingi Baýyrjan men Málikke deiingi aralyqtaǵy barlyq batyrdy túgendep, ótkendegi Abai men Shoqannan keiingi Muhtar, Qanysh, Sábit, Ǵabitke deiingi aralyqtaǵy barlyq aqyn-jazýshy, ǵalym-oqymystyny saralap, baǵzydaǵy Asan, Jirensheden asyp, ortadaǵy Qazybek, Quttybaidan ozyp, keiingi, osy óńirge maǵlum Baiǵara, Jobalai, Keńgirbailarǵa taǵy baiyzdamai, ábden daǵdarǵan. Bári de jaqsy, iri, kelisti. Alaida bárin birdei atai almaisyń ǵoi. Bireýine ǵana toqtaý kerek. Toqtai almady.

Aqyry Aibol aitqan:

– Seniń atyńdy qoialyq. 

– Qalaisha? – degen, baqytty áieli. – Bul ul ǵoi. Tipti, ákesiniń aty bolsa da jurt kúlmei me.

– Joq, – degen Aibol. – Naqty ózin emes. Máselen, Syndybek, Syndybai desek. Nemese, Birdeńe-Bala. Erbala, Balbala, Aqbala. Iá, taptym. – Saǵymbala. Syndybala – Saǵymbala. Tamasha at. Ári týǵan anasymen qosaqtas...

– Men de taptym, – degen Syndybala kúlip. – Ekeýimizdiń attarymyzdy jalǵaiyq. Ortaq, osy ekeýimizge ǵana tiesili bala ǵoi...

Sóitip, sábidiń esimi – Aisyn bolyp shyqty. Ákesi Aiboldan – Ai, sheshesi Syndybaladan – Syn. Aisyn. Ǵajap at. Jáne eshkimde joq. Jáne ekeýine ǵana tán.

Osydan soń, bar sharýa bitkendei, Azamattyq qujattar tirkeý bólimine baryp edi. Meńgerýshisi – ózderi bala kezden biletin Sániia degen áiel. Esebi, esebi emes, týmysynan qyz. Saniia dese degendei, ádemi edi, kerbez, pań edi. Aqyry, soǵys bitkende japyrlai kelgen qanshama jigittiń bireýi buiyrmai, soqa bas qaldy. Áýelde eshkimdi mensinbegen, artynan eshkim qaramady. Sol, ejelden dos-jar Sániia. Aýyryp-syrqady ma, sharýadan bosamady ma, úige de kelip-shyqpaǵan. Bular balalaryn kótere, jadyrap kirgende qatý qabaqpen qarsy aldy. Tisi aýyryp otyrǵandai, syzdap áreń sóilesedi. Sirá, áldenendei bir kóńilsiz jaǵdaiǵa ushyraǵan. Keler mezette kóńilsizdik... emes, qyrsyqtyń sebebi belgili boldy.

– Bul qaidan kelgen qaǵaz?.. – dedi, perzenthana bergen bir japyraq kýálikti bes tóńkerip, on ainaldyryp baryp, qaitadan ekeýiniń aldyna tastap.

– Qaidany qalai... Perzenthanadan. Myna Narynda... – dedi tutyǵyp, áreń sóz tapqan Aibol.

– Naryndy da, perzenthanany da kórip turmyn. Qalai, qaitip aldyńdar deimin?

– Qalai?.. – Aiboldyń demi bitip qaldy.

Syndybala ǵana sabyrdan airylmapty.

– Qaǵaz durys pa? – dedi salmaqty, baiypty áýezben. – Durys. Bala bar ma – bar. Mine, emshegim...

Osy kezde áldene sumdyqty sezgendei, qyńqyldai bastaǵan sábiiniń aýzyna saldy, omyraýyn aiqara ashyp. Bala borpyldatyp eme bastaǵan.

– Mine, – dedi Syndybala endi daýsy dirildep, yza men qorlyqtan jaryla jazdap. – Álde qalǵan kiimimdi ashyp, dombyqqan pushpaǵymdy kórsetýim kerek pe?

Sániia otyrǵan kreslosynda shalqaia kerildi.

– Menimen salǵylasyp qaitesiń, – dedi kekete kúlip. – Kerek deseń... men tiesili oryndarǵa habarlap, zańsyz qaǵazdyń qaidan, qalai shyqqanyn op-ońai anyqtata alam. Qylmys...

Endi ekeýi birdei jer bolyp edi. Shoshyna ári tańyrqai qaraǵan. Sániia daýsyn shyǵara, tamaǵynan kúldi. Sonda ǵana ańdady. Birge ósken, baiaǵydai kóretin kári qyzdary, bir kezdegi kerbez sulý Sániia tozǵan, bar nári qaityp, bet-aýzy qatyp-semip, kónge ainalǵan, qyryqtyń jýan ortasyna jańa kelgen kekse áiel emes, jetpisten asqan kári mystan bolyp shyǵypty.

– Qoryqpańdar, – dedi sodan soń múláiimsi jymiyp, stol basyna qaitadan emine túsip. – Tek bilip qoiyńdar...

– Endi... qaittik? Birge ósken zamandas ediń... – dedi Aibol qaltyrap, jalbarýǵa jaqyn daýyspen.

– Aittym, men senderdi... kórsetpeimin, – dedi Sániia mereii ústem qalypta. – Jáne aýyldas eken, kózkórgen eken dep, qylmysty, zańsyz iske taǵy bara almaimyn!..

– Qandai zańsyzdyq, qandai qylmys? – dedi áli de moiymaǵan ári óz qulaǵyna ózi senbegen Syndybala.

– Qylmystyń jaiy ózderińe maǵlum, – dedi Sániia. – Al zańsyzdyq... Metirkeni bala týǵan jerden alý kerek. Narynnan. Bulǵyrtaýda týǵan joq qoi bul bala, kimnen týsa da, qalai týyp, kimge jazylsa da. Narynǵa baryńyzdar. Meniń aitar aqylym osy senderge. Janym ashyǵannan...

Búitip jany ashyǵany qurysyn. Ekeýi taiaq jegen ittei bolyp úige qaitty. Júrekteriniń basyna tas bailanǵan. Osyndai da meiirimsiz adamdar bolady eken. Jarar, bere almaidy. Sonshama shubyrtpai-aq birden aitýǵa bolmady ma. Orynsyz qorlyq, sharasyz yza kóńilge qaýip-qater uialatqan. Biraq baiaǵydai qamyqqan joq, qatýlanyp alyp edi.

Tańdy uiqysyz atyrdy. Aibol qajetti bar qujatyn daiyndap, sol kúni ertemen, allaǵa syiynyp, Narynǵa attandy. Zags bólimindegi ádemi jas kelinshek jalǵyz-aq eskertpe aitqan. Eskertpe de emes, úlken aǵaǵa naz. Onshaqty kún ótip ketipti, shildeqana, toi-tomalaqtan qol bosamaǵan ǵoi dedi. Arǵy jaǵy belgili. Aibol jańa ǵana, ýnivermagtan úlken qorapty, qymbat shokolad alǵan. Mine, toidyń sarqyty dep aldyna qoidy.

– Qaljyńdaimyn, aǵa, – dedi kelinshek. – Neshinshi balańyz edi?..

– E, qudaidyń bergeni de. Qazaq bala sanamaidy ǵoi, – dedi bul da ázilge súiep.

Sonymen bar sharýa bitti. Aibol balanyń metirkesin ala sala, zańdy kýálikke orai zańdy qujatyn toltyryp bergen meiirban áielge raqmetin aityp, tezinen jylysa shyǵyp, bóiteńdei jóneldi. Eki-úsh oram ótip, ońdy-soldy júrip, ájeptáýir uzaǵansha, qoinynan aqtarylǵan qýanyshqa áreń ie boldy. Alaqandai qaǵazdan keýdesine shym-shym taraǵan jylýdy anyq sezinip keledi. Aqyry, ońasha bir ainalmada toqtady. Ádemi, kókjasyl qatyrma qaǵaz. Syrtynda "Týý týraly kýálik" dep jazylǵan. İshi... İshinde, mine – ekeýiniń, Syndybala ekeýiniń bar baqyt, bar bailyǵy tur. Kishkentai Aisyn! Ákesi – Aibol. Sheshesi – Syndybala. Ózi... iá, osy ekeýiniń atynda! Aisyn Aiboluly! Endi kimniń talasy bar? Kimniń kúmáni bar! Ózderine ǵana tiesili. Syndybala qandai kúide otyr eken... Jolda taǵy bir qonyp, jetti aqyry úiine. Mine, shyn baqyt!

Balaly, bazarly, darqan ómir bastaldy. Áitse de, kóńil túkpirindegi túitkil, kezdeisoq qater kútken belgisiz dirilden aryla almap edi. Áiteýir Aisynnyń oiynda eshteńe joq. Bular da jaqsylyqtan, igilikten bóten eshteńe oilamaýǵa tyrysty.

Kelesi kóktemde on ailyq Aisyn qaltaqtap qaz basty. Jaz shyǵa tái-táilap júre bastady. Balpanaqtai appaq ul. Syndybalanyń ózinen aýmaidy. Árine, ákesine de tartqan. Qabaǵy. Mańdaiy men iegi. Ózi qorbiǵan denesine qaramai, tym qaǵylez. Erkeligi basynan asady. Qurtaqandai bola turyp, sonshama aqyldy. Murnyń qaida dese, tanaýyn tyrjitady, qulaǵyń qaida dese, qolymen qaǵady.

Ákesi men sheshesi mekteptegi oqý jyly bitisimen, ózderi de aiaq baspaǵan Almatyny balamyzǵa kórsetemiz, qydyryp, boi jazyp qaitamyz dep, kásipodaq joldamasymen, astana tóńiregindegi áldebir demalys jaiyna attandy. Negizgi maqsat – jańa qonys qarastyrý edi. Ózderine ǵana tán, eshkimmen talassyz balany... qaitkende de bar ǵumyrlary kóz aldarynda turǵan aýyldan alysyraq áketý qajet dep tapqan. Iá, sát. Qudai bir berse qulai beredi degen ǵoi. Máseleniń túiini tipti ońai sheshildi. Taý ańǵaryndaǵy jupyny demalys jaiynda osy Almatyǵa jaqyn tóńirektegi bir mekteptiń direktorymen kórshiles qana emes, dastarqandas shyǵyp edi. Biyl dúnieden ótken bir úlken kisiniń ornyna fizika-matematika muǵalimi kerek eken. Tek... qaladan tym jyraq emes, al aýdan ortalyǵyna tipti taqaý bolǵanymen, taý qoinaýyndaǵy, jazda jaqsy, biraq qysta qatynasy qiyn, ári shaǵyn aýyl, segiz jyldyq mektep.

Tipti tamasha. Kelisti. Demalystan soń birge bardy. Quralpas qamqorshysynyń úiinde qonaqta boldy. Qazir jurt aýyldan bezip, jappai qalaǵa bettegen zaman. Sovhoz esebindegi, osy taqaýda ǵana bosaǵan, qora-jaiy bar, tórt bólmeli bir úidi enshiledi, tipti, kóship kelgende qańyrap turmasyn dep, birer jeti bógelip, az-maz qarjy shyǵaryp, esik terezesin bútindep, muntazdai qylyp sylap, adam turarlyq keiipke keltirdi.

Týǵan aýylǵa shuǵyl baryp, jedel kóshken. Dúnie-múlik degen ne. Aǵash-aiaq, temir-tersek degendei, alyp júrýdiń ózi beinet múkámal ataýlyny aǵaiyn-týǵanǵa úlestirip berdi. Qolǵa ilingeni shamaly: osydan eki-úsh jyl buryn ǵana, el aralaǵan qapqazdyq saýdagerlerden úsh baǵasyna alǵan, qabyrǵadan túsip, Aisyn eńbekteitin tósenishke ainalǵan shaǵyn qaly kilem, bir kórpe, eki jastyq, kúndelikti kiim-keshek jáne qanshama oiynshyq. Shyldyrmaǵy bar, mashinasy, tapansha, myltyǵy bar, taǵy basqasy – týra bir shabadan boldy. Sodan soń, banktegi, ekeýi de tabys tapqan, tym qursa seiil-serýenge jumsamaǵan, shyǵyny kem sońǵy on bes jylda jinaqtalǵan mol aqshany túp qoparyp, túgelimen aldy. Birjola ketkeni. Ań-tań bolǵan aǵaiyndarǵa, Almatynyń ózinde turamyz, qazir bar tetik orysqa qaraǵan zaman, myna balamyz sonyń tiline jetigip, erekshe oqýǵa túsip, eshqandai kemshilik kórmei qatarǵa qosylýy úshin ketip baramyz desken. Bir jasqa endi ǵana tolǵan bala. Negizgi sebep – ishte tunǵan. Aityp, aiǵaqtamai-aq. Túsinisti jurt, qaitsin endi baiǵustar desken. Aǵaiynnyń balasyn baýyryna salmaǵan kim bar. Tipti, baiaǵyda atalary shabyndyda qalmaqtan da ákelipti. Biraq kim attandap kózge shuqýshy edi. Ańdaýsyzda, nemese qasaqana aityp qalǵan kisiniń ózi uiatty bolatyn. Qazir zaman basqa. Adam buzylǵan. Úlkender úndemese de, endigi oiyn balasy kúnderdiń kúninde betke basýy múmkin, sen sondaisyń dep. Tilektes abysyndar kózderine jas alǵan. Al páleden tys beisaýat aǵaiyn: “E, jón, munda taza qazaq ortasy, bizden jaqsy bitirgen balalardyń ózi orys tiline kemdiginen zootehnik pen muǵalimnen basqa oqýǵa jaramai júr, balalaryn qalada oqytsa, ózderi de ot jaqqan, sý tasyǵan beinetten qutylady,” – desken.

Ekeýi jańa qonysynda da otyn jaǵyp, sýyn tasi berdi. Biraq turmystary ǵana emes, kóńil-kúileri de tym jaqsy. Aibol – bedeldi muǵalim. Al Syndybala, munda da jeńil jumys tabylatyn edi, ulǵaiǵanda kórgen jalǵyz ulymen otyr.  Bótendigin eshkim bilgen de, ańdaǵan da joq. Erke bolǵanda ózgeshe. Sheshesinen ainalyp shyqpaidy. Arda qulyndai, mamasyn alty jasqa deiin emdi. Tipti, es bilgenniń ózinde, esik aldynda basqa balalarmen oinap júredi de, kenet esine túsip, úige júgiredi. Kele sala anasynyń omyraýyna jarmasady. Borpyldata soryp, mańdaiynan shyp-shyp ter shyǵyp, shólin qandyrǵan soń, qaitadan oiynǵa kirisedi. İs mánisin ańdaǵan eresekteý balalardyń mazaǵyn da elemeidi. Aqyry, mektepke, daiyndyq klasyna bararda endi úlken boldym dep ózi qoidy.

Ákesi kútkendei emes, oqýǵa onsha bolmai shyqty. Túrli tústi qaryndashpen árqily sýret salǵandy jaqsy kórýshi edi, onysy ermek eken, oqýǵa múlde qulqy joq. Uǵymsyz deýge aýyz barmaidy, múlde yntasyz. Alǵashqy kúnnen bastap, ákesi ǵana emes, sheshesi de arnaiy sabaq ótkizedi, báribir qonbaidy. Daiyndyq kezeńinde onǵa deiingi sandy áreń jattap, nebári bes-alty-aq árip tanyp, sol qalpy shyqty. Birinshi klastyń jyl ortasynda qaripterdiń kóbin tanyǵandai edi, býynǵa bólip, sóz qurap úirene almai-aq qoidy. Ne kerek, muǵalim ákesi de, saýatty sheshesi de qinaldy, ýaiymdady, tipti, sonshama topas pa, aqyl-zerdesinde kemshilik bar ma dep qaiǵyǵa batty, biraq qairan tappaǵan. Ne uǵyndyra almaidy, ne ursa almaidy. Aqyry, túńilip, qamyǵyp, oqýdyń bir jóni tabylar, oqymasa da aman bolsyn dep, sharshap-shaldyǵyp toqtaǵan. Mine, dál osy kezde jaqyn kórshi, úsh úiden keiin turatyn, eki jas úlken Asqan degen bala oiyn arasynda qyzyq sýretter kórýge kelip edi. Bular balasyna arnap satyp alyp, qabyrǵaǵa bekitilgen tórt-bes sóreni túgel toltyryp qoiǵan, kishkentailarǵa arnalǵan, ertegisi, áńgimesi, óleń-taqpaǵy bar, árqily boiaý sýretti qanshama kitap. Aiý men qasqyr, túlki men jolbarys, qaz pen tyrna – ań men qustyń neshe atasy. Aqtarystap otyrǵan. Aqyry ózi oqydy. Asqan. Sýretterdi kórsetip, mysalyn aityp. Sodan soń, qyzyq kórip, Aisynǵa ejiktetken. Kenet... álde áke-sheshesiniń jyl boiǵy renishi kóńilde tur ma, álde teteles balanyń sabaq úiretý tásili utymdy ma, kenet til bitip, oqyp ketken. Áripke árip qosyp, býynnan sóz qurap, kádimgidei. Zýyldap ketkeni shamaly, biraq jazýdan jańylmaidy. Ýh. Endi tyǵyryqtan shyǵyp, alǵa jyljydy. Aqyry, qar ketip, jaz jaqyndaǵan, kóktemgi tynys qarsańynda, basqa balalar jyl ortasynda bitirgen álippeni túgesti. Soǵan kerisinshe, bular mán bermepti, esepke táýir eken. Qosý, alý – taq-taq. Ekinshi klasta qatarǵa ilindi. Eń sońynda bolsa da, úlgerimi anyq. Ras, qyzmettes ári syily aǵanyń balasy dep, muǵalimderi kótermelep qoiady. Áiteýir alǵashqy jylǵy keiis joq. Sol qalpynda bastaýyshty támamdap, tórtinshige ótken.

Bul kezde áke-sheshesiniń de qoly uzaryp edi. Judyryqtai Aisyn sharýaǵa sondai yńǵaily. Aitqanǵa qaramai, otyn jarady, sý ákeledi. Qora-qopsyny túgendeidi. Aýylda turǵan soń, árine, azǵana mal bar. Jazǵy saýynǵa, qysqy soǵymǵa degendei. Báriniń shóbin salatyn, astyn tazartatyn Aisyn. Sharýaqor ǵana emes, áke-sheshesine qamqorlyǵy da ózgeshe bolyp shyqty. Al oqý baiaǵy bir qalypta. Iaǵni, úlgermeli jaǵdaida ǵana. Keide, tipti, ákesiniń syrttai bolsa da jebeýimen, klastan áreń kóshiredi. Sóitip júrip segizinshini bitirdi. Aibol men Syndybala on jyldyq jaiyn oilap, endi tómengi, úlken aýylǵa kóshemiz be, álde ol taraptaǵy, qanshama jyl boiǵy tanys, bilis bolyp qalǵan aǵaiyndardyń biriniń úiine turǵyzamyz ba, erkin, erke ósken balamyzdyń jaǵdaiy neshik bolady dep qam oilap, kádimgidei ýaiymdai bastaǵan.

– Endi oqymaimyn, – dedi Aisyn.

Tóbeden urǵandai, ekeýi birdei otyryp qalǵan.

– Nege?.. – dedi ákesi, daýsy áreń shyǵyp. – Onynshyny bitiresiń, sodan soń ýniversitetke túsesiń.

– Bitirmeimin, túspeimin, – dedi Aisyn. – Meniń myiym sabaq almaidy. Odan da... jumys istep, senderdi asyraimyn.

Bul sońǵy sóz – úlken qýanysh edi. Alaida áýelgi sóz – ájeptáýir qaiǵy. Qudaidan tilep alǵan jalǵyz bala, áke-sheshege qamqorlyǵy jón, biraq oqýsyz, mamandyqsyz qalai adam bolmaq...

– Uzyn-Aǵashta kásiptik-tehnikalyq ýchilishe bar, – dedi. – Anaý Asqan mektepte jaqsy oqysa da, bitirýge jaǵdaiy kelmei, sonda túsken. Qazir aýylda, traktor aidap júr, jalǵyz sheshesin baǵyp. Ári mehanik. Shopyrlyqty da úirenip alypty. Sol ýchilishede oqimyn, naqty, qajetti mamandyq alam... Sodan soń maǵan mashina áperińder. On segiz jasqa tolǵanda. Óz mashinama úirenip alǵan soń, shopyr bolam. Uzaq jolda júk tasityn, qala-aralyq avtobýs aidaityn... Almatydan basqa da qalalardy kórgim keledi. Frýnze, Tashkent. Sodan soń Moskva, Leningrad. Múmkin, shet elge de shyǵarmyn. Sondai da shopyrlar bar deidi. Biraq áýeli traktorshy-mehanik...

Aitqanyn jasady. Jataqhanada turǵan. Eki jyl emes. Bir jyl da emes. Bir ǵana qys. Tórt-bes ai. Sonyń ózi tórt-bes jyldai kóringen. Ekeýi jiyrma shaqyrym jerdegi úlken aýylǵa jeksenbi saiyn barady. Keide apta ortasynda Syndybalanyń ózi, Aibol mektebinen shyǵa almasa, jalǵyz ketip qalady. Saqtaǵan tátti tamaǵyn, qajetti degen kerek-jaraǵyn alyp. Eń bastysy – balasyn baýyryna qysyp, maýqyn basyp qaitady. Aqyry, qar sógile ýchilisheden de jeridi. Traktor júrgizýdi úirendim, tipti, usaq-túiek kináratyn da jóndei alam, mindetti oqýdyń keregi joq degen. Onsyz da jumys tabady eken. Kóktemde sovhozda jer jyrtty, egin salý naýqanyna jegildi. Aýylda jumys kúshi qashan da jetkiliksiz. Al mektep, mindetti oqý... Jyl basynda kásiptik ýchilishege ketti degen esep bar. Endi eshkim qýzamaidy. Sóitip, qarshadai Aisyn on alty jasynan bastap, sol kezdegi baspasóz, aqparat tilimen aitqanda, elimizde azyq-túlik molshylyǵyn jasaý, kemeldengen sotsializmniń berik qabyrǵasyn kóterý jolyndaǵy qyzý eńbekke aralasty. Zeineti, iaǵni tabysy da mol. Áke-sheshege keregi – tabys emes, basynyń saýlyǵy. Bala, bular oilaǵandai, tipti de qinalyp júrgen joq. Qaita, baltyr syzdasa da, bas aýyrtpaityn qarapaiym qol jumysynan sonshama qanaǵat tabatyndai.

On segizge tolǵanda úsh ai oqyp, shopyrlyq kýálik alǵan. Áke-sheshesi tirnektep jinap, ózi alǵash aitqannan bergi tórt jyl boiy kezekte turyp, eńbegi sińgen qart muǵalim retinde tiesili jerlerge baryp, áitip-búitip, áreń degende alyp bergen óz mashinasy bar. Qyp-qyzyl “Jigýli”. Kúndelikti sharýaǵa salmady. Ara-tura áke-sheshesin serýendetip Uzyn-Aǵashqa, odan da ári Almatyǵa aparyp qaitady. Rýlin ustaǵan, negizgi jáne kúndelikti jumys mashinasy – dáý samosval. Sovhozdyń qurylys sharýashylyǵy. Tas, topyraq tasidy. Arasynda úige kómir, aǵash ákep tastaidy.

Ne kerek, Aibol men Syndybalanyń eń baqytty kúnderi eken. Qyzyǵy bar, qorǵany bar. Qamqor ǵana emes, asyraýshy. Ras, ózderi de quralaqan emes. Bul kezde Aibol qyryq birdeńe jyl qyzmetten soń jasy tolyp, zańdy eńbek demalysyna shyqqan. Burynǵy eńbek stajy otyz jylǵa taqaý, endi aqyrynda mektepke túngi kúzetshi bolyp tirkelgen birer jyldan soń Syndybala da, azǵana zeinetaqyǵa ilinip edi. Ekeýiniń ailyq qarjysy ádepki tirshilikke jetip jatyr, endi Aisynnyń mol tabysynan soń bai bolmasa da, burynǵydai barshylyqta turyp jatty.

Mine, dál osy kezde dúnie teris tóńkerilgen. Basy – qyzyq edi. Kóńilge, sóz júzinde. Aiaǵy – keiiske ulasty. Turmystaǵy, is júzindegi. Astananyń dál irgesi bolsa da, tuiyq qoinaýdaǵy beibit aýylǵa áýelgi jel sózdiń jańǵyryǵy ǵana jetken. Keiingi naqty is – qaq tóbeden qara bulttai basty. Myń batpan salmaǵy, kóz aldyń kórinbes túnegimen. Áýeli qoldaǵy aqsha qunsyzdanǵan. Aibol men Syndybalanyń ailyq zeinetaqysy endi aptalyq ta emes, úsh-tórt kúndik shai-sýanǵa jetpeitin boldy. Odan soń bar aqshanyń ózine ala almaityn taýar ataýly túgel quryǵan. Shai joq, qant joq, un joq, túk joq. Eń aiaǵy kir jýatyn qara sabynǵa sheiin sap boldy. Bári qosylyp, bir páleket bolyp jabysty. Joqshylyq, tarshylyq dep atalatyn. Ýaqytsha, ótpeli qiyndyq dep jatqan joǵarydan shyqqan lebiz. Jalpy jurt, qarapaiym buqara úshin. Al bileýshiler... arǵyny bilmeidi, taqaý tóńirek, osy shaǵyn aýyldyń ózin ustap otyrǵan ákim, basshy ataýly qaryq boldy. Buryn memleketke tiesili, sonymen qatar jalpyjurtqa ortaq sanalǵan, qaitkende de halyq tirshilik talǵajaýyn taýyp otyrǵan barlyq bailyq – solardyń jeke-dara ieligine kóshti. Meili, áýelden qyzyǵyn kórip kele jatqan qaýym. Biraq buryn qalǵan jurtqa da birdeńe tiiýshi edi ǵoi. Tegin emes, ataýly eńbegi, jasaǵan jumysyna orai. Endi eńbek – zaia, jumys – tólemsiz. Múlde kereksiz. Eń aiaǵy – tas tasyǵan shopyrǵa deiin. Mashinasy sovhoz basshylarynyń biriniń úlesine qosyldy. Al shopyrdyń ózi dalada qalǵan. Endi qurqol... qara jumystyń ózi tabylmaidy. Biraq bizdiń Aisynnyń ákesi ápergen menshik mashinasy bar edi ǵoi. Jap-jańa, júirik “Jigýli”. Sol, óz mashinasynyń qulaǵyna otyrdy. Otyrǵanda, burynǵydai seiil-serýen emes, jumys, tabys úshin. Qaiyńdy-Túbek pen Uzyn-Aǵash aralyǵynda qatynai bastady. Bul eki ortaǵa, anaý bir, zaman ońdalǵan jyldarda ensiz, burma-irekti, biraq ornyqty tas jol tartylǵan. Tipti, táýligine eki ret reiisti avtobýs júretin. Qazir avtobýs toqtaldy, keiingi, topalań aldy jáne talapai bólisten sońǵy úsh-tórt jylda qaraýsyz qalǵan jol da shuryq-shuryq, oppa-tesik. Biraq ańdap, ainalyp, eptep júrýge jarap jatyr. Sol jolda kisi alady. Tanityn, biletin, tipti, kórshi-qolań jurt. Buryn, qatynas bar kezdiń ózinde, jónekei kezdesse, mingestire ketetin. Árine, tegin. Endi tek qana aqshaǵa. Bes-on tiyn bolsa da. Jańa zaman ejelden aǵaiynshylyǵy mol jurttyń arasyna syldyr teńge salypty. Uzyn-Aǵashtan ary Almaty. Bul eki ortanyń qatynasy da, qarymtasy da táýir. Bararda aýyldaǵy aialdamadan, qaitarda – qaladaǵy avtovokzaldan kisi jinaisyń. Áiteýir mashinanyń maiyn aiyryp, tym qursa eki-úsh kúndik nannyń pulyn tabasyń. Aisyn tań atqannan kesh batqansha óstip, tiyn saýyp, áke-sheshesin taryqtyrmai, ózi de, sharshaǵanmen eńsesi túspei, kúndelikti tirshilik amalyna mashyǵa bastady. Kerek deseńiz, úirenip, qalyptasyp aldy.

Tek... sharasyz áke-sheshede ǵana maza joq. Ketkende allaǵa amanat aityp shyǵaryp salady, kelerde úi aldynan, tipti, aýyl syrtynan tosyp alady. Birde keshine keri oralmady. Tún tústi. Tańǵa aýdy. Kún shyqty. Ekeýi kóz ilgen joq. Áiteýir qur súlderi ǵana qalǵan, shyqpaǵan jan. Sol kemtik jannyń ózi tabannan ótip, baqaidyń ushyna jetkendei. Kúder úzbeidi, pálege senbeidi, áitse de, saǵat, minýt ótken saiyn jaryq dúnie qarańǵy tumanǵa beiimdele bergen. Aqyry... sáske túste... jarq etip jetip kelgende... ekeýi birdei eńirep qoia bergen.

– Nemene sonshama... – dedi Aisyn bir kúlip, bir qyzaryp. – Bilip em senderdi. Ózimniń de jaiym bolmady, senderdi oilap. Bishkekke jol ashtym. Keshke shyǵyp, túnde jetip, tań ata taǵy kisi alyp. Buryn kirige almai júr edim. Qolynda ustap otyrǵan jigittermen til tabystyq. Endi únemi túndeletip júrem. Úirenińder...

Shalbarynyń artqy qaltasynan búktemeli ámiianyn aldy da, bir ýys aqsha shyǵaryp, sheshesiniń qolyna ustatty.

– İrkilmei jarata ber, endigi aqsha táýirirek bolady, – degen.

Aqshasy táýir, biraq jumysy da tym aýyrlap ketkendei. Tabysynyń belgili bir bóligin jol ustaǵan, iaǵni mundaǵy, sondaǵy, júlik deýge, qaraqshy deýge aýyz barmaidy, olardan da myqty, jasyryn, jabyq emes, ashyq júretin, qajetin alym-salyq retinde alatyn reketir degen shyǵypty, sondai, ózdiginen bilik ornatqan buzyqtarǵa beredi eken, ol da eshteńe emes, bar júrisi, jumystyń kezegi men reti, iaǵni tabystyń ǵana emes, tirshiliktiń bar tizgini de solardyń qolynda siiaqty. Áitkenmen, Aisyn birer jyldai osy ortada jaqsy jumys jasady. Aqyry sińise almady. Sirá, bermegi kóp ári tym mazasyz. Ózi ketken. Ketkende, basqa bir kásip taýyp.

– Kóke, apa, sender qarsy bolmasańdar, men mashinany satam, – dedi bir kúni. – Birazdan beri oilanyp, sheshine almai júr edim. Endi Asqannyń tobyna qosylam.

Sóz mánisin bajailap túsindirgen. Asqan, – bulardyń ózderi de biledi, osy aýyldyń balasy. Ózin ózi jetkizgen, er kóńildi, pysyq jigit. Aisynnan eki-úsh-aq jas úlken. Osy Asqan, ár taraptan qosylǵan taǵy bes-alty jigit Germaniiaǵa jol ashypty. Ol jaqta arzan, azdy-kópti ustalǵan, biraq ábden jaramdy, bul jaqta tańsyq ári qymbat inomarka mashinalar ákeledi. Aitarlyqtai kiltipany joq. Sońǵy jyldardaǵy saiasi keńshilik nátijesinde osy tóńirekten alystaǵy tarihi otanyna oralǵan, burynnan tanys nemis aǵaiyndar bar. Osylar arqyly jalǵasqan taǵy bir kisiler. Arnaiy shaqyrtý jiberedi. Ushaqpen baramyz. Qajetti mashinalardy tańdap, satyp áperedi, azǵana ústemesimen. Endi sol, ózimiz ielengen kólikke minip, jer betimen qaitamyz. Polsha – Belorýssiia – Rossiia – Qazaqstan. Jetekshimiz – Asqannyń ózi. Byltyr kúzde bastaǵan eken. Kóktemnen beri úsh ret baryp qaitypty. Ákelgen avtomobilderin áldeneshe baǵasyna satqan. Árqaisysy úsh, tórt myń dollardan. Jolyn, ondaǵy tólem, mundaǵy keden, aralyqtaǵy basqa da qajetin shyǵarǵanda, ár saparda keminde myń dollar tabys tabasyń. Ol degen – qyrýar aqsha.

Ekeýi shyr-pyr boldy. Bizge sorpa-sýlyq jetedi. Tórimizden kórimiz jaqyn. Óziń amal bol, sharshama, qajyma, desti.

– Mundaǵy jumys eki ese aýyr, – degen Aisyn. – Ári qaýip-qateri de ájeptáýir. Onyń ústine... arystai uldaryń bar, tiyn sanap, ash-aryq otyrasyńdar ma? Joq, burynǵydai, molshylyqta ómir súresińder, endi, qartaiǵanda tarshylyqta qalýǵa tiis emessińder. Jáne... – Aisyn kúldi. – Men ómir boiy arba súirep ótpeimin ǵoi. Mine, attai jiyrmadan astym. Jiyrma bir... Áýeli turmysymyzdy ońdap alaiyq. Sodan soń senderge kelin túsirip berýim kerek...

Ekeýi aitar sóz tappai, ańyryp qalǵan. Uldary taǵy da kúldi.

– Joq, ázirshe en salǵan, syrǵa taqqan eshkimim joq. Aqyr túbi degenim ǵoi... Bul jańa sharýanyń sońynda da kóp júrmespiz. Asqan aityp otyr, ári ketse úsh-tórt jylda bul kásiptiń de mánisi qashady dep. Arzan mashina tasýmen biz siiaqty jekesheler emes, úlken firma, kádimgi alpaýyttar ainalysady, bizge oryn qalmaidy dep. Nesi bar, taǵy bir sharýa tabylar. Al ázirshe... basqa amal joq.

Kóndi. Kónbegende qaitpek. Qaýqarsyz eki káriniń qolynan ne keledi.

Aisyn jap-jańa mashinasyn táýir baǵaǵa ótkizdi. Onyń ústine, aýyldas aǵasy Asqan da kómektesken siiaqty. Kóp uzamai, bar qaǵazyn túgendep, attanyp ketti. Óziniń aitýynsha, saidyń tasyndai segiz jigit. Áke-sheshesi allaǵa jalbarynyp, elbirep qala bergen.

Aitqanyndai, arada jiyrma kún ótkende aman-esen oraldy. Súiriktei sulý, jarqyrap turǵan, shet eldik, pálenbai degen kókjasyl avtomobilimen. Arada apta ótpei satty. Kúnburyn kelisip qoiǵan kisileri bolady eken. Aiyrym, taza tabys – aqshalai toǵyz júz dollarǵa shyǵypty. Sol qalpynda áke-sheshesiniń qolyna ustatty. Qalǵany – eń qomaqty qarajat – qaiyra jolǵa jáne kezekti mashinaǵa.

Onshaqty kún anda-munda júrip, ýaqyt ozdyrmai, bul joly da Asqan bastaǵan, biraq qarasyny kóbeigen toǵyz jigit ishinde taǵy da ketti. Taǵy da oljaly oralǵan. Nemis aǵaiyndardyń shaqyrýymen alǵan viza – toqsan kúndik eken. Endi bir ret baryp kelýge molynan jetedi. Odan ary taǵy bir tolyq ainalym. Sodan soń qys túsedi, júris qiyn, amalsyz bógelis, tórt-bes aiǵa. Múmkin, endigi jylǵy baǵdar – Qiyr Shyǵys. Japoniiada jasalǵan avtokólikter eki ese arzan, ári sapasy da artyq. Biraq tym shalǵai elge qol jetpeidi, arysy Vladivostok, berisi Habarovskidegi orystarǵa jalǵasý kerek. Olar, árine, ózderi ákelgen mashinalaryn eki baǵasyna satady, báribir munda artyǵymen, jaqsy ótýge tiis. Onyń ústine, Batystan ákelý kún ozǵan saiyn qiyndai túsken. Ara-tura is jónimen úige kelip, bularmen de sálemdesip ketetin Asqan men óz uldarynyń arasyndaǵy úzik áńgimelerden, aralas, saparlas taǵy bir jigitterdiń beisaýat sózinen ańdalǵan jaǵdai – joldyń uzyna-boiy tolǵan qater. Júris qiyndyǵy emes, kádimgi, kópe-kórneý zorlyqqa negizdelgen qaraqshylyq. Reket dep edi ǵoi. Mundaǵydai usaq-túiek emes, naǵyz úlkeni. Túgel qarýly. Balta, pyshaq emes, ot qarý. Eshteńeden taiynbaidy, eshkimnen qoryqpaidy. Eń sypaiysy salyq salady. Onyń ózi ár tusta árqily deńgeide. Keide... iá, tym kóp suraidy, kóptiginen buryn, ázirshe qolda joq aqsha. Tipti, kóńilderine unaǵan mashinany tastap ketýdi talap etedi. Sońǵy joly, dál osyndai jaǵdaida, mol tólem berip, áreń qutylypty. Qaltalary qaǵylǵan jigitterdiń, tym qursa benzindik tiyn-tebeni qalmaǵan. Áiteýir bólise, aýysa quiysyp, birine biri tirkesip, Edilge áreń jetken. Sonda, dariiadan ótken soń, Saratov oblysynyń bir aýylynda jónekei tanysqan qazaqtar bar eken. Qazaqtyǵy da shamaly. Áiteýir qandas. Janshylǵan, janyshtalǵan. Bir jaqsysy – eshkimge zorlyǵy joq. Solarǵa anany-mynany saýdalap, maidy sýǵa jalǵap degendei, Qazaqstan shegine ilinedi ǵoi. Endi, júregi shailyqqan jigitterdiń birazy qaiyra sapardan bas taryp otyr. Osy kezekte – sońǵy bir jyl boiy árqily jaǵdaida, ret, yńǵaiymen baryp turǵan onnan astam balanyń tórteýi ǵana shyǵypty. Asqan, Aisynmen – altaý. Sheshesi áýelden-aq qaterli jumysty hosh kórmegen. Al mán-jaidan az-maz habardar ákesi artyǵymen kúpti.

– Men barmasam, Asqanǵa qiyn, – degen Aisyn. – Keibir jigitterdiń janashyrlyǵy joq. Óz bastaryn saýǵalap, dalaǵa tastap ketýi de ǵajap emes. Baiqap júremiz...

– Áiteýir shekaradan bir ótseńder... – dedi ákesi.

– Qai shekara, – dep kúlgen Aisyn. – Syrtqy, burynǵy sovet shekarasyna deiin tipti ońai. Nemister typa-tynysh, óz aýylyńnan beibit. Poliaktar... orys aǵaiyndarǵa ǵana qatqyldaý, biraq bizben mámlege ońai keledi, azǵana alym. Belorýstar da teris emes. Munda jalpy jurtqa keńshilik jáne qazirgi basshylary ájeptáýir tártip ornatqan. Birli-jarym reketirler ushyrasyp qalsa, ózderimizden kóp emes, ári qarýsyz, qysqa qol. Qyzyqtyń, iaǵni kóldeneń qiyndyqtyń úlkeni – Resei sheginen bastalady... 

Ary qarai taratyp aitpaǵan.

– Áiteýir tilin bilemiz ǵoi, – dedi. – Kádimgi, ózimizdiń orystar. Tek toiymsyzdaý...

Osy joly ádettegiden kóbirek aqsha áketý kerek eken. Sheshesi eki retki túsimdi túgel bermek edi, Aisyn jol shyǵynynyń ústine bes júz dollar ǵana aldy. Sonyń ózi kóp, saqtyqqa ǵana... degen. Artyǵy onsyz da qaltada qaitady ǵoi dep, ózin ózi jubatqandai edi.

Sońǵy kúni taǵy bir jigit ainyp qalypty. Endi altaý da emes, bes bala ketken.

– Tipti jaqsy, – dedi Asqan kúlip. – Etek-jeńimiz jinaqy. Shubatylmai, tez júremiz. Al, amandyqta, saýlyqta bolyńyzdar. Úshinshi aptada oralyp qalarmyz! – degen.

Bir apta ótti. Alań astynda. Eki apta ótti. Bulyń úmit, budan burynǵy jaǵdaida. Adam tozaqqa da úirenedi degen ǵoi, tozaq emes, er jigitke seiil de serýen, sergeldeń de serýen degendei... Kóńil kúpti bolsa da, senimnen airylmaǵan. Áitkenmen, osydan sońǵy saparǵa, Batys bolar, Shyǵys bolar, múlde toqtaý salmaq. Eńirep, aiaǵyn qushyp jatyp alsa da, shyǵarmaidy. Qater kútken qusadan ajalymyzdan buryn ólemiz, topyraq ta sala almai qalasyń deidi. Qaitkende kóndiredi. Soǵan bekindi.

Mine, ekinshi aptadan sońǵy jeksenbi. On jeti kún ótipti. Áli keler ýaqyt bola qoiǵan joq. Biraq búgin-erteń el shetine – qazaq jerine ilinýge tiis. Álde ilindi. Nemese, iek astynda. Ekeýi tún uzaq, qaita-qaita oianyp, uiyqtai almai sham jaǵyp, tipti, ne isterin bilmei, ot kósep, shai qoiyp, dastarqan basynda shoqiyp, allaǵa múnajat etip, tańdy áreń attyrǵan. Sirá, jetti. Ózimizdiń shekaraǵa. Endigisi jeńil.

Jańa apta bastaldy. Bir kún. Tún jarym... Eki kún. Erteń – sársenbi. Iá, pirim, iá sát... Beisenbige ozdy. Ol da ótti, tolqyǵan kóńil, túitkil júrek, mazasyz, endi saǵattap emes, minýttap sanaǵan aýyr azap astynda. Ekeýi kezektese dalaǵa shyǵady. Tipti, aýyl syrtyna, ábden tozǵan, oiqy-shoiqy, tasy men qumy aralasyp, oppa-oiyǵy úńireiip, bútin tustary qaraýyta túnergen tas joldy boilap, uzap baryp qaitady. Aqyry kesh batty. Uiqy... ótken jeksenbi kúngidei, úzik-úzik, mazasyz, berekesiz.

Juma kúniniń aýyr tańy atty. Ekeýi qaitadan serpilip, balalarynyń dál búgin kelerine nyq senimmen, erteńgilik shaiǵa otyrǵan. Kenet... syrtqy esik ashylǵandai. Únsiz, baiaý bolsa da, typyrlaǵan kóp aiaq. Iá, táńirim... Aisyn kele jatyr, bar joldasymen. Apyl-qupyl, oryndarynan tura bergen.

Esikten... syǵylysa kirip, tunjyrai túnerip, qalt bógelgen bir top jigitke... tańyrqai qarap edi. Eń alda – Asqan. Odan soń – áldebir úlkender, tanys, beitanys taǵy bes-alty bala. Aibol túgel tústep shyqty. Aisyn joq. Al keshegi qajyrly, qairatty, tas-temir Asqan búkshiip, salbyrai tuqyrǵan eńsesin jazyp, eńirei jylap, alǵa qarai umtyla bergende... Budan ári ne bolǵanyn bilmeidi. Ekeýi birdei – baqytsyz áke men sormańdai sheshe qatarynan, shalǵyn qyryqqan qýraidai, qabytymen qulap túsipti.

Sodan... úige taǵy qanshama jurt kirip-shyqqany, báriniń de kádimgidei kóriskeni, áldekimderdiń qosyla jylaǵany emis-emis. Yzǵar soqqan Sýyq-Tóbeniń eteginde, úlken zirattyń bir sheti, jańadan qazylǵan kór basynda turǵandaryn biledi. Odan ári taǵy da kúńgirt.

Sol kúni keshke, álde erteńine es jidy. Es jiǵan bette, endi ekeýi ózara kórisip, daýys salyp jylaǵan. Jylaǵandai bolǵan. Zar emes, qystyqqan, yqylyq atqan óksik. Kózde jas joq eken. Daýys ta quryp bitken. Al kóńil... kón bolyp qatypty.

Taǵy bir mezette, sirá, kesh batqan, nemese áli tań atpaǵan... kádimgidei bastaryn kóterdi. Qaraly top tarqapty. Asqannyń sheshesi jáne jaýlyqty, baisaldy taǵy eki-úsh jasamys áiel ǵana júr. Jamyrai qýanysqan. Beine bir... ketken bala tirilip kelgendei.

Kelmegen. Ketken. Ketken balaǵa emes, otyrǵan ekeýiniń tiri kebine qýanypty. Ne tirlik...

Artynan túgel, nemese túgelge jýyq estidi. Bul joly tipti jeńil kele jatyr eken. Eshqandai bógelissóz. Nemis jaǵyndaǵy jol – saiahat, mereke siiaqty. Poliaktar – baiypty. Belorýs shegi – ol da tynysh. Resei... áýelde aitarlyqtai qiyndyq týmapty. Bir jerde jol tosyp toqtatqan eken, reketir, iaǵni qaraqshy jigitter ótkennen tanys, Germaniiadan arnaiy alyp shyqqan araqtaryn usynyp, azǵana salyqpen aman ótedi. Taǵy birde, orys eline boilap engende, kóldeneńnen qarasyn shalypty. İrkes-tirkes úsh-tórt mashina, jolaýshy emes, qaraqshy ekenin birden tanydyq deidi. Júirikterine sengen jigitter údere qashady. Sońdarynan qýypty, biraq jete almai qaldy dedi Asqan. Mundai jaǵdailar buryn da bolǵan. Endi, kelesi bir kúni aman-esen Edilden óttik. Orynbor aimaǵyna taqap qaldyq. Endigi jol – ońai ári jaqyn edi. Pálege osy kezde ushyradyq, deidi. Sirá, sirá emes, anyq, qaraqshylyq kásibin jańa ǵana bastaǵan top. Jeksenbi kúngi kesh edi. Jaidaq jol, ai dalada tosyp tur eken. Kóp te emes, kóldeneńdegen eki mashina. Baiqalyp qaldy, arydan shyqqandar erkin ótedi, beridegiler tekserispen ketetin siiaqty. Bildik. Burylar jer joq. Áitip-búitip kelisermiz dep, amalsyz toqtadyq. Birden-aq qatty ketti deidi. Qoldarynda tapansha, obrez, túgel qarýly bes kisi eken. Aldymen kekete kúlip, qol berip amandasyp shyqty. "Bul netken ádiletsizdik, – dedi sodan soń, shaqpaǵyn shaǵyp, temekisin tutatqan tyrtyq bet atamany. – Sender de beseý, biz de beseý. Biraq senderdiń árqaisyńda bir mashina. Jáne túgel inomarka. Bizdiń beseýimizde eki-aq avtomobil. Saldyrlaǵan "Volga", tozǵan "Jigýli". Osy da jón be? Bolmaidy bulai. Teńdei bólisý kerek." Men úirenshikti ádet, qalypty sózben mámlege shaqyrdym, deidi Asqan. Biz de kedei-kepshikpiz, ezilgen tappyz, osy, sonaý qiyrdan tasymal jasap, ata-ana, bala-shaǵamyzdy áreń asyrap júrmiz, kelisimge keleiik dep. "Jaraidy, – dedi bas qaraqshy. – Teńdei bólmei-aq qoiaiyq. Tipti, senderdiń paidaǵa. Beseýińe – tórteý. Al bizdiń beseýimizge – úsheý. Bir mashinalaryńdy tastap ketesińder." Bireý, endi, tym aýyr. Jarty mashinanyń aqshasyn bereiik, dedik. Sol kezde... bizdiń jigitterdiń biri, shetkerirek turǵan, aqsha ákelem dep mashinasyna bara berdi de, kenet rýlge otyra qalyp, tura qashty. "Barsyn, – dedi jańaǵy qaraqshy keńkildei kúlip. – Áli de tórt mashina qaldy. Biraq aitqan sózimnen qaitpaimyn. Ekeý emes. Bireýin ǵana alamyz. Al qashyp ketken joldastaryńnyń tólemi retinde... mine..." – dep, sózge kelmei atyp saldy, shoshqanyń balasy. Onymen de toqtamady, tapanshasyn oinatyp tur. "Qalǵandaryń... – dedi ezýi urtyna jete yrjiyp, – bárińdi de osy arada ittei qylyp atyp tastaǵan jón bolar edi, onda úsh avto qatarynan dalada qalady. Aittym, ainymaimyn, bir-aq mashina alamyz. Myna júrekti jigittiń mingeni qaisysy edi?" Kórip tur, bardy da, ot aldyryp, júre berdi. Biraq, aǵa, sizdiń qoldy bolǵan mashinanyń tolyq aqshasyn beremiz, – degen.

Bala joq, endi aqshasy nesine kerek. Tek kóńildegi rizashylyq qana. Qarajat úshin emes. Kóldeneń qazaǵa ushyraǵan sháiittiń denesin alyp jetkizýdiń ózi erlik edi. Qaiǵyǵa batqan úsh jigit kelesi kúni tús aýa Orynbor aimaǵyn jailaǵan qazaq aýyldarynyń birine jetip, es jiiady. Máiitti arýlap, sondaǵy jón biletin úlkenderge kebindetip, syrtynan qaptai tigip, taǵy bir, álde kilemshe, álde kórpemen jaýyp, boiyn tasalap, kúni-túni sýyt júrip, aman-esen jetken. Aitpaqshy, álgi, bar pálege sebep bolmasa da syltaý bolǵan qashqyn jigit áldebir shuǵyl burylysta aýdarylyp, qoly synsa da basy bútin, al mashinasy múlde iske jaramsyz, uzyn jol ústinde, jarasy janyna batyp, taryǵyp otyrǵan jerinen kórip, renishten, urysqannan paida joq, tiesili sybaǵasyn tapty, dalaǵa tastap ketý obal, ony da mingestirip alypty.

Asqan óz esebinen jáne álgi eki jigittiń, taǵy da, sol joly barmai qalǵan balalardyń úlesi bar, tolyq bir mashinanyń qunyn ákelip berdi. Aqsha kerek eken. Ekeýi qaltyrap, jylai eńirep júrse de. Jalǵyz uldyń basyn ońdaýǵa. Oǵan deiin... qyrqy. Odan keiin – jyly. Basyn kóterý de, artyn atqarý da mindet edi. Eń sońǵy aldanysh. Alataýdyń aqbas júlgesinen bólektenip, oiǵa qarai emine kóterilgen, keide bult oranyp, túksiip, keide tumanyta tuldanyp turatyn, áýelde raqymsyz kóringen dómpesh Sýyq-Tóbe, barǵan saiyn rai, kelbeti jumsara túskendei, aqyry saýyryn kúnge tosyp, basynan qar ketip, jaz shyqqanda qarasa, ras, aǵash ataýlydan ada, biraq sol jalańashtyǵynyń ózi airyqsha kórik bergendei, túietailana baryp, tiginen shanshylǵan betkeiinen, kúrgei, dombaq tóbesine deiin kók maisa, sonshama etene, sonshama jaqyn, tipti, baýyry meiirli, jaisań eken. Alys bir qiyrda demi úzilgen jalǵyzdy jetimsiretpei qushaǵyna alyp, jylýly qoinyna basypty. Jazyqsyz eken, jazmysh eken. Qairan qara jer. Kóp uzamai, keshegi baqytsyz balanyń beibaq ata-anasy da seniń baýryńnan tynys tabar. Endi ólimnen basqa tileý joq edi.

Biraq zar tutyp qansha suransa da kelmei qoiǵan ajal bul ekeýin birjola turalatyp baryp alýǵa bekingendei. Qapaly kóńilge kúnkóris qiyndyǵy qosylǵan. Kúnkóris bolǵanda, táýir turmys emes, ádepki tirshilik, kádimgi azyq-túlik tarshylyǵy. Baiaǵy, 1932 jylǵy ǵalamat asharshylyq elesi. Bul aýylda, bul ǵana emes, barlyq qazaq aýylynda budan eki-úsh jyl buryn syz beripti. Áli de qońyr kóleńkesi seiilgen joq. Kerisinshe, azǵana qory sarqylǵan jadaý shańyraqtardyń ústinde burynǵydan qoiýlana túsken siiaqty. Ras, sovettendirý, kolhozdasý kezeńindegi jappai tarshylyq emes. Soǵan kerisinshe, sovetsizdendirý turǵysyndaǵy, ozyq bolar, tozyq bolar, qaitkende de birshama qalyptasqan, óz ornynda turǵan kolhoz, sovhozdardy taratý, jai ǵana taratpai, aldymen bar bailyǵyn talapai qurdymǵa jiberip, qalǵan juqanasyn basshylyq arasynda bóliske túsirip, ádepki qara buqarany kásipsiz, qoreksiz qaldyrý nátijesinde týyndaǵan, túptep kelgende, bul da qoldan jasalǵan qubylys. Álbette, barlyq jurt birdei jáne birden ashyqqan joq. Az da bolsa mal bar, qaitkende de basy bos. Qiyndyq jalpyǵa ortaq desek, qaýqary kem, ári asyraýshysy joq kárip-qaser, jetim-jesir tyǵyryqqa tirelgen. Áitkenmen, el ortasy. Kópe-kórneý, ash-ashalań óltirmes. Biraq qashanǵy kórshi-qolańǵa telmiresiń. Jetimsizdik – aýrý-syrqaýǵa jel bergen. Azǵana dert – úlken keselge ainaldy. Deni saý – jańa bir syrqat tapty. Tórt múshesi túgel kisiniń ózi jumyssyz. Al bala-shaǵaly jesirler... Kemtar, múgedek jandar... Jasy jetken káriler... Túiir túsim joq. Járdemaqyń – jarty kúndik qana... Sonda topyraq jei me?

Bizdiń eki muńlyq – Aibol men Syndybalanyń basyndaǵy jut eki ese. Qaiǵydan kóterem bolǵan ústine taqyr qazan. Qysta soǵymǵa aryq taiynshalaryn jyqqan. Jazda saýyn bar edi. Endi keler kúzde... álgi, tamaqtarynan túiirtpektep áreń ótken, ábden súrlenip, shandyrǵa ainalǵan azǵana et te bitti. Byltyrdan sarqynshaq jarty qap un tur. Qylyshyn súiretip qys kelgende kóje qatyqqa jalǵyz siyrdyń torpaǵyn soidy. Sonymen ekinshi qystan shyqqan. Qyrsyqqanda, kim qarasyn, sengen siyry qysyr qalypty. Satsa, soisa, sonymen bar sharýa bitedi. Amalsyz óriske qosty. Ózderi jarty toqashty bólip jeidi. Sútsiz qara shai ishedi. Osynyń ózi kóp tárizdi. Ekeýi de arsa-arsa. Iá. Bar súiegi syrtyna shyǵyp, omyraiyp, soraiyp qalǵan. Syndybala. Al Aibol shúikedei shal boldy. Urty sýalǵan, kózi shúńireigen. Kóilegin sheshse, qabyrǵasyn sanap alýǵa bolar edi. Tarshylyqtan emes, desedi birine biri, qabaq astynan, sóz qaiyrmai-aq. Qam kóńilge tittei qorektiń ózi jetip jatyr. Tipti, dastarqan asta-tók bolyp ketse de, osydan artyq nár sińbes edi. Kún aralatyp, múbárak juma men múskin ul dúnieden kóshken jeksenbide mindetti túrde zirat basyna barady. Áýelde zar edi. Endi aldanysh, aldanysh qana emes, qýanyshqa ainaldy. Qabirdi tóbesinen janyshtamai, basyna qyzyl-kúreń qulpytas qana ornatqan-dy. Túietaily topyraq ústine kók shóp shyǵyp ketken. Ár talshyǵyn sipalap kóredi. Qabir ústi ǵana emes, qorshaýly temir sharbaqtyń ishi, irgesi, tóńiregi túgel túkti kilemdei. Aiaqtarymen áreń basady. Sodan soń únsiz, tilsiz, qabirdiń eki jaǵynda, tize búgip, jailanyp otyrady. Shym-shymdap boiǵa qýat quiylǵandai. Kenet Syndybala jymiyp kúledi. "Esińde me, meniń alǵash emizgenim..." Endi Aibol jadyraidy. "Alǵash qaz turǵan kúni... "apa..." – dedi." "Joq, keiinirek, áýeli "kóke" dedi." "Endi, aldymen "apa" dedi ǵoi, tili kelmeidi, "a-a..." "Iá, qaz turǵan kúni. Sen úiretkensiń ǵoi..." "Ózi aitty. Al "kóke" dep úiretken – sensiń." "Kó-kó-kó..." dep, qoimai qoidy ǵoi bir kúni. Tusaýyn keskennen soń..." "Iá. "Kó-kó-kó..." deidi de kúledi. Tili sondai tátti..." "Sodan, mektepke barǵanda, "a"-ǵa "py"-ny qosa almai..." Ol da qyzyq eken.

Bári qyzyq. Bári este. Jalǵyz Aisyn... Týra jiyrma bir jyl, úsh ai jáne jeti kún... Únemi kóz aldarynda bolypty. Qadam attap shyqpaǵan. Iá. Keiingi, ajalǵa týra bastaǵan úsh márte sapar. Sońǵysy. Jiyny neshe kún? Báribir jer betinde ǵoi. Esebi, qastarynda, birge. Iaǵni, jinaqtap kelgende... úide, dastarqan basynda otyryp eseptegende, jiyny, kibise jaldardaǵy artyq bir kúndi qosyp eseptegende – týra jeti myń jeti júz alpys toǵyz kún... ǵumyr keshipti, sonshama kún, sonshama zaman kóz aldarynda júripti, qisapsyz qyzyq kórsetipti. Árbir saǵat, árbir sát qaita ainalyp kelgendei. Bai eken, baraqat eken. Ekeýi de sheksiz baqytty bolypty. Aisyn da... baqytty, keńshilikti ǵumyr keshken. Erke boldy, joqshylyq kórmedi, bula, balpań ósti. Tek sońǵy eki-úsh jylda... Oilap tursa, ol da tirshilik tarazysy. Keiigen joq, sharshap júrse de qabaq shytpady, aýyr jumysty – áke-sheshesine septesken, ózi de qanaǵat tapqan jumysty beinet emes, mindet, qýanysh sanady. Sońǵy sátinde... sońǵy sátinde de qinalmai ketipti. Zulymnyń meiirimsiz oǵy qaq júrekten qadalǵan eken... Azǵana jylap alysady. Sodan keiin taǵy da meiirli estelik. Taǵy da... besikte tyrbańdap jatqany, tái-tái basqany, mektepke barǵany. Tipti, sabaqqa yqylassyz, kezinde bulardy qanshama qamyqtyrǵan, uǵymsyz... emes, selqos, kejir mineziniń ózi qyzyq edi. Al traktorymen – mai-mai, samosvalymen shań-shań bolyp jumys jasaǵany... taýsylmas hikaia. Taǵy qanshama, qimas, qýanyshty, meiirge toly áńgime. Zirat basyna baǵana, tańerteńgi, asyǵys, tatymsyz shaidan soń kelgen. Endi mine, kún eńkeiip, Sýyq-Tóbeniń basyna tónipti. Kókirek syzdai qoshtasyp, birer shaqyrymdai jer, jazań sailaýytta jatqan aýylǵa qarai aiańdaidy.

Ekinshi qys ta ótkerildi. Ekeýi... ekeýi de ólmedi. Qabarǵan qaiǵy qatyp-semip, ishke túsken. Eńkeise de úzilmepti. Biraq ajal elesi bosaǵada turǵan. Búgin... Erteń... Kúmánsiz.

Endigi jerde ótken uldy ǵana emes, aldarynda ketken ózderiniń ata-analaryn da eske túsire bastap edi. Jiyrma jyl bolypty elden shyqqaly. Kim bar, kim joq. Sonshama zaman boiy eshkimdi kórmepti, eshkimmen habarlaspapty. Kórgisi de kelmegen. Qashqan. Iá. Aýyl ǵana emes, aýyldas ataýlydan túgel. Birde álgi... qaida júrse joly bolǵyr, bulardyń osy baqytyna dáneker, barlyq qyzyǵyna uitqy bolǵan, ári atalas týys Qydyrbekti syrtynan kórip qalyp, ekeýi birdei, balalaryn jetelep, dymdary bite keri sheginip, úlken ýnivermag, Almatyǵa ádeii barǵan, kiim qaraǵany, aralaǵany ne, sol beti syrtqa shyǵyp, aýlaqqa bezip edi-aý.

Budan sońǵy kezeńde etene tanys bireý-mireý kezdeisoq ushyrasyp qalar dep, qalaǵa da kóp barmaityn bolǵan. Áitpese, aýyldan nege ketti. Osy bir bala úshin. Áldekim bóten týmysyn bilip qoimasyn dep. Áldekim emes, balanyń ózi. Sharanasymen etegine saldy, aq mamasyn berip, álpeshtep ósirdi. Týǵannan artyq. Ózderi riiasyz. Biraq... kóńilge qaiaý túspei me. Tipti, bala estip, bilmese de, ózderi maza tappas edi. Óitkeni... bul erekshe bala, qaidan kelgeni, qalai baýyrǵa kirgeni... ózderi úshin de bóten bireýdiń basynan ótken ertegi tárizdi kórinedi.

Qaitkende de qyzyqtary kelisti bolypty. Buǵan da táýba. Ózi bergen qudai ózi aldy. Qoldan ketti, asyl anasy qara jerdiń qoinyna kirdi. Mine, týra eki jyl. Artyn kútti. Jylady, syqtady, qaityp kelmedi. Endi ózderi de kór aýzynda. Bálkim... týǵan jer, ata-analarynyń qasyna... Bul – erkektiń qapyl, tolǵanysy edi. Osy jaz shyqqannan beri shym-shymdap oiǵa oralǵan, aqyry boiǵa sińip, tilge úiirilgen.

Qaiǵy qalypqa túsip, jan jadyramasa da, kóńil baiyzdaǵan, ótkendegi óz ómirlerin de eske túsirip, zirat basynda emes, ashyq aýla, úi aldynda otyrǵan bir kúni aitqan.

– Elge qaitsaq qaitedi?.. – degen.

Áiel shoshyp ketti.

– Qaida? – dedi selk etip.

– Aýylǵa, – dedi birshama basylyp qalǵan Aibol...

– Kimge barasyń? Ne úshin barasyń?.. – dedi Syndybala ózinde bolmaǵan qatqyl únmen.

– Endi... týǵan jer... Tym qursa kórip qaitsaq...

– Nesin kóresiń, – dedi Syndybala kózine jas alyp. – Ne dep baramyz? Jalǵyz uldyń qyrshynynan qiylǵanyn aitý úshin be? Álde áke-sheshemizdiń qarań qalǵan molasyn qushaqtaý úshin be?..

Aibol óz sóziniń oqys ári qisynsyz shyqqanyn moiyndap, jer shuqyp, úndemei qalyp edi. Syndybala óziniń baiypty, bekzat minezin qaita tapty.

– Joq, – dedi aýyr kúrsinip. – Meniń týǵan jerim – jalǵyz uldyń ósken jeri. Ólgende qasynda jatam. Iesiz, panasyz, ai dalaǵa tastap kete almaimyn!

Aibol meniń aitpaǵym basqa edi dep, jýyp-shaiyp jatyr.

– Seniki de jón, – dedi Syndybala shalyna músirkei, janashyrlyqpen qarap. – Biraq osynda bolaiyq. Arýaq... men bilem, sezem, biz kúndiz ózine – ziratqa barsaq, Aisyn túni boiy bizdi – osy úidi tóńirektep júredi. Kún saiyn. Ketip qalsaq, tipti, azǵana kúnge aýlaqqa uzasaq, kórmegen, bilmegen jer, bizdi qaidan izdemek? Jalǵyz uldyń jany keýdeden shyqsa da, shyǵanǵa ketken joq. Qiiamet-qaiymǵa deiin qasymyzda, osy Sýyq-Tóbeniń eteginde júredi... – dedi.

Sol kúni keshte úidegi sham sónip qalyp edi. Elektr jaryǵy. Ózinen ózi emes. Jarym jyldan asty, aqshasy tólenbegen. Eki ret eskertti, bes ret eskertti, kelesi pensiia, arǵy pensiia... Jaryq qaida, kúndelikti nanǵa jetpeidi, amalsyzdan keiinge shegere bergen. Bularmen qosa búkil aýyl. Túgelge jýyq. Aýdan ortalyǵy Uzyn-Aǵashtan arnaiy tekserýshi kelgen de, túgel qiyp ketken. Jaryqtan airylǵan barlyq úide maisham jaǵylyp edi. Kádimgidei, dúkendegi taiaqsha balaýyz emes, ol qurǵyryń joq, bolsa da ájeptáýir aqsha, baiaǵy kedeidiń, soǵys kezindegi, odan da bergi zamandaǵy, qoldan jasaityn, úirenshikti shyraǵdany. Barmaq basyndai toń mai bolsa jetip jatyr. Maqtadan, shúperekten bilte shiratyp, tóńkerilgen kese túbine ornatasyń. Kesh qaraiǵanda bular da osyndai shyraq jaqty. Tipti jaqsy. Eshkim aqy suramaidy. Tek... onsyz da úńireigen úi ishi qaraýyta, qulazi túsken.

Ekeýi tórde, jaipaq jozy, jalańash dastarqan basynda otyrǵan. Syndybala joqtan-bar, kádimgidei ystyq tamaq jasapty. Tipti ońai eken. Buryn oiǵa kelmegen. Ótken, mol bolmasa da, tarshylyqqa jetpegen suryqsyz qysta jalǵyz siyrdyń aýzynan qalǵan azǵana jem. Kombikorm atalatyn. Qap túbinde jatqan, bir puttai. Sol azǵana, azǵana emes, ájeptáýir jarma, qospa, bidai, kebekti qoqym, qaýyzynan tazartyp, jarty aiaǵyn týra bir táýlik sýǵa bórttirgen. Sodan soń bir shókim tuz, azǵana shylaýmen otqa qoiǵan. Bylqyǵan, keremet botqa shyǵypty. Ras, qatyqsyz. Biraq toq. Ári... aiaq astynan tabylǵan ózgeshe as. Úide túk joq edi. Kóktemde, albardaǵy baqshalyqta jer shuqyp, baptap ekken azǵana kartop jańa túiindegen, kúzge qaratsa, tym qursa birer qap ónim almaq. Endi mine, qurama botqa. Astyq jinalǵanda kezekti pensiianyń bar aqshasyna taǵy bir qap, jemdik qospasyz, taza bidai taýyp alsa... qaryq bolady eken. Ózegi talǵan, áitse de qunyǵyp otyrmaǵan ekeýi ájeptáýir kóterilip qaldy. Iá, tegin, mol tamaqqa emes. Onsyz da tábetteri kem, shetinen shókip, anyq úsh qasyq jegen joq. Aiaq astynan kóńil demeitin jańa arman, jańa keńes shyqqanǵa. Oilap tursa, ótkenniń bári qýanysh eken. Aisynǵa qatysty, ertegilik, árqily áńgime óz aldyna. Odan burynǵy. Tipti, soqa bastary otyrǵan, biraq kúsh-qairaty boiynda, bar tileýi alda, kádimgidei qyzmet jasap, el qatarly tabys taýyp, adamsha ómir súrgen qanshama zaman. Oǵan deiingi, ekeýi jańa qosylǵan, ýaiym, qaiǵysyz jyldar. Odan da burynǵy, – bozbala, boijetken shaq. Ash-aryq, mehnat, beinetti soǵys kezi. Dál osyndai maisham jaǵyp otyrar edi. Qazir ala-kóleńke kórinedi, ol kezde samaladai jaryq. Osy, dál osyndai maisham jaryǵymen sabaq daiyndap, kitap oqityn.

Birin biri delbep, ájeptáýir otyrǵan soń bul áńgime de taýsyldy. Tún ortasyna taqaý. Bálkim, asyp ta ketti. Saǵatqa qaramaǵan. Saǵatqa qaramaǵaly, ýaqyt sanamaǵaly qansha zaman. Búgin de. Alda uzaq tún tur. Qaitkende de kún jaryǵy janǵa jaqyn eken. Syrtqa shyǵasyń, aýlada júresiń, qaitadan úige kiresiń, qybyr-jybyr, baiaý bolsa da ýaqyt ótip jatady. Al túnde... Uiqy jaqsy, árine. Keide bastyǵyrylyp, aýyr túster kórseń de. Baz-bazynda ótken kúnge qaita oralasyń. Balańmen, baryńmen birge júresiń, aman-esen, shat-shadyman. Túste, eleste bolsa da, bir jasap qalasyń. Tek... jańa ǵana oianǵan sátte qiyn. Búgingi kúnge, jetim-jesir, qaraly kúnińe qaityp oralasyń. Áitkenmen de uiqy – ájeptáýir jeńildik ákeletin. Bar qaiǵyńdy birjola umytpasań da. Tek... birden uiyqtap kete almaisyń. Talyǵyp baryp, tún aýǵanda, keide tań bozarǵanda áreń kóz ilinedi. Ekeýi sol jeńildik sátin kútip, ýaqyt sozyp qana otyrǵan. Biraq búgingi otyrys tym uzaryp ketkendei. Aibol amalsyz saǵatqa qarap edi. Jyljymai, bir orynda turyp qalǵandai. Tún jańa ǵana ortalanǵan. Týra on eki eken. Nól-nól. Sol kezde... Syndybala ishin tartty. Aibol da jalt qaraǵan. Týra bosaǵada tur eken!..

Úńile, eńkeie qarap, týra bosaǵada tur. Aisyn!!

Júzi kóleńkeli. Álde jábirlengen, álde aianyshqa tolǵan, jabyrqaý keiipte. Sol, nazaly kúiinde sál bógeldi de, únsiz, dybyssyz qalpy alǵa qarai eki-úsh qadam basty. Endi túr-tulǵasy aiqynyraq kóringen. Janary jasaýrap, bet-júzine kúlki úiirildi.

Ekeýi... mana... tas bolyp qatqan. Endi ǵana es jidy.

– Qulynym!.. – dedi Syndybala shyr etip.

– Balaqan!.. – dedi Aibol, omalǵan ornynan tura almai.

Ekeýi birdei kóz jasyna erik bergen.

– Qaityp keldiń be, aqyry... – deidi anasy.

– Bar ekensiń ǵoi, júr ekensiń ǵoi... – deidi ákesi.

– Iá... – dedi Aisyn. Teńsele bere boiyn jidy. – Men... kel... dim... – dedi az-maz dirili bar , kúmbirsiz, anyq áýezben. – Sender... jylamańdar... Maǵan aýyr... – dedi kúrsinip.

Keler mezette ǵaiyp boldy.

Ekeýi qarmalanyp, oryndarynan turdy. Qaltaqtap bosaǵaǵa bardy. "Aisyn!.. Qulynshaq!.. Balaqan... Jalǵyzym... Jaryǵym..." – desip, qoldaryn alǵa sozyp, ár qadamyn ańdai basyp, shaǵyn bólmeni on ainalyp shyqty. Joq. Sodan soń esikti sipalaǵan. İshki ilgegi salýly tur eken. Aýyzǵa – dalanǵa shyqty. Ol da berik. Qaityp kelip, terezeni túgendedi. Jeldetkishine deiin jabyq. Sodan soń dymdary quryp, otyra ketken.

Syndybala taǵy da kóz jasyn bulady.

– Jylama, – dedi Aibol. – Aitty ǵoi jańa ǵana balań. Sen jylasań, jeńileiip qalarsyń, al oǵan aýyr. Solai dedi.

Syndybalanyń kóz jasy birden tiyldy. Ekeýi birdei boiyn jiyp, az-maz sabyr tapqan.

– Tiri, – dedi sheshesi. – Ólgen joq. Tiri eken!

– Onda... qalai keldi, esik qozǵalmaǵan qalpynda...

– Tylsymmen ashylyp, tylsymmen jabyldy, – dedi Syndybala nyq senimmen. – Biz qapelimde ańdamai qaldyq.

– Ras, tiri, – dedi Aibol da, jeńil kúrsinip. Bet-aýzy shalbarlanyp, kádimgidei, yrjiyp kúldi. – Jany... Jany keýdeden shyqsa da, ózi tiri. Jańaǵy... – Boiyn bekitip, azǵana bógeldi. – Jańaǵy – arýaq. Aisynnyń ózi emes, arýaǵy. Esebi, ózi. Bizdi umytpapty. İzdep keldi. Taǵy keledi...

– Taǵy keledi... – dedi Syndybala. Kóz jasyn syǵa bere, qaitadan qataidy.

– Iá, endi jylamaýymyz kerek, – dedi Aibol. – Jylasaq... taǵy da ketip qalady. Sodan, ókpelep... múlde... Keledi...

– Keledi! – dedi Syndybala sonshalyq berik senimmen. – Múmkin, qapaly kúiimizdi kórip, jubatý úshin kelgen shyǵar. Biraq endigi jerde... sonyń ózine... qalai jylamassyń... – dedi taǵy da bosańsyp.

Aibol eńsesin jaza jadyrap, múlde ońalyp aldy.

– Jylamaiyq. Qýanaiyq. Balamyz bar eken, – deidi. – Endi qaiǵyratyn ne qaldy, – deidi. – Keldi. Kórdik. Taǵy keledi. Búgin. Osy qazir. Tek... ózi aitqandai, bekem bolaiyq. Qaiǵymen emes, qýanyshpen qarsy alaiyq. Mine, qazir...

Ekeýi qaitadan serpildi. Otyn mazdatyp, jańadan shai shyǵardy. Alańdaǵan qalyptary bylyqai botqany da, tabaqtyń túbine deiin, túgel jep aldy. Syrttaǵy beimezgil mashina dúriline de, alys, jaqynda áldebir itterdiń úrgenine de, oryndarynan atyp tura jazdap, tipti, typa tynyshtyqtyń ózine eleńdep, tań bozyna deiin kútip otyrdy. Aisyn kelmedi.

Shala-sharpy kóz ilgen soń, asyǵys orazasyn ashyp, zirat basyna barǵan. Momaqan, únsiz qalpynda typ-tynysh jatyr eken. Arýaq emes, ústindegi kók shóbine deiin tilsiz, ózi de jansyz, jetim tómpeshik.

Keshine... syz bermedi. Erteńine de. Arǵy kúni de. Úsh kún, tórt kún ótti.

Besinshi kúni, tún ortasyna tolmai, el uiqyǵa jatar kezde qaitadan kóringen. Óńi bop-boz eken. Qaiǵydan da, qýanyshtan da shet. Taǵdyrǵa kóngen, baisaldy, bekem. Ákesi men sheshesi jylaǵan joq. Tipti, qybyrlap, qozǵalýǵa qoryqty. Áneýgidei ketip qalar dep. Til qatysyp ta úlgermegen. Aisyn tym asyǵys, bir sátke ǵana oralǵandai. Ol da eshteńe aitpady. Ata-anasyna eljirei, barlai qarap azǵana turǵan soń kózden ushqan. Tym qursa bes-on minýt bógelmepti.

Áitse de, ekeýiniń qýanyshynda shek joq edi. Ótkende eriksiz renjitip aldyq pa dep qoryqqan. Bul joly ókpesi joq siiaqty. Shynynda, óziniń onsyz da ólmeli áke-sheshesi, renish-ókpe úshin emes, esirkep, eńsesin kóterý úshin keldi emes pe. Dese de... nege týra bes kún bógeldi? Oilap, sanap, eseptep, op-ońai tapty. Áýelgi kelis – jeksenbi, qazaǵa ushyraǵan kúni eken. Odan sońǵy juma – aýylǵa jetken kúni. Endeshe, jambasy jerge tiip, kelisimen, máiitti zaryqtyrmai, túnde qondyryp, erteńine, sáskege taman qara jerge tapsyrǵan – senbi kúni bar emes pe. Juma, senbi, jeksenbi. Aptanyń sońǵy úsh kúni qatarynan... Sonshama qýanyshty jaǵdaidy oisha elestetýdiń ózi qiyn edi. Sóz joq, keledi. Senbi kúni, iaǵni erteń taǵy. Tek, býyndaryn bekitip otyrý qajet. Áitpese, úshinshiden soń múlde kórinbei ketýi. Tek osy bir joly kelse. Áýelgi senbide. Erteń...

Keldi. Kelesi jeksenbi, arǵy jumaǵa qaratpai.

Ekeýi keshki alakeýimnen kútken. Qatarynan úsh maisham jaqty. Baiaǵydan qalǵan ádemi kárlen keseleriniń túbine. Úsh kesege úsh maisham. Syndybala ár jerge qoiyp edi. Aibol birdeńege qaishy kelip qalarmyz, úirenshikti jerde tursyn dep, túgelimen dastarqan ústine, qatarynan ornatty. Ekeýi birin-biri sabyrǵa shaqyrǵan. Shynynda da, boilary úirenip qalypty. Jylaityn ne bar. Ras, qýanyshtan da jylaidy kisi. Biraq dál bular úshin orny joq.

Aqyry, tún jarymda, bosaǵadan attaǵanda, bosaǵa emes, jabyq esikten tórge qarai qadam basqanda... meiirli qýanyshpen kórisken edi. Aisyn da burynǵydan kóterińki eken. Jáne erkin. Ekeýi qalt-qult etip, kárilikten, kemshilikten emes, mazat tolqynystan, býyndary dirildep, qarsy aldyna kelgende... baiaǵy bir zamandaǵydai jymiyp kúldi. Al bul ekeýi... álde imenip, álde úrkitip alarmyz, jańa, beimálim rásimge qaishy keler degen túitkildi qaýippen, emine bere toqtap qalǵan. Aisynnyń ózi de, bular taqaǵanda bir qadam keiin sheginip edi.

– Men... taǵdyr... – dedi. – Áitse de... senderge obal boldy... – Daýsy tutqyrlanyp, azǵana bógeldi. – Men bárin de bilem, – dedi taǵy da jarty qadam sheginip. – Senderdiń qalai qaiǵyryp, qamyqqandaryńdy. Kól-kósir kóz jastaryń taýsylyp, qalai demderiń bitkeni. Sodan soń, qaiǵy ústine turmystan talai taryqqandaryń... Asharshylyq aldynda. Kúni búginge deiin...

– Joq, joq, jaryǵym... – dedi Syndybala qolyn erbeńdetip. – Biz... biz... 

– Biz de el qatarly... – dedi Aibol. – Ashtan ólip, kóshten qalmaimyz. Tek...

– Óli arýaqqa bári de belgili, – dedi Aisyn. – Kórse de, kórmese de.

Sodan soń...

(aitty...

– Arýaqqa bári de aian. Ata-anasynyń jaiy ǵana emes. Aǵaiyn-týys, taqaý tóńirek, tanys-bilis. Óziniń ótkeni túgel. Tipti, týǵan, es bilgen shaǵyna deiin... Men bárin de bilemin. Senderdiń... qudaidan bala tilep, qalai zaryqqandaryń, maǵan qalai qýanǵandaryń... Qalai mápelep...

Mynaý sóz – atqan oqtan ármen boldy. Ekeýi birdei ózekteri sýynyp, opyryla qulaýǵa shaq qalǵan...

Joq!

Ol ras, arýaqqa bári maǵlum. Bolǵany da, bolmaǵy da. Aqiqat deseń de, qazaqshylyqqa jatpaityn qylyq. Kórgensizdik. Kir, qoqys. Kóńilge qaiaý. Orynsyz qatal, tym aýyr soqqy. Árine, aitpaidy.

Aitpady.)

... irkilip qaldy. Biraq ekeýi de áldene, tosyn bótendiktiń lebin ańdaǵandai. Aldymen es jiǵan, nemese, birjola esi shyqqan Syndybala eken.

– Qulynym-aý, – dedi jassyz kóz, zarly kóńilmen ańyrap. – Tas emshegimdi jibitken qońyr qozym-aý, qalaisha ǵana...

Asyǵys attap, bas salyp qushaqtap edi, qur aýany qarmady. Ań-tań bolǵan, óńi buzyla abdyraǵan, qapaly, qaraly kúide keri burylyp edi, Aisyn jylysty ma, sekirdi me, álde býaldyr saǵymdai tolqynyp ótti me, ekeýiniń aralyǵynda tur eken.

– Senderdi burynǵydan da jaqsy kóremin, – dedi. – Áitpese, Sýyq-Tóbeniń eteginde tynysh qana jatar edim. Apa, kóke... meniń basqa kimim bar... Senderdiń jalǵyz uldaryń... Jaralmyshtan bastap, ótken ǵumyr boiy, endi jer qoinynda, qiiametke deiin... Senderden basqa túgim joq. Tym qursa úilenip, artymda tuiaq qalsa ǵoi. Senderdiń de qaiǵy-zaryń...

Sózin aiaqtap úlgermedi, aýaǵa sińip joǵaldy. Endi eki kári birin biri qushaqtap alǵan. Jabyǵyp, jylaǵan joq. Súiinishten de, túńilisten de tys. Úreiden de, úmitten de ada. Bári ótti. Bári bitti. Attai jiyrma bir jyl tek qyzyǵyn ǵana kórsetken Aisynnan shynymen-aq airylypty. Birjola ketti dep bilgen. Tipti, kesheli-búgin, osy jańa ǵana kózben kórgenderine kúmándi. Kúmándana turyp senimdi. Sonda... bul ne? Ne emes, kim? Ózi ekeni anyq. Arýaq bolsa... tiri. Iaǵni, ólgen joq...

Ólgenin kórgen joq. Áiteýir ishten kebindep, syrttan tigip tastapty. Betin ashqyzbaǵan. Aýyl aqsaqaly. "Mine, sháiit bolǵaly altynshy táýlik, kún jaz, qainaǵan tamyz, kórýge... syrtyn sógip, ishin ashyp, kórýge... kóńilderiń qaitady, sol, óńi buzylmaǵan, aman-saý qalpynda este saqtalsyn... Eń bastysy – kebindelip qoiǵan máiitke obal, senderden ary qaiǵy..." – degen. Múmkin, sonda... basqa bir... Aisyn ólgen joq. Ǵaiyptan tiri shyqqan. Ǵaiyptan kórinis berdi.Ólgen joq. Sirá, áldebir siqyr aimaǵyna tústi... Iá. Anyq. Ekeýi qaitadan daǵdarǵan. Aqyldan aljasqandai. Óń men tústi aiyra almai tur. Jańaǵy... tús pe, óń be. Estelik pe, eles pe. Eles emes. Tús emes.

Shyn eken. Eshqaida ketpepti. Keler mezette manaǵy ornynda tur...

– Ýh... áreń oraldym, – dedi bul joly ashyq áýezben. – Kóke, apa... Sender meni óldi dep bildińder. Endi tiri qalpyma sener-senbes jaǵdaida tursyńdar. Men ólgem. Ári tirimin. Men – tán emes, jan! Men – máńgi jasar arýaq...

– Joq! – dedi ekeýi qatarynan. – Sen – barsyń. Aman-esen, tirisiń. Áldebir siqyrly ólkede júrsiń. Siqyrmen kelip tursyń. Endi osynda qal. Biz keteiik. Aýys, aiyrbas múmkin be?

– Jazmyshtyń joly túzý, – dedi. – Qaitpaidy, qairylmaidy. Sender bile tura sengileriń kelmeidi. Mine.. qabyrǵada qaltyldaǵan eki kóleńke kórinedi. Ekeýiń. Úshinshi – men joqpyn. Apa, ainanyń betindegi perdeni al, – dedi salqyn jymiyp. – Endi úsheýimiz kezektese jaqyndap kóreiik. Mine, men joqpyn. Sender – tiri, men – ólgen kisimin. Qaityp keldim, biraq qaita tirilmeimin. Kóngensińder, endi meni kóre tura, úmitterińdi birjola úzińder. Kelmeitin edim, kórinbeitin edim, biraq keshegi... maldyń jeminen qalǵan bylamyq botqa... Men áýpirimmen kórden turýǵa májbúr boldym. Meniń... álpeshtep ósirgen áke-sheshem mundai kemshilik jaǵdaida qalýǵa tiis emes...

Taǵy da, kútpegen jerden ǵaiypqa ainaldy. Ańdap qarasa, solai bolmas jóni de joq. Kóp uzamai, terezeden tań syz bergen.

Erteńine – jeksenbi bolatyn. Kezekti kúni. Kelmedi.

Arǵy, qaiǵyly, qaraly jumany taǵatsyz kútip edi. Tań atqansha, kún shyqqansha tosty. Joq.

Senbi... Eń sońǵy bolmasa da, úmit kúni.

Kesh tezirek batsa dep tilegen. Keshke jetpedi. Sáske túste jetip kelgen. Asqan. Aisyn emes, Asqan.

Qysyla, qymtyryla kirgen. Sálemnen keiin dastarqan basyna tize búkti. Jan-jaǵyna qaranyp, azǵana otyrǵan soń, duǵa qyldy. "Qul-hý-alla..." Jattap alypty, kúbirlei sozyp, úsh qaitaryp, "alla ákbar" aitty. Sodan soń ǵana jón suraǵan. Qarttardyń amandyq, saýlyq jaiy.

– Aǵa, táte, men kinálimin, – degen, nazaryn tómen salyp. – Mine, jyl asty, esebi eki jyl, tym qursa úilerińizge kirip shyqpappyn. Kóship ketkem. Qý tirlik. Tapyr-typyr, alas-kúles. Áne-mine dep júrip uzartyp alyppyn. Endi... jaǵdai jaman emes.

Syndybala shai qoidy. Sol kezde ǵana... jerge kirerdei qinalǵan. Dastarqanǵa salar... jarty japyraq nan joq eken.

– Táte, áýre bolmańyz, – dedi Asqan áldeneni sezgendei. – Keiinirek kelip, aǵamen erkin otyryp áńgimelesemin ǵoi. Búgin asyǵys edim. Osy aýylda azǵana sharýa shyǵyp... Sizderdiń úige arnaiy kelgeli júr edim. Tipti jaqsy boldy.

Eki kári úshin Aisynnyń ótkendegi seriktes aǵasyn kórýdiń ózi úlken qýanysh edi. Áýelde áldeneler eske túsip, kemseńdegenmen, ózderin tezinen bekemdep alǵan. Sheshe suqtana, súiine qarap otyr, balasynyń dosyna. Áke árneni surastyryp, áńgime jalǵady.

– Qazir jaǵdai birshama jaqsardy, – dedi Asqan. – Japoniiadan oń rýldi mashinalar jetkizý máselesin jolǵa qoidyq. Baiaǵydai ózimiz aidap ákelmeimiz. Baramyz. Poiyzben. Kóbine Vladivostok. Sonda isker, senimdi jigitter taptyq. Tiesili aqshasyn tóleimiz de, bir mashina emes, onshaqtysyn qatarynan arnaiy vagonǵa tietemiz. Ózimiz salt qalpymyzda, jolaýshylap, saiahattap qaitamyz. Aisyn bolsa ǵoi... – dedi kenet júzin kóleńke shalyp. – Sondai... tabandy eki-úsh jigit bar, – dedi. – Biraq... – Sózin taýyspady. – Meni óz balalaryńyzdai kórińizder, – dedi, tizerlei ornynan turyp. Eńkeie bere, qoinyna qolyn salyp, stol ústine bir býda aqsha qoidy. – Mynaý – Aisynnyń úlesi. Keiingisi taǵy bar... Qinalmai, qajetke jarata berińizder. Men... taǵy da kelem...

Kelmedi. Aisyn. Sol kúni keshke. Senbi ǵoi. Kezekti kóris kúni. Erteńine, jeksenbi kúni taǵy da. Ekeýi tań atqansha, elbirei zaryǵyp, uzaq kútti. Aqyry, kún shyǵa, talyǵyp, áreń kóz ilgen. Endigi emeski úmit – aldaǵy juma.

Keldi. Tústen keiin. Kún jaryq qoi. Aisyn emes, árine. Asqan.

Eki kári shelpek pisirip otyr eken. Múbárak juma ǵoi. Arydaǵy arýaqtarǵa, beridegi... óli, tirisi naqty belgisiz balaǵa arnap.

Asqan taǵy da duǵa qaiyrdy. Bul joly, álde ýaqyty kóp pe, álde jetim-jesir kempir-shaldyń kóńilin aýlaǵysy keldi me, uzaǵynan otyrdy. Kádimgidei áńgimemen. Qazirgi tabystary táýir kórinedi. Burynǵydan bes ese. Biraq bul da turaqty kásip emes. Erteń, uzasa eki-úsh jylda ustalǵan, arzan mashinanyń quny túsedi, túspese de, ótkizý qiyndaidy. Óitkeni, ár taraptan jetkizýshiler kóp. Ári keden – bul jaqtaǵy bilik tutqasyn ustaǵandardyń kómeii keń. Kóp sozbai, osy biyl, qosymsha, bálkim negizgi tabys kózi – STO – Tehnikalyq qyzmet beketin uiymdastyrmaq. Qalanyń irgesinen qajetti jerin alyp qoiypty. Endi tiesili jabdyqtary bar tórt qabyrǵasyn turǵyzý kerek.

– Aisyndy jumysqa aldym... – dedi kenet basyn kóterip. Sodan soń, ańdaýsyzda aitqan sózi tamaǵyna keptelgendei, qalt tyndy. Daýsy qaimyjyqtanyp, – Aisyn... – dedi de, tuqyra tómen qarap, taǵy bógeldi. Keler mezette kózine jas alǵan.

Áńgimesin azdan soń ǵana jalǵastyrdy.

– Sol joly men ólýge tiis edim, – degen. – Aisyn araǵa tústi. Oqtan qaǵý úshin emes. Meni qorǵap. Uryp jibere me dep. Qairatty edi ǵoi. Ári jyldam. Myna táteme tartyp týǵan, iri. Atady degen oi joq. Qorqytyp tur dep oiladyq. Sonda da araǵa túse berip edi. Álgi qaraqshynyń tartyp jibergeni. Qorqytqan joq, shynymen atqaly tur eken. Sodan... esime tússe, áli kúnge deiin býynym dirildep ketedi... Aisyndy qushaqtai alyp edim, maǵan janary jarq etip, kózin tóńkere qarady da, kete bardy...

Eki kári únsiz jylap otyr edi.

– Já, – dedi Asqan qataiyp. – Sodan... mine, eki jyl, esimnen shyqqan emes. Tek qana... – Taǵy da tutqyrlanyp, bógelip qaldy. – Ótken juma kúni túnde... Álde túsim, álde óńim... – dedi basyn silkip. – Ertesimen, tura sala sizderge asyqtym... – Jymiyp kúle bere, ańyryp qarady. – Sol kúni... Ózimniń de kóńilim jailanyp, tynysh uiyqtadym. Erteńine.. ótken jeksenbi ǵoi, týra tún ortasynda kelip tur... "Meni jumysqa al," – dedi. – "Tym kóp emes, ortasha ailyqqa," – deidi...

Asqan taǵy da basyn shaiqap, tóbege qarady.

– Aldym. Tirkep qoidym. Ortadan joǵary jalaqymen. – Kúldi. – Endi sizderge ákelip berip turam. Eshqandai tarshylyq kórmeisizder, maǵan senińizder, – dedi.

Ekeýi yńǵaisyzdanyp, áldenendei ýáj aitpaq edi, Asqan qolymen jasqady.

– Men qaida bolar edim qazir? Sýyq-Tóbeniń eteginde jatar edim. Aisyn emes, myna men. Aqsha degen ne, aǵasy. Táte. Myń, milion teńge bir kúndik jaryqqa jete me. Sizder de... Ketkenniń orny tolmaidy, endi... asyqpańyzdar. Meni Aisynnyń ózi bolmasa da, kózindei kórińizder... Ótkendegim – qaryzdyń qaldyǵy edi. Mine, balalaryńyzdyń áýelgi ailyǵy, – dep, taǵy da ájeptáýir aqsha tastady.

Jarly-jalbaǵai kempir-shal ne aitpaq. Alǵys, rizashylyqtan basqa. Aqsha úshin emes, adamgershilik úshin. Eń bastysy – ólgen uldary áli de tiri júrgendei. Ólse de ózderiniń qasynda eken.

Juma edi ǵoi. Keshkisin... keldi. Aisynnyń ózi, árine.

Júzi ashyq eken. Ekeýine kezek qarap, úsh-tórt qadam alǵa basyp, bir qadam keiin shegindi. Ákesi men sheshesi... keýdede shyqpaǵan jany ǵana bar, shymyrai tolqynyp, bular da áreń tur. Áldenendei túisikpen sezindi, bul – eń sońǵy kelis. Eń sońǵy kórinis. Bu dúniedegi. "Qosh, baqul bol!" – dep, "Aqyrette kóriseiik!.." – dep aitýǵa aýyz da barmady, ýaqyt ta jetpedi. Jarq etip, eńselene kóringen eles keler mezette tumandai tarap, ǵaiypqa ainalǵan. Iá. Birjola...

Kári áke-sheshe qapaly qýanyshta qalyp edi. Birge turmaq joq, birge júrmek bar eken. Bu dúniede emes, o dúniede. Kóris kúni de tym alys emes. Bir jyl, eki jyl, uzasa bes-alty jyl. Eriksiz tezdetý – kúná bolar edi. Asyqqan joq, fániden bezip, baqiǵa suranǵan joq. Biraq shyn úmitpen, aq peiilmen kútken. Soǵan orai ózderin erekshe talaily, sonshama jeńil sezingen. Jalǵyz uldary – bar eken. Aman-esen júr eken. Endi ne arman. Aisyn aldarynda ińgálap jatqan, alǵash qaz turyp, tái basqan, quldyrap oinap, apa, kóke dep moiynǵa asylǵan, ósken, jetken, qorǵanysh, súienish bolǵan abat, kenish ómir bastaryna qaityp oralǵandai, nesibeli, yrysty kún keshti. Bes-alty jyl emes, eki, bir jyl da emes, uzaq jeti-segiz ai boiy. Sol meiir, sol qanaǵat, iman, tilekpen erte kóktemde ekeýi qatarynan dúnie salypty. Biri – tańerteń, ekinshisi – keshke qarai.

Almatydan Asqan keldi, tanys-bilis, týmasa da týǵandai aýyl-aimaq túgel jinaldy, muǵalim marqumnyń aldyn kórgen jigitter Sýyq-Tóbeniń etegindegi kókmaisa zirattyń kúnbatys shetindegi, ózderimen birge oinap, birge ósken Aisynnyń dál qasynan, beti ǵana jipsip, asty toń bolyp qatqan sary topyraqty qopara tekshelep, qatarynan eki qabir qazdy. Týǵan-týyssyz, baiaǵy bir zamanda osy óńirge kóship kelip, berik ornyqqan, sonshama uzaq ýaqyt boiy irge aýdarmai, bir qonysta otyrǵan, basy – baqytty, sońy bulaǵai, qaitkende de ózinshe ǵumyr keshken, ataýly úsh-aq jan bolsa da, tutas bir áýlet – otbasymen tórt qanat kiiz úidiń ornyndai ǵana jerge syiypty. Eń sońǵy belgileri – bastaryna úiilgen kishkentai tómpeshik qana eken. Biri – ústine kók shóp tebindegen jas jigit. Ekeýi – ázirge taza topyraǵy ǵana qopsyǵan eki kári. Qaitkende de jansyz, tilsiz úsh dómbek. Al astynda...

Tiri jan bilmeidi. Biraq anyq. Áke men sheshe qasyretpen airylǵan jalǵyz uldaryn qaita tapty. Endi eshqashan juptary jazylmaidy. Qiiamet-maqshar kúnine deiin. Odan soń da...

Imandary salamat bolǵai, ǵaziz múskinderdiń!..     

Muhtar Maǵaýin,

2008 jyl.