مۇحتار ماعاۋين. ٶلٸ مەن تٸرٸ (ەڭگٸمە)

فوتو: نۇربەك تٷسٸپحاننىڭ جەكە مۇراعاتىنان

– تٸرٸ كٸسٸ مەن ٶلٸ ارۋاق – ەكەۋٸنٸڭ جولى ەكٸ ايىرىق.

بٸرگە جٷرٸپ, بٸرگە تۇرماعى مٷمكٸن بە? – دەدٸ لي.

........................................................................

– ٶلگەن ادام – بۇ دٷنيەدەن تىس. الايدا, ارتىندا ەسكە الىپ

وتىراتىن جاقىنى بولسا, ول دا ٶتكەنٸن ويلاماي,

كەيٸنگە قارايلاماي تۇرمايدى, – دەدٸ بالاسى.

پۋ سۋن-لي. قايتا تٸرٸلگەن چجۇر. 1657 ج.

– بٸزگە – ارۋاقتارعا بەرٸ دە ماعلۇم, – دەدٸ شەيٸت بولعان جٸگٸت.

شوقان ۋەليحانوۆ. ٶلٸ مەن تٸرٸنٸڭ دوستىعى. 1862 ج.

– مەن حاق تەڭٸرٸم – مەڭگٸلٸك اللاعا دا,

ٶلمەس, ٶشپەس تٸرٸ جان – قاستەرلٸ ارۋاققا دا سەنەمٸن...

مۇحتار ماعاۋين. شىتىرمان. 1996 ج.

***

ايبول مەن سىندىبالا قارتايعانشا... جوق, جاسامىس تارتقانشا تاتۋ, تەتتٸ تۇردى. تەك جالعىز-اق كٸلتيپان – پەرزەنتسٸز ەدٸ. ەۋەلدە ۋايىم, كەيٸنٸرەك – قايعى, اقىر تٷبٸ – ٸشكە تٷسكەن, تٸرشٸلٸككە كەراعار بولماسا دا, ٷنەمٸ جان اۋىرتىپ, كٶكٸرەك سىزداپ تۇراتىن, شاراسىز, ٷيرەنشٸكتٸ دەرت. جازمىشقا كٶنبەيتٸن پەندە بار ما.

İلكٸدە كٸم ويلاپتى. ايبول ون جەتٸ جاسقا كەلدٸ. سول جىلى مەكتەپ بٸتٸرمەك. ەندٸ... كەمەلەتكە تولار-تولماستا مايدانعا ەكەتۋگە تيٸس. اۋدانداعى كومسومول جەتەكشٸسٸ, بٸتٸرگەن, بٸتٸرمەگەنٸ بار, قۇرالپاس ونشاقتى بالانى ارنايى شاقىرتىپ الىپ, جاستارىن ٶسٸرٸپ, ەسكەرگە سۇرانۋ تۋرالى جارلىقتى كەڭەس بەرٸپ ەدٸ. ايبول حوش كٶرمەدٸ. اۋىلداعى الدىڭعى اعالار تٷگەلگە جۋىق قىرىلىپ بٸتكەن. بۇل دا ٶلٸمنەن قورىقپايدى. تەك مەزگٸلسٸز اجال قۇرىعىن ٶز ەركٸمەن مويىنعا سالعىسى كەلمەگەن. انىعىندا, سىندىبالانى قيماپ ەدٸ. ەكەۋٸ جاقىندا عانا جاراستىق تاپقان. بۇل وقيتىن ورتا مەكتەپتە كٸتاپحاناشى بولاتىن. جاسى تولعان. ون سەگٸز. بٸراق ٶزٸ, انىق ٶز قالاۋىمەن تٸلەنبەسە, ەسكەرگە شاقىرا المايدى. ال ايبولدىڭ جاسى تولماسا دا, ارناپ سۇرانباسا دا ەكەتۋگە مٷمكٸن ەكەن. ەلگٸ كومسومول جەتەكشٸسٸ ەكٸنشٸ قايتارا كەلتٸرٸپ, قاتتى ەسكەرتكەن. سەنەن باسقا سەگٸز بالا تٷگەل ٶتٸنٸش بەردٸ, كەرٸ تارتقان جالعىز ٶزٸڭ, ەگەر ەركٸڭمەن تٸلەنبەسەڭ, ەسكەريياتقا سىرتىڭنان قاجەتتٸ دەرەك بەرەمٸز, ون سەگٸزگە تولدى دەگەن, ودان دا, ابىرويمەن ارىز جاز دەگەن. سوۆەتتٸك سوتسياليستٸك وتاندى سٷيۋ كەرەك, ۇلى ستالين ٷشٸن, بالشابەك پارتيياسى ٷشٸن... تاعى قانشاما نەسيحات ايتقان. ال ايبولدىڭ ۇلى ستالينگە دە, بالشابەك پەن سوۆەتكە دە داۋى جوق, سوتسياليستٸك وتاندى... تەرٸس كٶرمەيدٸ, ال سىندىبالانى انىق سٷيەتٸن. قىز دا... سولاي سيياقتى. ەلدە بٷگٸنگٸ اۋىلداعى جٸگٸت تاپشىلىعى ما, ۇزىن بويلى, بيٸك قاباق, قوڭىر كٶزدٸ اققۇبا بويجەتكەن ٶزٸنٸڭ قۇلاعىنان ەرەڭ اسىپ تۇرعان شارقى, بٸراق قاعىلەز, نەزٸك بالانى تەۋٸر كٶرٸپتٸ. شىن سيياقتى. شىن. ايبولدىڭ كٷمەنٸ جوق ەدٸ. وسى جازدا, تٸپتٸ, مەكتەپتەگٸ وقۋ بٸتەر-بٸتپەستە كەلٸن تٷسٸرمەك. قايتكەندە دە اجالعا اسىقپايدى. وسىلاي شەشتٸ. ەكەۋٸ كەلٸسە وتىرىپ.

دەل وسى كەزدە... ويلاماعان جەردەن قىرعىن سوعىس اياقتالدى. سەنەر-سەنبەس جاعداي. قاشان, سوناۋ قىرىق بٸرٸنشٸ جىلدىڭ سارى كٷزٸنەن بەرٸ, ەنە جەڭدٸك, مٸنە قۇرتامىز دەپ كەلگەن, ەندٸ, بٸرجولا تالقاندادىق... بارىپ كٸردٸك... استانا قالاسىن الدىق... دەپ داۋىلداتقانمەن, دٷدەمال كٶپ ەدٸ, اقىرى شىندىققا اينالدى. ارادا اي ٶتكەندە وقۋ دا بٸتكەن, ياعني بار بالا كەمەلەتتٸك اتتەستاتتارىن الىپ, ەركٸندٸككە شىقتى. سول كٷنٸ كەشكە ايبول عاشىق سىندىبالا سۇلۋدى ٶز ٷيٸنە وڭ اياعىمەن ەنگٸزٸپ ەدٸ.

ارتى ەجەپتەۋٸر ەڭگٸمەگە ۇلاسقان. جاسى جەتپەپتٸ. ابىروي بولعاندا, قىز ەمەس, جٸگٸت. زاڭدا جاسى كەمٸس جٸگٸتتٸ جاۋاپقا تارتۋ تۋرالى تارماق جوق ەكەن. بەرٸبٸر ٸسكە ٸلٸندٸ. ەلگٸ, كەمەلەتكە تولسا دا بويداق, ەرٸ ەسكەر جاسىنان اسىپ كەتسە دە سوعىسقا بارماعان كومسومول جەتەكشٸسٸ پەلەلٸ قاعاز تٷسٸرٸپتٸ. قوزعالىپ, تەرگەلٸپ ٷلگەرمەدٸ. ايبولدى باياعى, مەكتەپتەس, اۋىلداس سەگٸز بالامەن قوسا, ەكٸ جٷز شاقىرىم جەردەگٸ نارىن قالاسىنا شاقىرتقان. قاراقايىس تٷيە جەككەن ەسكٸ اربامەن, ۇشقاسىپ, جاياۋلاپ, ارادا بەس قونىپ, ەرەڭ جەتتٸ. ەسكەر ەمەس ەكەن. ەسكەردەن بوساتۋ. سوعىس بٸتتٸ. ەندٸ بەيبٸت ەڭبەك, بٷلٸنگەن شارۋاشىلىقتى قالپىنا كەلتٸرۋ. وتانشىل, ەر جٸگٸتتەرگە العىس. قولدارىنا بٸر-بٸر جاپىراق قاعاز بەرگەن. سوندا كٶردٸ. بۇل دا ارىز جازىپتى. جاسىم ون سەگٸزگە تولدى, وتانىمىزدى قورعاپ ٷلگەرمەدٸم, ەندٸ جاۋدىڭ ورداسىن ويرانداۋىم كەرەك دەگەن. بۇدان بۇرىن دا تالايدىڭ تٷبٸنە جەتكەن ەلگٸ سۇعاناقتىڭ شارۋاسى. تٸپتٸ جاقسى بولدى. ايبول سوتقا العىس, ياعني كۋەلٸك قاعازىن ەكەپ كٶرسەتٸپ, وپ-وڭاي قۇتىلعان. ول – ەرتەڭٸنە. ەۋەلگٸ جەنە ودان دا سوڭعى ەڭ ٷلكەن قۋانىش – ۇزاق جول ٷستٸندە تۇتاس ەكٸ اپتا ارالارى اجىراعان, ساعىنا اڭساعان سىندىبالامەن قايتا تابىسۋ ەدٸ. بۇدان سوڭ ەشقاشان جۇپتارى جازىلمادى, يە, سىرتتاي وقۋعا تٷسەردە الىستاعى سەمەيگە بارىپ قايتقان, تۋرا جارىم جىلداي كٶرٸنگەن بٸرەر ايلىق ساپارى بولماسا. ونىڭ ٶزٸندە ەۋەلگٸ كۋرستان سوڭ, ەكٸنشٸ جازدا سىندىبالانى قاسىنا الا كەتٸپ ەدٸ. قالالى جەردٸ كٶرەدٸ, دٷكەن جاعالاپ, بازار ارالايدى. قۇدايعا شٷكٸر, تابىستارى مول, قىزمەتتەرٸ جاقسى ەدٸ. سىندىبالا باياعى كٸتاپحانادا. ال ايبول – مۇعالٸم.

سول قىزىقپەن ەۋەلگٸ, جاس دەۋرەن, جيىرما بەسكە دەيٸنگٸ ۋاقىت ٶتە شىعىپتى. بۇل كەزدە عايىپتان تٸرٸ قالىپ, سوعىستان امان-ەسەن قايتقان جٸگٸتتەر دە تەگٸس بەيبٸت ٶمٸرگە ارالاسقان. بويداقتارىنىڭ ٶزٸ تٷگەل ٷيلەنٸپ بٸتكەن. ەيتسە دە, باسى بوس قىز كٶپ, سىندىبالا قارايلاس, ودان از-ماز ٷلكەن, تٸپتٸ, كٸشٸ, جاڭادان بوي تٷزەگەندەردٸڭ ٶزٸ تۇنىپ تۇر. بٸر مٷشەسٸ كەم بولسا دا, ەركەك اتاۋلىعا قولى جەتكەن ەيەل زاتى تٷگەل باقىتتى سيياقتى. ٶزگە ەمەس, سىندىبالا. تاعدىرىن ەيتەۋٸر بٸرەۋ ەمەس, ايبولمەن تەلٸگەنگە شىنىمەن-اق ريزا. جاڭا عانا قوسىلعانداي, كٷندٸز ارالارى اجىرامايدى, تٷندە قۇشاقتارى جازىلمايدى. تەك... باسقا جۇپتاردىڭ بەرٸندە جاپىرلاي تۋىپ جاتقان بالا عانا ەزٸرشە ەلەسٸن كٶرسەتپەي تۇر.

ەۋەلگٸ ٷش جىلدا ويلانباعان. ودان سوڭعى تٶرت جىلدا سەنٸمنەن ايرىلماعان. كەيٸنگٸ بەس جىلدا ٷمٸتٸن ٷزبەگەن. اقىرى وتىزعا كەلگەندە كٷمەن تٷستٸ. وتىز بەن قىرىقتىڭ اراسى قييالمەن ٶتتٸ. ارمان الىستاپ كەتكەن. بٸراق ەكەۋ-ارا, نەگە, قالاي دەگەن سٶز تۋماپ ەدٸ. جەنە ٷمٸت تە بٸرجولا ٷزٸلمەپتٸ. سىندىبالا قالاعا بارعان بٸر ساپاردا ارنايى دەرٸگەرلٸك تەكسەرٸستەن ٶتكەن. بەرٸ دۇرىس. وندا, راس, وتىز ەكٸدە. قايتكەندە دە جاس قوي. ەندٸ... كٷيەۋٸڭٸزدٸ قاراتىڭىز دەپتٸ. قالاي ايتار. قارالعاندا... نە ٶزگەرمەك. كٶرٸنٸپ تۇرعان ويىس-كەمٸس ەشتەڭەسٸ جوق. وندا دا... بەرٸ دۇرىس. ەندەشە, ەلٸ دە مٷمكٸندٸك تٷگەسٸلگەن جوق. سونىمەن, الدامشى كٶڭٸل جەتەگٸندە ەجەپتەۋٸر زامان ٶتٸپتٸ. سودان بٸر كٷنٸ, سىندىبالا قىرىق التىعا قاراعان ەدٸ, كەيٸنگٸ كەزدە جايى بولماي جٷرگەن, اقىرى بٸر كٷنٸ كەشكٸ شاي ٷستٸندە ايتتى, ەندٸگٸ كٸنە مەنەن, قايتكەندە دە بالا كٶتەرە الماسپىن دەپ.

ەكەۋٸ اتاۋ كەرەلەرٸن ٸشكەندەي, ٷنسٸز تىنىپ, قۋراعان داستارقان باسىندا ۇزاق وتىردى. سودان سوڭ شامدى سٶندٸرمەگەن قالپى تٶسەككە جاتتى. قاراڭعىلىق تٷسسە, ەكەۋٸن قاتارىنان جالماپ قويارداي. بٸرٸنە-بٸرٸ تىعىلىسا, ٷن-تٷنسٸز قۇشاقتاسقان قالپى. بٸر كەزدە سىندىبالا شالقاسىنان اۋدارىلىپ تٷستٸ, اۋا جەتپەگەندەي, كٶرپەنٸ كەۋدەسٸنەن تٶمەن ىسىرعان. اققۇبا ٶڭٸ سۇرلانا تولقيدى. بەت-اجارى ەلٸ دە ەجٸمسٸز ەدٸ. ال ومىراۋى جازىق, كەۋدەسٸ تولىق, بار دەنەسٸ بۇزىلماعان, باياعى ون سەگٸز ەمەس, ەرينە, وتىزداعى قالپىندا ساقتالعانداي. كەرٸلە سوزىلىپ, كەۋدەسٸن كٶتەرە بەرە, ەلٸ قۇرىعانداي سىلق تٷستٸ دە, ەكٸ قولىمەن بەتٸن باسىپ, ٶكسٸپ جىلادى. ٶمٸرٸندە العاش رەت نازالانعان. تەڭٸرٸ تاعالا, نەدەن جازدىم, نەدەن سورلى بولدىم, دەيدٸ. بٷگٸندە جۇرت دالاعا تاستاپ جاتقان بٸر شيكٸ-ٶكپەنٸ بٸزگە نەگە قيمادىڭ دەپ ەڭٸرەگەن. ونسىز دا قاپالى ايبولدىڭ ٶنە-بويىن قارا تەر جاۋىپ كەتتٸ. جۇباتارعا سٶز تاپپاعان. اقىرى ايتتى. سەنٸڭ وبالىڭا قالعان, باعىڭدى بايلاعان – مىنا مەن, دەدٸ. ەۋەلدە اسىقتىرىپ, مايداننان ورالاتىن اتپال جٸگٸتتەرگە جەتكٸزبەي, الىپ كەتكەن مەن جازىقتىمىن بەرٸنە, دەدٸ. سىندىبالا, بار قايعى-زارى قىلىشپەن كەسٸلگەندەي, قالت تىندى. سودان سوڭ, تارقاتىلعان كٷرەڭ شاشى بەتٸن جاۋىپ, باسىن كٶتەرگەن.

– سەن نە ايتىپ تۇرسىڭ? – دەدٸ. باسىنان توقپاقپەن ۇرعانداي, مەڭگٸرە ابىرجىپ ازعانا بٶگەلدٸ. – مٷمكٸن, مەن شىعارمىن, سەنٸ تۇقىمسىز قالدىرعان, – دەدٸ. – سونشاما نەدەن تارىندىڭ!.. – دەدٸ, بار كٸنەنٸ, بار سالماقتى كٶتەرٸپ العان كەيٸپتە.

ەندٸ ايبولدىڭ كٶڭٸلٸ بوساپ ەدٸ. سىندىبالا ەركٸنە جٸبەرمەدٸ.

– تۇر, – دەدٸ. – بەرٸ جاقسى. بار قايعى وسىمەن كەتسٸن. شاي ٸشەيٸك. جاڭا... جاڭا بٸر ٶمٸر باستايىق... – دەدٸ.

تۇردى. بەت جۋىلدى – قايعى تارقاعان جوق. جاڭادان, تازا كيٸنٸپ, داستارقانعا وتىردى. ەكەۋدەن-ەكەۋ عانا. سىندىبالا مۇڭدى جٷزٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸلٸپ, باياعى, ٷلكەن ٷيگە العاش كەلٸن بولىپ تٷسكەن كٷنگٸ تولقىنىس, قۋانىشى تۋرالى ايتا باستادى. سول بٸر كٷنگٸ قىزىعى, سول بٸر تٷنگٸ مەرەيٸ قىرىق جىل بەينەت كٶرۋگە تاتيتىنداي ەكەن. ايبولدىڭ دا ويى. العاشقى كٷن, العاشقى تٷندەر عانا ەمەس. بار عۇمىر. باقىتتى بولىپتى. بٸراق سىرتقا شىعارىپ ايتپاعان. ٷنەمٸ كٶكەيدە تۇرسا دا. بۇل جولى دا انىق اقيقات جاعدايدى قايتالاپ جاتۋدى ارتىق كٶرگەن. دەل بٷگٸن, دەل وسى سەتتە, قامىققان, جابىققان مەزەت, بەيۋاق, شاراسىز ساعاتتا ورايى كەلٸپ تۇرسا دا.

ونىڭ ەسەسٸنە باسقا بٸر كەپتٸڭ شەتٸن شىعاردى. ەكٸ رەت ۇمسىنىپ, ٷش رەت جۇتىنىپ بارىپ... اقىرى:

– وسى بٸز... بالا اسىراپ الساق قايتەدٸ?.. – دەگەن.

سىندىبالا اڭىرىپ قالدى. باسىن كٶتەرە, ەڭسەسٸ جازىلا, كەيٸن سەرپٸلگەن. شوشىپ كەتكەندەي. سودان سوڭ بەتٸن باسىپ, تاعى دا... جىلاعان جوق, تٶمەن قاراپ, تۇقشيىپ وتىرىپ قالدى.

يە. تالاي ايتقان. باياعىدا. سىندىبالانىڭ ٶزٸ. بٸراق ايبول حوش كٶرمەپ ەدٸ. بٸرگە تۋعان, تٸپتٸ, نەمەرە, شٶبەرە جاقىنى جوق. اتالاس جاماعايىن بالاسىن بەرە قويا ما. بەرسە... اقىر تٷبٸ سٸڭە مە. ونىڭ ٷستٸنە, ەل بٸلەدٸ, جۇرت كٶرەدٸ. ەندٸ... ٶزٸ سوعان مەگزەپ وتىر.

– اۋىلدان, اعايىن اراسىنان ەمەس, – دەدٸ. – جاقىن دەپ ايتارلىق كٸمٸڭ بار. سىرتتان... قازٸرگٸ جاستار ەرقيلى جاعدايدا... سول, جەتٸمدەر ٷيٸنەن تاڭداساق...

سىندىبالا باسىن يزەدٸ. ەندٸ تاعى دا... بٸر كٷلٸپ, بٸر جىلاعان.

جاز ەدٸ. بار قاراجاتىن جاندارىنا سالىپ, قالاعا اتتاندى. قىدىرىپ, دەم الىپ قايتۋعا. شىندىعىندا, بالا تاۋىپ الۋعا. ەۋەلٸ نارىن بارماق. ودان وبلىستىق قالا سەمەي. ودان دا اسىپ, استانا الماتىعا. قايتكەندە كەڭٸنەن قامتىماق. جولدارى بولۋعا تيٸس.

الماتى اسپاعان. سەمەيگە جەتپەگەن. İرگەدەگٸ نارىننان تاۋىپتى. مۇندا بالالار ٷيٸ جوق ەكەن. بٸراق... تاستاندى بالالار ۇشىراسادى. ۇشىراسقاندا, پەرزەنتحانادان شىعا بەرە, تاستاپ كەتكەن جاعدايلار بولعان. بولدى. بىلتىر عانا. ەكتٸلەپ, كۋەلاندىرىپ, ارنايى مەدبيكەمەن, سەمەيگە اپارىپ ەرەڭ ٶتكٸزگەن. ال وسى جاقىندا عانا... ەرتە كٶكتەم, انادا عانا, قالانىڭ قاق ورتاسىنداعى قوقىر جەشٸكتەن شىقتى, كٸندٸگٸ دە كەسٸلمەگەن كٸشكەنتاي قىز, قاتىپ قالىپتى... ەلدەبٸر بەتسٸز سالداقى تاپقان, تاستاعان. وسىنداي سۇمدىقتار. ٶزدەرٸمەن اۋىلداس, تٸپتٸ, بەسٸنشٸ, ەلدە التىنشى اتادان قوسىلاتىن, يە, جەتٸنشٸ ەكەن, جاسى تەتەلەس جاماعايىن تۋىستارى ايتقان. باياعىدان بەرٸ وسىندا ورنىققان بٸلٸكتٸ دەرٸگەر. ەرتەرەك حابارلاسقاندا...

– ەيتكەنمەن, دەگەن, بٸر كٷمەندٸ جاعداي بولىپ تۇرعانى. بٸر جاس قىز تٷستٸ, كەشە عانا. امان-ەسەن بوساندى. بالپاناقتاي ۇل. بٸراق... ۋايىمدى, نازالى, – دەدٸ. – جىلاي بەرەدٸ. بالا ەمەس, ەلگٸ قىز. ەشكٸمٸ جوق سيياقتى. ەيتەۋٸر ارتىنان كٸسٸ كەلمەدٸ. ٶزٸ دە ەشبٸر دەرەگٸن ايتپايدى. سٸرە, باسقا جەر, باسقا قالادان. جول-جٶنەكەي, پويىزدا تولعاعى ۇستاپتى, جەدەل جەردەم بٸزگە ۆوكزالدان الىپ كەلدٸ...

ەكەۋٸنٸڭ دە ٶزەگٸ سولق ەتە تٷستٸ.

– قىدىربەك... – دەدٸ سىندىبالا دەمٸ دٸرٸلدەپ. – سول قىزدىڭ ارتىنان مەن بارايىن. تۋىس اپايى رەتٸندە...

باردى. بارعاندا, تەرتٸپ, ٸشكە كٸرگٸزبەيدٸ. سىرتتان دەم بەرگەن. ىستىق سورپا, نەرلٸ تاماق. اراعا قولدى-اياقتاي مەدبيكەلەر تٷستٸ. سىرتتاي سٶيلەسٸپ, جاعدايدى بٸلٸپ تۇرۋعا. جاڭاعى, ەرٸ جاقىن باۋىر, ەرٸ وسىنداعى ەجەپتەۋٸر باستىق قىدىربەكتٸڭ شاپاعاتىمەن.

اقىرى, نە كەرەك, ەلدە تٶرتٸنشٸ, ەلدە بەسٸنشٸ كٷنٸ سىرتقى, اشىق تەرەزە ارقىلى قىزدىڭ ٶزٸمەن جٷزدەسكەن. سىزدىقتاپ جٶن-جوباسىن ايتتى. ٶتكەن جازدا الماتىعا وقۋعا بارعان. تٷسە الماعان. سودان... اۋىلعا قايتۋعا نامىستانىپ, كەلەر جىلدى توسىپ, توقىما فابريكاسىندا جۇمىس جاساپ جٷرگەندە... ەلدە الىپ قاشقان, ەلدە الداعان. ەندٸ نە تيىن-تەبەن جوق, نە مەكەن-تۇراق جوق, ەشقانداي امال تاپپاي, ەلگە قايتىپتى. ۋاقىتىن, جاعدايىن ناقتى بٸلمەگەن, ەيتەۋٸر جەتٸپ الايىن دەيدٸ عوي. ەلدە سەمەي, ەلدە ٶسكەمەن. ەندٸ بٸر سٶزٸنە قاراسا, سەمەيدەن الماتىعا بارا جاتىر ما, قالاي. ەيتەۋٸر, شاتىسقان, اداسقان بٸر جاعداي. ەۋەلدە ويلاعانداي, ەلگە كٶرٸنەر دە بەتٸ جوق. ەندٸ... ٶزٸ دە بٸلمەيدٸ, نە بولعانىن, نە بولارىن.

نە بولعانى بەلگٸلٸ ەدٸ. الىپ قاشسا دا, الدانسا دا, تٸپتٸ, ٶز قالاۋىمەن سەيٸل قۇرسا دا, كٷتپەگەن پەلە جابىسقان. سودان قايتكەندە قۇتىلسام دەگەن. اقىرى, ەشكٸم بٸلمەس, ادام تانىماس جەردە, سەتٸمەن اياعى جەڭٸلدەپتٸ. ەندٸ نە بولارى... سىندىبالا اقىلشى ەرٸ تٸلەكتەس اپايى رەتٸندە... ەپتەپ ايتتى. ايتتى. اقىرى كٶندٸردٸ. بالاسىمەن الىپ شىعادى. قول-اياعىن باۋىرىنا جيعانشا, جاقىن تۋىستارىنىڭ ٷيٸندە بولادى. سودان سوڭ... قالتاسىنا بار قاجەتٸنە جەتەرلٸك كٶپ اقشا سالىپ بەرەدٸ. باسى بوس, قاي تاراپقا دا جول اشىق. ەرينە, سەبيٸن تاستاپ كەتەدٸ... كەلٸستٸ. يە. كٶندٸ, كەلٸستٸ.

سورلى قىز قۋانىشىن جاسىرا الماعان. ەندٸ بٸر عانا كٸلتيپان. پەرزەنتحانادان شىعاردا قاعاز تولتىرادى عوي, نەرەستەگە. ەۋەلگٸ... سانا دەگەن... كٸم بولسا دا, ەندٸ تولىق ەسٸمٸن ايتادى. سىندىبالا. تيەسٸلٸ جٶن-جوسىعىمەن. ونىسى دا وڭاي. باس دەرٸگەر بۇل اپاڭنىڭ تۋعان قاينىسى, بەرٸن تيٸسٸنشە تولتىرىپ بەرەدٸ... قىدىربەكتٸڭ ٶزٸ اقىل قوسىپ ەدٸ. سولاي ەتسەك. بۇل قىزدىڭ دەرەگٸ بەلگٸسٸز, ايتىپ وتىرعان اتى-جٶنٸ, سٶز جوق, بەكەر, وسىلاي دەسە بٸزگە دە جەڭٸل, كٷنەدان دا, قىلمىستان دا شەت بولامىز, تولتىرامىز دا بەرەمٸز دەپ. جەنە... ٷلكەن ساۋاپ. سٸز عانا ەمەس, ەڭ الدىمەن بالا ٷشٸن. كٷمەنسٸز نەرسە, شىعا بەرە, مۇندا بولماسا, باسقا بٸر جەردە, جولعا لاقتىرىپ كەتەدٸ, وبالدىڭ, تٸپتٸ, ٷلكەن پەلەكەتتٸڭ الدىن العان مەيٸرباندىق دەپ.

نە كەرەك, اپتا, اي ەمەس, تۇتاس بٸر جىلعا سوزىلعان جەتٸ كٷننەن سوڭ قىزدى بالاسىمەن, قاجەتتٸ قاعازدارىمەن قوسا الىپ شىقتى. ٶزدەرٸ جاتقان مەيمانحاناعا ەمەس, ازعانا كٷندە ەڭ جاقىن تۋىسقا اينالعان باس دەرٸگەر, باس قومقورشى, جولى بولعىر قىدىربەكتٸڭ كەڭ اۋلا, كٶك شاتىرلى جەكە ٷيٸنە. ابىر-سابىر قۋانىش ٷستٸندە كەشتٸ باتىرىپ, تاڭدى اتىردى. تاڭ اتقاندا قاراسا, بالا ورنىندا جاتىر, قىزدىڭ ٶزٸ جوق. ەلبٸرەپ, ەسٸ شىققان سىندىبالا قاسىندا بولعان, تٷنٸ بويى باققان, قاققان, الاكەۋٸمدە كٶزٸ ٸلٸنٸپ كەتكەن ەكەن, قاجەتٸمەن سىرتقا شىققان قىز سول بەتٸ قاقپادان اسىپ تٷسٸپ, قاراسىن باتىرىپتى. جاي كەتپەگەن, ٶزٸنە ەنشٸلەپ بٶلگەن اقشامەن قوسا, سىندىبالانىڭ بار قاراجاتى, بارلىق ەلەكەي, ساقينا-جٷزٸك, اينا-تاراعى سالىنعان قول سٶمكەسٸن قوسا الىپ كەتكەن. ەۋەلدە اڭىرعان ەكەۋٸ ارتىنان شىنىمەن قۋانىپ ەدٸ. ەندٸ ەشقاشان قايىرا سوعىپ, تٸپتٸ, كٶلدەنەڭ جاعدايعا سەبەپ بولعان, كٶزٸمەن كٶرٸپ, ٷيٸنە ەكەلگەن, مەكەن-تۇراعى بەلگٸلٸ قىدىربەككە دە, ەرتە مە, كەش پە, ەلدەنەندەي بٸر تالاپ قويا المايدى. ونسىز دا ٶزدەرٸنە بەرٸلگەن بالا بٸرجولا مەنشٸككە كٶشتٸ دەگەن سٶز.

قۋانىشتا شەك جوق, بٸراق بار قيىندىق وسى جەردەن باستالعان. ەۋەلگٸ كەلٸسٸم بويىنشا ماناعى قىز بٷگٸن-ەرتەڭ, بٸرەر اپتا بويى جاس سەبيدٸ اۋىزداندىرىپ, ۋىزعا تويعىزىپ كەتۋگە تيٸس ەدٸ. بٸراق ۋاقا ەمەس. انا سٷتٸ كەمٸس, تٸپتٸ مٷلدە ەمشەكتەن قالعان سەبيلەرگە ارنالعان ەرقيلى قوسپا قورەكتەر بولادى ەكەن. وپ-وڭاي تاۋىپ الىستى. سىرتىندا توپ-تولىق, ساپ-سارى, كٸشكەنتاي ورىس بالاسىنىڭ سۋرەتٸ بار, ەدەمٸ قوراپشا. İشٸ تولعان ۇلپا ۇنتاق. ەكٸ قاسىعىن بٸر ستاقان قايناعان ىستىق سۋعا ەزگەندە, كەدٸمگٸدەي, اپپاق سٷت بولىپ شىقتى. بۇدان باسقالارى دا بار كٶرٸنەدٸ. مەسەلەن, قويۋ بوتقا ٸسپەتتٸ. ول ەندٸ, كەيٸنٸرەك, ەڭبەكتەي باستاعاندا. ال ەزٸرشە وسىنىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر. ەزدٸ, بەردٸ, تويدى. مٸنە راقات. بۇلار ويلاعان. شٸركٸن, اۋىلعا بٸر جەتٸپ الساق. بۇلعىرتاۋمەن ەكٸ ورتادا باياعى ات اربا, ٶگٸز اربا ەمەس, كەدٸمگٸ ماشينانىڭ ٶزٸ جٷرەدٸ, راس, تاس جول جوق, دالانىڭ شاڭداتقان قارا جولى, تاۋدان اساسىڭ, بەلدٸ باساسىڭ, تەگٸس جەردە وپپاسى, ساي-سالادا شالشىق-باتپاعى بار, ەيتكەنمەن ەكٸ جٷز شاقىرىمدىق ساپاردا اسسا ارا قوناسىڭ, كەيدە تٸپتٸ, تەۋلٸك ٶتكٸزبەي, تٷندەلەتٸپ جەتەسٸڭ; بالالارىن شارشاتپاي, امان-ەسەن ەل شەتٸنە ٸلٸنسە, قازٸر جاز جاڭا شىققان, بيەنٸڭ تازا ساۋمالىن بەرٸپ, وپ-وڭاي, كەدٸمگٸدەي اسىرار ەدٸ عوي. مىنا جاساندى قورەك تە كەرەمەت ەكەن. قوسىمشا, بەلكٸم, نەگٸزگٸ تاماق رەتٸندە ون, جيىرما, تۇتاس بٸر جەشٸگٸن الا كەتۋ قاجەت. مٸنە, قازٸردٸڭ ٶزٸندە بار مەسەلە شەشٸلدٸ.

سٶيتسە, شەشٸلمەپتٸ. جاعداي بۇلار قۋانعانداي, تىم جەڭٸل بولماي شىقتى. تاڭەرتەڭ اشتىقتان جىلاعان بالا تاماققا تويىپ, تىنىم تاپقان, شىمىراپ ۇيىقتاپ كەتكەن. كٶپ ۇزامادى, ەلدە ٸشٸنە جاقپادى ما, ەلدە باسقاداي پەلە مە, ەندٸ توقتىقتى كٶتەرە الماي, مازاسى كەتتٸ. كٸشكەنتاي عانا قارنى شەڭبٸرەك اتىپ, شىر قاعادى. İشەگٸ قاتىپ, كٶگەرە سولىقتاپ, ەرەڭ تىنىستاپ, تىنىمسىز باقىرادى. ەكەۋٸنٸڭ جانى شىعىپ كەتە جازدادى. ٷي يەلەرٸ دە بەيەك بولعان. بالا ٶسٸرگەن, ٶزٸ دە كەزٸندە قوسىمشا قورەك رەتٸندە وسىنداي سٷت بەرگەن, جاسى تەتەلەس كەلٸن بار ەمٸن جاساپ جاتىر. بالانى كەشەدەن بەرٸ وسىمەن ەكٸنشٸ رەت شىمشىم سۋعا تٷسٸردٸ, ٸشٸن سىلادى, قارنىنا قۇيرىق ماي جاقتى. ەيتەۋٸر بٸر رەتكە جاندارى قالعان. بالانىڭ, بالاعا ٶبەكتەگەن ەكەۋٸنٸڭ.

كەشكٸ تاماعىن شامالاپ بەرٸپ ەدٸ. شامالاعاندا, ٶلمەس قورەكتەن كٶبٸرەك, ەلگٸ, شيپالى ساۋمالعا جەتكەنشە وسىلاي تام-تۇمداماق ەسەپپەن. تٷن ورتاسىنان اۋماي, تاعى دا اۋىر ازاپ باستالعان. ەلدە جاقپادى, ەلدە جارىمادى. قولدى-اياققا تۇرماي شىر-شىر ەتەدٸ. ەندٸ مٷلدە ەستەرٸ شىقتى. ەلديلەدٸ, اينالدى-تولعاندى, سىلادى, سيپادى, ەتپەتتەي ۇستادى, تٸگٸنەن كٶتەردٸ, قىرىنداي ۇستادى – اقىرى ٸشەگٸ تٷيٸلدٸ مە, اۋرۋى قايتتى ما, ازعانا تىنشىدى. تٸپتٸ, اۋزىن ەنتەك اشىپ, كٸرپٸكتەرٸ ايقاسىپ, كەدٸمگٸدەي ۇيىقتاپ كەتكەن.

سول كەزدە... مانا ٶڭٸ قاشىپ, قارا تەر بولعان, ەندٸ قىزارا تولقىنىپ, مەيٸرلەنٸپ وتىرعان سىندىبالا ايتتى:

– ومىراۋىم تٸتٸرەپ بارادى... – دەدٸ.

كەۋدەسٸن كٶيلەك سىرتىنان ۇستاپ, سودان سوڭ الدىن اشقان. اق ماما... تومپاعى بۇزىلماعان, بٸراق سوڭعى جىلداردا سالبىراماسا دا, بوساڭسىپ, بولبىر تارتقان قوس ەمشەك تىرسىلداي تولىپ تۇر ەكەن.

– سٸرە, سٷت كەلدٸ... – دەدٸ سىندىبالا ابدىراپ.

بٸر جاعىن ەپتەپ سىعىپ كٶرٸپ ەدٸ, قارا بارقىت تٷيمەنٸڭ ۇشى – تار ٷرپٸدەن ٸرٸ, اقسارى تامشى كٶرٸندٸ.

– ا, قۇداي!.. – دەدٸ سىندىبالا كٶز جاسى ساۋلاپ.

ەسٸ شىققان ايبول قالبالاقتاپ جٷرٸپ, ەلدەبٸر قۋىس ىدىس ەكەلدٸ. سىندىبالا اعىل-تەگٸل كٶز جاسىمەن بٸرگە قوس ەمشەگٸن ساۋعان.

– بويىم يٸپ بارادى... – دەدٸ. – قىرىق جىل قاتقان قۋ تامىر...

قاقتاپ, اقىرىنا دەيٸن تازارتتى.

– قازٸر قايتا تولادى... – دەگەن.

بيە ساۋىمعا جەتپەدٸ. تٸتٸرەپ, قايتا تولعان. بٸرەر ساعات تىنشىپ, ۇيىقتاپ كەتكەن سەبي بۇل كەزدە بەتٸ تىرجيىپ, اۋزىن اشىپ, قىڭقىلداي باستاپ ەدٸ. İڭگەعا جەتپەدٸ. تٸرشٸلٸك بۇلاعى – انانىڭ اق ماماسى اۋزىن تولتىرعان.

جاسى تيىلعان, كٶزٸ جانارلانىپ, جٷزٸ نۇرلانعان سىندىبالا باقىتتان باسى اينالعانداي, تۇلا بويى تٷگەل يٸپ, جادىراي كٷلٸپ ەدٸ. ال بٸردە بوزارىپ, بٸردە قىزارعان ايبول وتىرىپ بايىز تاپپادى, تۇرىپ تىنىش كٶرمەدٸ.

– شاشالىپ قالماسىن... – دەگەن, جان تورسىعىن قۇنىعا سورىپ جاتقان بالاعا بٸر, ماۋجىراي, مەيٸرلەنە تولعانعان قوساعىنا بٸر, سٷيسٸنە قاراپ. – ەي, ٶزٸ دە مىقتى ەكەن!.. – دەدٸ سودان سوڭ الاقانىن ۋقالاپ.

– اقىلدى! – دەدٸ سىندىبالا سەبيٸنە ەمٸرەنٸپ.

اۋىل – الىس-جاقىن, دوس-جار اعايىندار ۋ-دۋ, ابىر-سابىر. بٸرەۋگە تاڭ, بٸرەۋگە قۋانىش. شىندىعىندا, تاڭداناتىن ەشتەڭە دە جوق. قىرىقتىڭ جۋان ورتاسىندا بالا كٶتەرٸپ جٷرگەن ەيەل از با. راس, جەتٸنشٸ-سەگٸزٸنشٸ, توعىزىنشى, ونىنشى بالا. سوندا دا. ەرەكشە بەلگٸسٸ بايقالماعان. ەشكٸم ەشتەڭە ەستٸمەگەن. نەسٸ بار. ٷلكەندٸ بوي جاسىرادى. سونشاما جىل زارىققاندا... تىم سەنٸمدٸ بولماعان عوي. ايى-كٷنٸ تاقاعاندا جۇرت كٶزٸنەن اۋلاققا, الىس قالاعا بارىپ, ارنايى دەرٸگەردٸڭ قولىندا بوسانعان. "جوق, جەتٸمدەر ٷيٸنەن اسىراپ السا كەرەك," – دەيدٸ كەيبٸر ٶسەكقۇمار قاتىندار. "نارىنعا عانا بارىپ قايتتى, وندا دەگدوم جوق, – دەستٸ تٸلەكتەس ابىسىندار. – بالا ٶزٸنٸكٸ. جاڭا تۋعان قاعازدارىنا دەيٸن قولدارىندا. دالادان كەلگەن بالا بولسا, سٷت قايدان شىقتى. ەنە, ەلديلەپ, ەمٸزٸپ وتىر..." ەمٸزۋٸ راس. ونى كٶردٸ. قاعاز دا شىن ەكەن. ەندٸ تٸركەتٸپ, مەتٸركەلەپ الۋ كەرەك. كەلگەن كٷننٸڭ ەرتەڭٸنە بارماق ەدٸ. بٸراق ەۋەلدە ازعانا كٸلتيپان شىققان. ەكەۋٸ اپتا بويعى ابىر-دابىردان سوڭ, جاڭا تۋعان بالالارىنا ات تاڭداۋ ەلەگٸمەن تاعى ەكٸ-ٷش كٷن بٶگەلٸپ قالىپ ەدٸ. مۇنداي ەرەكشە بالاعا ٶزگەشە ەسٸم كەرەك قوي. ارىداعى الپامىس, قوبىلاندىدان باستاپ, بٷگٸنگٸ باۋىرجان مەن مەلٸككە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى بارلىق باتىردى تٷگەندەپ, ٶتكەندەگٸ اباي مەن شوقاننان كەيٸنگٸ مۇحتار, قانىش, سەبيت, عابيتكە دەيٸنگٸ ارالىقتاعى بارلىق اقىن-جازۋشى, عالىم-وقىمىستىنى سارالاپ, باعزىداعى اسان, جيرەنشەدەن اسىپ, ورتاداعى قازىبەك, قۇتتىبايدان وزىپ, كەيٸنگٸ, وسى ٶڭٸرگە ماعلۇم بايعارا, جوبالاي, كەڭگٸربايلارعا تاعى بايىزداماي, ەبدەن داعدارعان. بەرٸ دە جاقسى, ٸرٸ, كەلٸستٸ. الايدا بەرٸن بٸردەي اتاي المايسىڭ عوي. بٸرەۋٸنە عانا توقتاۋ كەرەك. توقتاي المادى.

اقىرى ايبول ايتقان:

– سەنٸڭ اتىڭدى قويالىق. 

– قالايشا? – دەگەن, باقىتتى ەيەلٸ. – بۇل ۇل عوي. تٸپتٸ, ەكەسٸنٸڭ اتى بولسا دا جۇرت كٷلمەي مە.

– جوق, – دەگەن ايبول. – ناقتى ٶزٸن ەمەس. مەسەلەن, سىندىبەك, سىندىباي دەسەك. نەمەسە, بٸردەڭە-بالا. ەربالا, بالبالا, اقبالا. يە, تاپتىم. – ساعىمبالا. سىندىبالا – ساعىمبالا. تاماشا ات. ەرٸ تۋعان اناسىمەن قوساقتاس...

– مەن دە تاپتىم, – دەگەن سىندىبالا كٷلٸپ. – ەكەۋٸمٸزدٸڭ اتتارىمىزدى جالعايىق. ورتاق, وسى ەكەۋٸمٸزگە عانا تيەسٸلٸ بالا عوي...

سٶيتٸپ, سەبيدٸڭ ەسٸمٸ – ايسىن بولىپ شىقتى. ەكەسٸ ايبولدان – اي, شەشەسٸ سىندىبالادان – سىن. ايسىن. عاجاپ ات. جەنە ەشكٸمدە جوق. جەنە ەكەۋٸنە عانا تەن.

وسىدان سوڭ, بار شارۋا بٸتكەندەي, ازاماتتىق قۇجاتتار تٸركەۋ بٶلٸمٸنە بارىپ ەدٸ. مەڭگەرۋشٸسٸ – ٶزدەرٸ بالا كەزدەن بٸلەتٸن سەنييا دەگەن ەيەل. ەسەبٸ, ەسەبٸ ەمەس, تۋمىسىنان قىز. سانييا دەسە دەگەندەي, ەدەمٸ ەدٸ, كەربەز, پاڭ ەدٸ. اقىرى, سوعىس بٸتكەندە جاپىرلاي كەلگەن قانشاما جٸگٸتتٸڭ بٸرەۋٸ بۇيىرماي, سوقا باس قالدى. ەۋەلدە ەشكٸمدٸ مەنسٸنبەگەن, ارتىنان ەشكٸم قارامادى. سول, ەجەلدەن دوس-جار سەنييا. اۋىرىپ-سىرقادى ما, شارۋادان بوسامادى ما, ٷيگە دە كەلٸپ-شىقپاعان. بۇلار بالالارىن كٶتەرە, جادىراپ كٸرگەندە قاتۋ قاباقپەن قارسى الدى. تٸسٸ اۋىرىپ وتىرعانداي, سىزداپ ەرەڭ سٶيلەسەدٸ. سٸرە, ەلدەنەندەي بٸر كٶڭٸلسٸز جاعدايعا ۇشىراعان. كەلەر مەزەتتە كٶڭٸلسٸزدٸك... ەمەس, قىرسىقتىڭ سەبەبٸ بەلگٸلٸ بولدى.

– بۇل قايدان كەلگەن قاعاز?.. – دەدٸ, پەرزەنتحانا بەرگەن بٸر جاپىراق كۋەلٸكتٸ بەس تٶڭكەرٸپ, ون اينالدىرىپ بارىپ, قايتادان ەكەۋٸنٸڭ الدىنا تاستاپ.

– قايدانى قالاي... پەرزەنتحانادان. مىنا نارىندا... – دەدٸ تۇتىعىپ, ەرەڭ سٶز تاپقان ايبول.

– نارىندى دا, پەرزەنتحانانى دا كٶرٸپ تۇرمىن. قالاي, قايتٸپ الدىڭدار دەيمٸن?

– قالاي?.. – ايبولدىڭ دەمٸ بٸتٸپ قالدى.

سىندىبالا عانا سابىردان ايرىلماپتى.

– قاعاز دۇرىس پا? – دەدٸ سالماقتى, بايىپتى ەۋەزبەن. – دۇرىس. بالا بار ما – بار. مٸنە, ەمشەگٸم...

وسى كەزدە ەلدەنە سۇمدىقتى سەزگەندەي, قىڭقىلداي باستاعان سەبيٸنٸڭ اۋزىنا سالدى, ومىراۋىن ايقارا اشىپ. بالا بورپىلداتىپ ەمە باستاعان.

– مٸنە, – دەدٸ سىندىبالا ەندٸ داۋسى دٸرٸلدەپ, ىزا مەن قورلىقتان جارىلا جازداپ. – ەلدە قالعان كيٸمٸمدٸ اشىپ, دومبىققان پۇشپاعىمدى كٶرسەتۋٸم كەرەك پە?

سەنييا وتىرعان كرەسلوسىندا شالقايا كەرٸلدٸ.

– مەنٸمەن سالعىلاسىپ قايتەسٸڭ, – دەدٸ كەكەتە كٷلٸپ. – كەرەك دەسەڭ... مەن تيەسٸلٸ ورىندارعا حابارلاپ, زاڭسىز قاعازدىڭ قايدان, قالاي شىققانىن وپ-وڭاي انىقتاتا الام. قىلمىس...

ەندٸ ەكەۋٸ بٸردەي جەر بولىپ ەدٸ. شوشىنا ەرٸ تاڭىرقاي قاراعان. سەنييا داۋسىن شىعارا, تاماعىنان كٷلدٸ. سوندا عانا اڭدادى. بٸرگە ٶسكەن, باياعىداي كٶرەتٸن كەرٸ قىزدارى, بٸر كەزدەگٸ كەربەز سۇلۋ سەنييا توزعان, بار نەرٸ قايتىپ, بەت-اۋزى قاتىپ-سەمٸپ, كٶنگە اينالعان, قىرىقتىڭ جۋان ورتاسىنا جاڭا كەلگەن كەكسە ەيەل ەمەس, جەتپٸستەن اسقان كەرٸ مىستان بولىپ شىعىپتى.

– قورىقپاڭدار, – دەدٸ سودان سوڭ مٷلەيٸمسي جىميىپ, ستول باسىنا قايتادان ەمٸنە تٷسٸپ. – تەك بٸلٸپ قويىڭدار...

– ەندٸ... قايتتٸك? بٸرگە ٶسكەن زامانداس ەدٸڭ... – دەدٸ ايبول قالتىراپ, جالبارۋعا جاقىن داۋىسپەن.

– ايتتىم, مەن سەندەردٸ... كٶرسەتپەيمٸن, – دەدٸ سەنييا مەرەيٸ ٷستەم قالىپتا. – جەنە اۋىلداس ەكەن, كٶزكٶرگەن ەكەن دەپ, قىلمىستى, زاڭسىز ٸسكە تاعى بارا المايمىن!..

– قانداي زاڭسىزدىق, قانداي قىلمىس? – دەدٸ ەلٸ دە مويىماعان ەرٸ ٶز قۇلاعىنا ٶزٸ سەنبەگەن سىندىبالا.

– قىلمىستىڭ جايى ٶزدەرٸڭە ماعلۇم, – دەدٸ سەنييا. – ال زاڭسىزدىق... مەتٸركەنٸ بالا تۋعان جەردەن الۋ كەرەك. نارىننان. بۇلعىرتاۋدا تۋعان جوق قوي بۇل بالا, كٸمنەن تۋسا دا, قالاي تۋىپ, كٸمگە جازىلسا دا. نارىنعا بارىڭىزدار. مەنٸڭ ايتار اقىلىم وسى سەندەرگە. جانىم اشىعاننان...

بٷيتٸپ جانى اشىعانى قۇرىسىن. ەكەۋٸ تاياق جەگەن يتتەي بولىپ ٷيگە قايتتى. جٷرەكتەرٸنٸڭ باسىنا تاس بايلانعان. وسىنداي دا مەيٸرٸمسٸز ادامدار بولادى ەكەن. جارار, بەرە المايدى. سونشاما شۇبىرتپاي-اق بٸردەن ايتۋعا بولمادى ما. ورىنسىز قورلىق, شاراسىز ىزا كٶڭٸلگە قاۋٸپ-قاتەر ۇيالاتقان. بٸراق باياعىداي قامىققان جوق, قاتۋلانىپ الىپ ەدٸ.

تاڭدى ۇيقىسىز اتىردى. ايبول قاجەتتٸ بار قۇجاتىن دايىنداپ, سول كٷنٸ ەرتەمەن, اللاعا سىيىنىپ, نارىنعا اتتاندى. زاگس بٶلٸمٸندەگٸ ەدەمٸ جاس كەلٸنشەك جالعىز-اق ەسكەرتپە ايتقان. ەسكەرتپە دە ەمەس, ٷلكەن اعاعا ناز. ونشاقتى كٷن ٶتٸپ كەتٸپتٸ, شٸلدەقانا, توي-تومالاقتان قول بوساماعان عوي دەدٸ. ارعى جاعى بەلگٸلٸ. ايبول جاڭا عانا, ۋنيۆەرماگتان ٷلكەن قوراپتى, قىمبات شوكولاد العان. مٸنە, تويدىڭ سارقىتى دەپ الدىنا قويدى.

– قالجىڭدايمىن, اعا, – دەدٸ كەلٸنشەك. – نەشٸنشٸ بالاڭىز ەدٸ?..

– ە, قۇدايدىڭ بەرگەنٸ دە. قازاق بالا سانامايدى عوي, – دەدٸ بۇل دا ەزٸلگە سٷيەپ.

سونىمەن بار شارۋا بٸتتٸ. ايبول بالانىڭ مەتٸركەسٸن الا سالا, زاڭدى كۋەلٸككە وراي زاڭدى قۇجاتىن تولتىرىپ بەرگەن مەيٸربان ەيەلگە راقمەتٸن ايتىپ, تەزٸنەن جىلىسا شىعىپ, بٶيتەڭدەي جٶنەلدٸ. ەكٸ-ٷش ورام ٶتٸپ, وڭدى-سولدى جٷرٸپ, ەجەپتەۋٸر ۇزاعانشا, قوينىنان اقتارىلعان قۋانىشقا ەرەڭ يە بولدى. الاقانداي قاعازدان كەۋدەسٸنە شىم-شىم تاراعان جىلۋدى انىق سەزٸنٸپ كەلەدٸ. اقىرى, وڭاشا بٸر اينالمادا توقتادى. ەدەمٸ, كٶكجاسىل قاتىرما قاعاز. سىرتىندا "تۋۋ تۋرالى كۋەلٸك" دەپ جازىلعان. İشٸ... İشٸندە, مٸنە – ەكەۋٸنٸڭ, سىندىبالا ەكەۋٸنٸڭ بار باقىت, بار بايلىعى تۇر. كٸشكەنتاي ايسىن! ەكەسٸ – ايبول. شەشەسٸ – سىندىبالا. ٶزٸ... يە, وسى ەكەۋٸنٸڭ اتىندا! ايسىن ايبولۇلى! ەندٸ كٸمنٸڭ تالاسى بار? كٸمنٸڭ كٷمەنٸ بار! ٶزدەرٸنە عانا تيەسٸلٸ. سىندىبالا قانداي كٷيدە وتىر ەكەن... جولدا تاعى بٸر قونىپ, جەتتٸ اقىرى ٷيٸنە. مٸنە, شىن باقىت!

بالالى, بازارلى, دارقان ٶمٸر باستالدى. ەيتسە دە, كٶڭٸل تٷكپٸرٸندەگٸ تٷيتكٸل, كەزدەيسوق قاتەر كٷتكەن بەلگٸسٸز دٸرٸلدەن ارىلا الماپ ەدٸ. ەيتەۋٸر ايسىننىڭ ويىندا ەشتەڭە جوق. بۇلار دا جاقسىلىقتان, يگٸلٸكتەن بٶتەن ەشتەڭە ويلاماۋعا تىرىستى.

كەلەسٸ كٶكتەمدە ون ايلىق ايسىن قالتاقتاپ قاز باستى. جاز شىعا تەي-تەيلاپ جٷرە باستادى. بالپاناقتاي اپپاق ۇل. سىندىبالانىڭ ٶزٸنەن اۋمايدى. ەرينە, ەكەسٸنە دە تارتقان. قاباعى. ماڭدايى مەن يەگٸ. ٶزٸ قوربيعان دەنەسٸنە قاراماي, تىم قاعىلەز. ەركەلٸگٸ باسىنان اسادى. قۇرتاقانداي بولا تۇرىپ, سونشاما اقىلدى. مۇرنىڭ قايدا دەسە, تاناۋىن تىرجيتادى, قۇلاعىڭ قايدا دەسە, قولىمەن قاعادى.

ەكەسٸ مەن شەشەسٸ مەكتەپتەگٸ وقۋ جىلى بٸتٸسٸمەن, ٶزدەرٸ دە اياق باسپاعان الماتىنى بالامىزعا كٶرسەتەمٸز, قىدىرىپ, بوي جازىپ قايتامىز دەپ, كەسٸپوداق جولداماسىمەن, استانا تٶڭٸرەگٸندەگٸ ەلدەبٸر دەمالىس جايىنا اتتاندى. نەگٸزگٸ ماقسات – جاڭا قونىس قاراستىرۋ ەدٸ. ٶزدەرٸنە عانا تەن, ەشكٸممەن تالاسسىز بالانى... قايتكەندە دە بار عۇمىرلارى كٶز الدارىندا تۇرعان اۋىلدان الىسىراق ەكەتۋ قاجەت دەپ تاپقان. يە, سەت. قۇداي بٸر بەرسە قۇلاي بەرەدٸ دەگەن عوي. مەسەلەنٸڭ تٷيٸنٸ تٸپتٸ وڭاي شەشٸلدٸ. تاۋ اڭعارىنداعى جۇپىنى دەمالىس جايىندا وسى الماتىعا جاقىن تٶڭٸرەكتەگٸ بٸر مەكتەپتٸڭ ديرەكتورىمەن كٶرشٸلەس قانا ەمەس, داستارقانداس شىعىپ ەدٸ. بيىل دٷنيەدەن ٶتكەن بٸر ٷلكەن كٸسٸنٸڭ ورنىنا فيزيكا-ماتەماتيكا مۇعالٸمٸ كەرەك ەكەن. تەك... قالادان تىم جىراق ەمەس, ال اۋدان ورتالىعىنا تٸپتٸ تاقاۋ بولعانىمەن, تاۋ قويناۋىنداعى, جازدا جاقسى, بٸراق قىستا قاتىناسى قيىن, ەرٸ شاعىن اۋىل, سەگٸز جىلدىق مەكتەپ.

تٸپتٸ تاماشا. كەلٸستٸ. دەمالىستان سوڭ بٸرگە باردى. قۇرالپاس قامقورشىسىنىڭ ٷيٸندە قوناقتا بولدى. قازٸر جۇرت اۋىلدان بەزٸپ, جاپپاي قالاعا بەتتەگەن زامان. سوۆحوز ەسەبٸندەگٸ, وسى تاقاۋدا عانا بوساعان, قورا-جايى بار, تٶرت بٶلمەلٸ بٸر ٷيدٸ ەنشٸلەدٸ, تٸپتٸ, كٶشٸپ كەلگەندە قاڭىراپ تۇرماسىن دەپ, بٸرەر جەتٸ بٶگەلٸپ, از-ماز قارجى شىعارىپ, ەسٸك تەرەزەسٸن بٷتٸندەپ, مۇنتازداي قىلىپ سىلاپ, ادام تۇرارلىق كەيٸپكە كەلتٸردٸ.

تۋعان اۋىلعا شۇعىل بارىپ, جەدەل كٶشكەن. دٷنيە-مٷلٸك دەگەن نە. اعاش-اياق, تەمٸر-تەرسەك دەگەندەي, الىپ جٷرۋدٸڭ ٶزٸ بەينەت مٷكەمال اتاۋلىنى اعايىن-تۋعانعا ٷلەستٸرٸپ بەردٸ. قولعا ٸلٸنگەنٸ شامالى: وسىدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن عانا, ەل ارالاعان قاپقازدىق ساۋداگەرلەردەن ٷش باعاسىنا العان, قابىرعادان تٷسٸپ, ايسىن ەڭبەكتەيتٸن تٶسەنٸشكە اينالعان شاعىن قالى كٸلەم, بٸر كٶرپە, ەكٸ جاستىق, كٷندەلٸكتٸ كيٸم-كەشەك جەنە قانشاما ويىنشىق. شىلدىرماعى بار, ماشيناسى, تاپانشا, مىلتىعى بار, تاعى باسقاسى – تۋرا بٸر شابادان بولدى. سودان سوڭ, بانكتەگٸ, ەكەۋٸ دە تابىس تاپقان, تىم قۇرسا سەيٸل-سەرۋەنگە جۇمساماعان, شىعىنى كەم سوڭعى ون بەس جىلدا جيناقتالعان مول اقشانى تٷپ قوپارىپ, تٷگەلٸمەن الدى. بٸرجولا كەتكەنٸ. اڭ-تاڭ بولعان اعايىندارعا, الماتىنىڭ ٶزٸندە تۇرامىز, قازٸر بار تەتٸك ورىسقا قاراعان زامان, مىنا بالامىز سونىڭ تٸلٸنە جەتٸگٸپ, ەرەكشە وقۋعا تٷسٸپ, ەشقانداي كەمشٸلٸك كٶرمەي قاتارعا قوسىلۋى ٷشٸن كەتٸپ بارامىز دەسكەن. بٸر جاسقا ەندٸ عانا تولعان بالا. نەگٸزگٸ سەبەپ – ٸشتە تۇنعان. ايتىپ, ايعاقتاماي-اق. تٷسٸنٸستٸ جۇرت, قايتسٸن ەندٸ بايعۇستار دەسكەن. اعايىننىڭ بالاسىن باۋىرىنا سالماعان كٸم بار. تٸپتٸ, باياعىدا اتالارى شابىندىدا قالماقتان دا ەكەلٸپتٸ. بٸراق كٸم اتتانداپ كٶزگە شۇقۋشى ەدٸ. اڭداۋسىزدا, نەمەسە قاساقانا ايتىپ قالعان كٸسٸنٸڭ ٶزٸ ۇياتتى بولاتىن. قازٸر زامان باسقا. ادام بۇزىلعان. ٷلكەندەر ٷندەمەسە دە, ەندٸگٸ ويىن بالاسى كٷندەردٸڭ كٷنٸندە بەتكە باسۋى مٷمكٸن, سەن سوندايسىڭ دەپ. تٸلەكتەس ابىسىندار كٶزدەرٸنە جاس العان. ال پەلەدەن تىس بەيساۋات اعايىن: “ە, جٶن, مۇندا تازا قازاق ورتاسى, بٸزدەن جاقسى بٸتٸرگەن بالالاردىڭ ٶزٸ ورىس تٸلٸنە كەمدٸگٸنەن زووتەحنيك پەن مۇعالٸمنەن باسقا وقۋعا جاراماي جٷر, بالالارىن قالادا وقىتسا, ٶزدەرٸ دە وت جاققان, سۋ تاسىعان بەينەتتەن قۇتىلادى,” – دەسكەن.

ەكەۋٸ جاڭا قونىسىندا دا وتىن جاعىپ, سۋىن تاسي بەردٸ. بٸراق تۇرمىستارى عانا ەمەس, كٶڭٸل-كٷيلەرٸ دە تىم جاقسى. ايبول – بەدەلدٸ مۇعالٸم. ال سىندىبالا, مۇندا دا جەڭٸل جۇمىس تابىلاتىن ەدٸ, ۇلعايعاندا كٶرگەن جالعىز ۇلىمەن وتىر.  بٶتەندٸگٸن ەشكٸم بٸلگەن دە, اڭداعان دا جوق. ەركە بولعاندا ٶزگەشە. شەشەسٸنەن اينالىپ شىقپايدى. اردا قۇلىنداي, ماماسىن التى جاسقا دەيٸن ەمدٸ. تٸپتٸ, ەس بٸلگەننٸڭ ٶزٸندە, ەسٸك الدىندا باسقا بالالارمەن ويناپ جٷرەدٸ دە, كەنەت ەسٸنە تٷسٸپ, ٷيگە جٷگٸرەدٸ. كەلە سالا اناسىنىڭ ومىراۋىنا جارماسادى. بورپىلداتا سورىپ, ماڭدايىنان شىپ-شىپ تەر شىعىپ, شٶلٸن قاندىرعان سوڭ, قايتادان ويىنعا كٸرٸسەدٸ. İس مەنٸسٸن اڭداعان ەرەسەكتەۋ بالالاردىڭ مازاعىن دا ەلەمەيدٸ. اقىرى, مەكتەپكە, دايىندىق كلاسىنا باراردا ەندٸ ٷلكەن بولدىم دەپ ٶزٸ قويدى.

ەكەسٸ كٷتكەندەي ەمەس, وقۋعا ونشا بولماي شىقتى. تٷرلٸ تٷستٸ قارىنداشپەن ەرقيلى سۋرەت سالعاندى جاقسى كٶرۋشٸ ەدٸ, ونىسى ەرمەك ەكەن, وقۋعا مٷلدە قۇلقى جوق. ۇعىمسىز دەۋگە اۋىز بارمايدى, مٷلدە ىنتاسىز. العاشقى كٷننەن باستاپ, ەكەسٸ عانا ەمەس, شەشەسٸ دە ارنايى ساباق ٶتكٸزەدٸ, بەرٸبٸر قونبايدى. دايىندىق كەزەڭٸندە ونعا دەيٸنگٸ ساندى ەرەڭ جاتتاپ, نەبەرٸ بەس-التى-اق ەرٸپ تانىپ, سول قالپى شىقتى. بٸرٸنشٸ كلاستىڭ جىل ورتاسىندا قارٸپتەردٸڭ كٶبٸن تانىعانداي ەدٸ, بۋىنعا بٶلٸپ, سٶز قۇراپ ٷيرەنە الماي-اق قويدى. نە كەرەك, مۇعالٸم ەكەسٸ دە, ساۋاتتى شەشەسٸ دە قينالدى, ۋايىمدادى, تٸپتٸ, سونشاما توپاس پا, اقىل-زەردەسٸندە كەمشٸلٸك بار ما دەپ قايعىعا باتتى, بٸراق قايران تاپپاعان. نە ۇعىندىرا المايدى, نە ۇرسا المايدى. اقىرى, تٷڭٸلٸپ, قامىعىپ, وقۋدىڭ بٸر جٶنٸ تابىلار, وقىماسا دا امان بولسىن دەپ, شارشاپ-شالدىعىپ توقتاعان. مٸنە, دەل وسى كەزدە جاقىن كٶرشٸ, ٷش ٷيدەن كەيٸن تۇراتىن, ەكٸ جاس ٷلكەن اسقان دەگەن بالا ويىن اراسىندا قىزىق سۋرەتتەر كٶرۋگە كەلٸپ ەدٸ. بۇلار بالاسىنا ارناپ ساتىپ الىپ, قابىرعاعا بەكٸتٸلگەن تٶرت-بەس سٶرەنٸ تٷگەل تولتىرىپ قويعان, كٸشكەنتايلارعا ارنالعان, ەرتەگٸسٸ, ەڭگٸمەسٸ, ٶلەڭ-تاقپاعى بار, ەرقيلى بوياۋ سۋرەتتٸ قانشاما كٸتاپ. ايۋ مەن قاسقىر, تٷلكٸ مەن جولبارىس, قاز پەن تىرنا – اڭ مەن قۇستىڭ نەشە اتاسى. اقتارىستاپ وتىرعان. اقىرى ٶزٸ وقىدى. اسقان. سۋرەتتەردٸ كٶرسەتٸپ, مىسالىن ايتىپ. سودان سوڭ, قىزىق كٶرٸپ, ايسىنعا ەجٸكتەتكەن. كەنەت... ەلدە ەكە-شەشەسٸنٸڭ جىل بويعى رەنٸشٸ كٶڭٸلدە تۇر ما, ەلدە تەتەلەس بالانىڭ ساباق ٷيرەتۋ تەسٸلٸ ۇتىمدى ما, كەنەت تٸل بٸتٸپ, وقىپ كەتكەن. ەرٸپكە ەرٸپ قوسىپ, بۋىننان سٶز قۇراپ, كەدٸمگٸدەي. زۋىلداپ كەتكەنٸ شامالى, بٸراق جازۋدان جاڭىلمايدى. ۋھ. ەندٸ تىعىرىقتان شىعىپ, العا جىلجىدى. اقىرى, قار كەتٸپ, جاز جاقىنداعان, كٶكتەمگٸ تىنىس قارساڭىندا, باسقا بالالار جىل ورتاسىندا بٸتٸرگەن ەلٸپپەنٸ تٷگەستٸ. سوعان كەرٸسٸنشە, بۇلار مەن بەرمەپتٸ, ەسەپكە تەۋٸر ەكەن. قوسۋ, الۋ – تاق-تاق. ەكٸنشٸ كلاستا قاتارعا ٸلٸندٸ. ەڭ سوڭىندا بولسا دا, ٷلگەرٸمٸ انىق. راس, قىزمەتتەس ەرٸ سىيلى اعانىڭ بالاسى دەپ, مۇعالٸمدەرٸ كٶتەرمەلەپ قويادى. ەيتەۋٸر العاشقى جىلعى كەيٸس جوق. سول قالپىندا باستاۋىشتى تەمامداپ, تٶرتٸنشٸگە ٶتكەن.

بۇل كەزدە ەكە-شەشەسٸنٸڭ دە قولى ۇزارىپ ەدٸ. جۇدىرىقتاي ايسىن شارۋاعا سونداي ىڭعايلى. ايتقانعا قاراماي, وتىن جارادى, سۋ ەكەلەدٸ. قورا-قوپسىنى تٷگەندەيدٸ. اۋىلدا تۇرعان سوڭ, ەرينە, ازعانا مال بار. جازعى ساۋىنعا, قىسقى سوعىمعا دەگەندەي. بەرٸنٸڭ شٶبٸن سالاتىن, استىن تازارتاتىن ايسىن. شارۋاقور عانا ەمەس, ەكە-شەشەسٸنە قامقورلىعى دا ٶزگەشە بولىپ شىقتى. ال وقۋ باياعى بٸر قالىپتا. ياعني, ٷلگەرمەلٸ جاعدايدا عانا. كەيدە, تٸپتٸ, ەكەسٸنٸڭ سىرتتاي بولسا دا جەبەۋٸمەن, كلاستان ەرەڭ كٶشٸرەدٸ. سٶيتٸپ جٷرٸپ سەگٸزٸنشٸنٸ بٸتٸردٸ. ايبول مەن سىندىبالا ون جىلدىق جايىن ويلاپ, ەندٸ تٶمەنگٸ, ٷلكەن اۋىلعا كٶشەمٸز بە, ەلدە ول تاراپتاعى, قانشاما جىل بويعى تانىس, بٸلٸس بولىپ قالعان اعايىنداردىڭ بٸرٸنٸڭ ٷيٸنە تۇرعىزامىز با, ەركٸن, ەركە ٶسكەن بالامىزدىڭ جاعدايى نەشٸك بولادى دەپ قام ويلاپ, كەدٸمگٸدەي ۋايىمداي باستاعان.

– ەندٸ وقىمايمىن, – دەدٸ ايسىن.

تٶبەدەن ۇرعانداي, ەكەۋٸ بٸردەي وتىرىپ قالعان.

– نەگە?.. – دەدٸ ەكەسٸ, داۋسى ەرەڭ شىعىپ. – ونىنشىنى بٸتٸرەسٸڭ, سودان سوڭ ۋنيۆەرسيتەتكە تٷسەسٸڭ.

– بٸتٸرمەيمٸن, تٷسپەيمٸن, – دەدٸ ايسىن. – مەنٸڭ مىيىم ساباق المايدى. ودان دا... جۇمىس ٸستەپ, سەندەردٸ اسىرايمىن.

بۇل سوڭعى سٶز – ٷلكەن قۋانىش ەدٸ. الايدا ەۋەلگٸ سٶز – ەجەپتەۋٸر قايعى. قۇدايدان تٸلەپ العان جالعىز بالا, ەكە-شەشەگە قامقورلىعى جٶن, بٸراق وقۋسىز, ماماندىقسىز قالاي ادام بولماق...

– ۇزىن-اعاشتا كەسٸپتٸك-تەحنيكالىق ۋچيليششە بار, – دەدٸ. – اناۋ اسقان مەكتەپتە جاقسى وقىسا دا, بٸتٸرۋگە جاعدايى كەلمەي, سوندا تٷسكەن. قازٸر اۋىلدا, تراكتور ايداپ جٷر, جالعىز شەشەسٸن باعىپ. ەرٸ مەحانيك. شوپىرلىقتى دا ٷيرەنٸپ الىپتى. سول ۋچيليششەدە وقيمىن, ناقتى, قاجەتتٸ ماماندىق الام... سودان سوڭ ماعان ماشينا ەپەرٸڭدەر. ون سەگٸز جاسقا تولعاندا. ٶز ماشيناما ٷيرەنٸپ العان سوڭ, شوپىر بولام. ۇزاق جولدا جٷك تاسيتىن, قالا-ارالىق اۆتوبۋس ايدايتىن... الماتىدان باسقا دا قالالاردى كٶرگٸم كەلەدٸ. فرۋنزە, تاشكەنت. سودان سوڭ موسكۆا, لەنينگراد. مٷمكٸن, شەت ەلگە دە شىعارمىن. سونداي دا شوپىرلار بار دەيدٸ. بٸراق ەۋەلٸ تراكتورشى-مەحانيك...

ايتقانىن جاسادى. جاتاقحانادا تۇرعان. ەكٸ جىل ەمەس. بٸر جىل دا ەمەس. بٸر عانا قىس. تٶرت-بەس اي. سونىڭ ٶزٸ تٶرت-بەس جىلداي كٶرٸنگەن. ەكەۋٸ جيىرما شاقىرىم جەردەگٸ ٷلكەن اۋىلعا جەكسەنبٸ سايىن بارادى. كەيدە اپتا ورتاسىندا سىندىبالانىڭ ٶزٸ, ايبول مەكتەبٸنەن شىعا الماسا, جالعىز كەتٸپ قالادى. ساقتاعان تەتتٸ تاماعىن, قاجەتتٸ دەگەن كەرەك-جاراعىن الىپ. ەڭ باستىسى – بالاسىن باۋىرىنا قىسىپ, ماۋقىن باسىپ قايتادى. اقىرى, قار سٶگٸلە ۋچيليششەدەن دە جەرٸدٸ. تراكتور جٷرگٸزۋدٸ ٷيرەندٸم, تٸپتٸ, ۇساق-تٷيەك كٸنەراتىن دا جٶندەي الام, مٸندەتتٸ وقۋدىڭ كەرەگٸ جوق دەگەن. ونسىز دا جۇمىس تابادى ەكەن. كٶكتەمدە سوۆحوزدا جەر جىرتتى, ەگٸن سالۋ ناۋقانىنا جەگٸلدٸ. اۋىلدا جۇمىس كٷشٸ قاشان دا جەتكٸلٸكسٸز. ال مەكتەپ, مٸندەتتٸ وقۋ... جىل باسىندا كەسٸپتٸك ۋچيليششەگە كەتتٸ دەگەن ەسەپ بار. ەندٸ ەشكٸم قۋزامايدى. سٶيتٸپ, قارشاداي ايسىن ون التى جاسىنان باستاپ, سول كەزدەگٸ باسپاسٶز, اقپارات تٸلٸمەن ايتقاندا, ەلٸمٸزدە ازىق-تٷلٸك مولشىلىعىن جاساۋ, كەمەلدەنگەن سوتسياليزمنٸڭ بەرٸك قابىرعاسىن كٶتەرۋ جولىنداعى قىزۋ ەڭبەككە ارالاستى. زەينەتٸ, ياعني تابىسى دا مول. ەكە-شەشەگە كەرەگٸ – تابىس ەمەس, باسىنىڭ ساۋلىعى. بالا, بۇلار ويلاعانداي, تٸپتٸ دە قينالىپ جٷرگەن جوق. قايتا, بالتىر سىزداسا دا, باس اۋىرتپايتىن قاراپايىم قول جۇمىسىنان سونشاما قاناعات تاباتىنداي.

ون سەگٸزگە تولعاندا ٷش اي وقىپ, شوپىرلىق كۋەلٸك العان. ەكە-شەشەسٸ تٸرنەكتەپ جيناپ, ٶزٸ العاش ايتقاننان بەرگٸ تٶرت جىل بويى كەزەكتە تۇرىپ, ەڭبەگٸ سٸڭگەن قارت مۇعالٸم رەتٸندە تيەسٸلٸ جەرلەرگە بارىپ, ەيتٸپ-بٷيتٸپ, ەرەڭ دەگەندە الىپ بەرگەن ٶز ماشيناسى بار. قىپ-قىزىل “جيگۋلي”. كٷندەلٸكتٸ شارۋاعا سالمادى. ارا-تۇرا ەكە-شەشەسٸن سەرۋەندەتٸپ ۇزىن-اعاشقا, ودان دا ەرٸ الماتىعا اپارىپ قايتادى. رۋلٸن ۇستاعان, نەگٸزگٸ جەنە كٷندەلٸكتٸ جۇمىس ماشيناسى – دەۋ ساموسۆال. سوۆحوزدىڭ قۇرىلىس شارۋاشىلىعى. تاس, توپىراق تاسيدى. اراسىندا ٷيگە كٶمٸر, اعاش ەكەپ تاستايدى.

نە كەرەك, ايبول مەن سىندىبالانىڭ ەڭ باقىتتى كٷندەرٸ ەكەن. قىزىعى بار, قورعانى بار. قامقور عانا ەمەس, اسىراۋشى. راس, ٶزدەرٸ دە قۇرالاقان ەمەس. بۇل كەزدە ايبول قىرىق بٸردەڭە جىل قىزمەتتەن سوڭ جاسى تولىپ, زاڭدى ەڭبەك دەمالىسىنا شىققان. بۇرىنعى ەڭبەك ستاجى وتىز جىلعا تاقاۋ, ەندٸ اقىرىندا مەكتەپكە تٷنگٸ كٷزەتشٸ بولىپ تٸركەلگەن بٸرەر جىلدان سوڭ سىندىبالا دا, ازعانا زەينەتاقىعا ٸلٸنٸپ ەدٸ. ەكەۋٸنٸڭ ايلىق قارجىسى ەدەپكٸ تٸرشٸلٸككە جەتٸپ جاتىر, ەندٸ ايسىننىڭ مول تابىسىنان سوڭ باي بولماسا دا, بۇرىنعىداي بارشىلىقتا تۇرىپ جاتتى.

مٸنە, دەل وسى كەزدە دٷنيە تەرٸس تٶڭكەرٸلگەن. باسى – قىزىق ەدٸ. كٶڭٸلگە, سٶز جٷزٸندە. اياعى – كەيٸسكە ۇلاستى. تۇرمىستاعى, ٸس جٷزٸندەگٸ. استانانىڭ دەل ٸرگەسٸ بولسا دا, تۇيىق قويناۋداعى بەيبٸت اۋىلعا ەۋەلگٸ جەل سٶزدٸڭ جاڭعىرىعى عانا جەتكەن. كەيٸنگٸ ناقتى ٸس – قاق تٶبەدەن قارا بۇلتتاي باستى. مىڭ باتپان سالماعى, كٶز الدىڭ كٶرٸنبەس تٷنەگٸمەن. ەۋەلٸ قولداعى اقشا قۇنسىزدانعان. ايبول مەن سىندىبالانىڭ ايلىق زەينەتاقىسى ەندٸ اپتالىق تا ەمەس, ٷش-تٶرت كٷندٸك شاي-سۋانعا جەتپەيتٸن بولدى. ودان سوڭ بار اقشانىڭ ٶزٸنە الا المايتىن تاۋار اتاۋلى تٷگەل قۇرىعان. شاي جوق, قانت جوق, ۇن جوق, تٷك جوق. ەڭ اياعى كٸر جۋاتىن قارا سابىنعا شەيٸن ساپ بولدى. بەرٸ قوسىلىپ, بٸر پەلەكەت بولىپ جابىستى. جوقشىلىق, تارشىلىق دەپ اتالاتىن. ۋاقىتشا, ٶتپەلٸ قيىندىق دەپ جاتقان جوعارىدان شىققان لەبٸز. جالپى جۇرت, قاراپايىم بۇقارا ٷشٸن. ال بيلەۋشٸلەر... ارعىنى بٸلمەيدٸ, تاقاۋ تٶڭٸرەك, وسى شاعىن اۋىلدىڭ ٶزٸن ۇستاپ وتىرعان ەكٸم, باسشى اتاۋلى قارىق بولدى. بۇرىن مەملەكەتكە تيەسٸلٸ, سونىمەن قاتار جالپىجۇرتقا ورتاق سانالعان, قايتكەندە دە حالىق تٸرشٸلٸك تالعاجاۋىن تاۋىپ وتىرعان بارلىق بايلىق – سولاردىڭ جەكە-دارا يەلٸگٸنە كٶشتٸ. مەيلٸ, ەۋەلدەن قىزىعىن كٶرٸپ كەلە جاتقان قاۋىم. بٸراق بۇرىن قالعان جۇرتقا دا بٸردەڭە تييۋشٸ ەدٸ عوي. تەگٸن ەمەس, اتاۋلى ەڭبەگٸ, جاساعان جۇمىسىنا وراي. ەندٸ ەڭبەك – زايا, جۇمىس – تٶلەمسٸز. مٷلدە كەرەكسٸز. ەڭ اياعى – تاس تاسىعان شوپىرعا دەيٸن. ماشيناسى سوۆحوز باسشىلارىنىڭ بٸرٸنٸڭ ٷلەسٸنە قوسىلدى. ال شوپىردىڭ ٶزٸ دالادا قالعان. ەندٸ قۇرقول... قارا جۇمىستىڭ ٶزٸ تابىلمايدى. بٸراق بٸزدٸڭ ايسىننىڭ ەكەسٸ ەپەرگەن مەنشٸك ماشيناسى بار ەدٸ عوي. جاپ-جاڭا, جٷيرٸك “جيگۋلي”. سول, ٶز ماشيناسىنىڭ قۇلاعىنا وتىردى. وتىرعاندا, بۇرىنعىداي سەيٸل-سەرۋەن ەمەس, جۇمىس, تابىس ٷشٸن. قايىڭدى-تٷبەك پەن ۇزىن-اعاش ارالىعىندا قاتىناي باستادى. بۇل ەكٸ ورتاعا, اناۋ بٸر, زامان وڭدالعان جىلداردا ەنسٸز, بۇرما-يرەكتٸ, بٸراق ورنىقتى تاس جول تارتىلعان. تٸپتٸ, تەۋلٸگٸنە ەكٸ رەت رەيٸستٸ اۆتوبۋس جٷرەتٸن. قازٸر اۆتوبۋس توقتالدى, كەيٸنگٸ, توپالاڭ الدى جەنە تالاپاي بٶلٸستەن سوڭعى ٷش-تٶرت جىلدا قاراۋسىز قالعان جول دا شۇرىق-شۇرىق, وپپا-تەسٸك. بٸراق اڭداپ, اينالىپ, ەپتەپ جٷرۋگە جاراپ جاتىر. سول جولدا كٸسٸ الادى. تانيتىن, بٸلەتٸن, تٸپتٸ, كٶرشٸ-قولاڭ جۇرت. بۇرىن, قاتىناس بار كەزدٸڭ ٶزٸندە, جٶنەكەي كەزدەسسە, مٸنگەستٸرە كەتەتٸن. ەرينە, تەگٸن. ەندٸ تەك قانا اقشاعا. بەس-ون تيىن بولسا دا. جاڭا زامان ەجەلدەن اعايىنشىلىعى مول جۇرتتىڭ اراسىنا سىلدىر تەڭگە سالىپتى. ۇزىن-اعاشتان ارى الماتى. بۇل ەكٸ ورتانىڭ قاتىناسى دا, قارىمتاسى دا تەۋٸر. باراردا اۋىلداعى ايالدامادان, قايتاردا – قالاداعى اۆتوۆوكزالدان كٸسٸ جينايسىڭ. ەيتەۋٸر ماشينانىڭ مايىن ايىرىپ, تىم قۇرسا ەكٸ-ٷش كٷندٸك ناننىڭ پۇلىن تاباسىڭ. ايسىن تاڭ اتقاننان كەش باتقانشا ٶستٸپ, تيىن ساۋىپ, ەكە-شەشەسٸن تارىقتىرماي, ٶزٸ دە, شارشاعانمەن ەڭسەسٸ تٷسپەي, كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸك امالىنا ماشىعا باستادى. كەرەك دەسەڭٸز, ٷيرەنٸپ, قالىپتاسىپ الدى.

تەك... شاراسىز ەكە-شەشەدە عانا مازا جوق. كەتكەندە اللاعا امانات ايتىپ شىعارىپ سالادى, كەلەردە ٷي الدىنان, تٸپتٸ, اۋىل سىرتىنان توسىپ الادى. بٸردە كەشٸنە كەرٸ ورالمادى. تٷن تٷستٸ. تاڭعا اۋدى. كٷن شىقتى. ەكەۋٸ كٶز ٸلگەن جوق. ەيتەۋٸر قۇر سٷلدەرٸ عانا قالعان, شىقپاعان جان. سول كەمتٸك جاننىڭ ٶزٸ تاباننان ٶتٸپ, باقايدىڭ ۇشىنا جەتكەندەي. كٷدەر ٷزبەيدٸ, پەلەگە سەنبەيدٸ, ەيتسە دە, ساعات, مينۋت ٶتكەن سايىن جارىق دٷنيە قاراڭعى تۇمانعا بەيٸمدەلە بەرگەن. اقىرى... سەسكە تٷستە... جارق ەتٸپ جەتٸپ كەلگەندە... ەكەۋٸ بٸردەي ەڭٸرەپ قويا بەرگەن.

– نەمەنە سونشاما... – دەدٸ ايسىن بٸر كٷلٸپ, بٸر قىزارىپ. – بٸلٸپ ەم سەندەردٸ. ٶزٸمنٸڭ دە جايىم بولمادى, سەندەردٸ ويلاپ. بٸشكەككە جول اشتىم. كەشكە شىعىپ, تٷندە جەتٸپ, تاڭ اتا تاعى كٸسٸ الىپ. بۇرىن كٸرٸگە الماي جٷر ەدٸم. قولىندا ۇستاپ وتىرعان جٸگٸتتەرمەن تٸل تابىستىق. ەندٸ ٷنەمٸ تٷندەلەتٸپ جٷرەم. ٷيرەنٸڭدەر...

شالبارىنىڭ ارتقى قالتاسىنان بٷكتەمەلٸ ەمييانىن الدى دا, بٸر ۋىس اقشا شىعارىپ, شەشەسٸنٸڭ قولىنا ۇستاتتى.

– İركٸلمەي جاراتا بەر, ەندٸگٸ اقشا تەۋٸرٸرەك بولادى, – دەگەن.

اقشاسى تەۋٸر, بٸراق جۇمىسى دا تىم اۋىرلاپ كەتكەندەي. تابىسىنىڭ بەلگٸلٸ بٸر بٶلٸگٸن جول ۇستاعان, ياعني مۇنداعى, سونداعى, جٷلٸك دەۋگە, قاراقشى دەۋگە اۋىز بارمايدى, ولاردان دا مىقتى, جاسىرىن, جابىق ەمەس, اشىق جٷرەتٸن, قاجەتٸن الىم-سالىق رەتٸندە الاتىن رەكەتير دەگەن شىعىپتى, سونداي, ٶزدٸگٸنەن بيلٸك ورناتقان بۇزىقتارعا بەرەدٸ ەكەن, ول دا ەشتەڭە ەمەس, بار جٷرٸسٸ, جۇمىستىڭ كەزەگٸ مەن رەتٸ, ياعني تابىستىڭ عانا ەمەس, تٸرشٸلٸكتٸڭ بار تٸزگٸنٸ دە سولاردىڭ قولىندا سيياقتى. ەيتكەنمەن, ايسىن بٸرەر جىلداي وسى ورتادا جاقسى جۇمىس جاسادى. اقىرى سٸڭٸسە المادى. سٸرە, بەرمەگٸ كٶپ ەرٸ تىم مازاسىز. ٶزٸ كەتكەن. كەتكەندە, باسقا بٸر كەسٸپ تاۋىپ.

– كٶكە, اپا, سەندەر قارسى بولماساڭدار, مەن ماشينانى ساتام, – دەدٸ بٸر كٷنٸ. – بٸرازدان بەرٸ ويلانىپ, شەشٸنە الماي جٷر ەدٸم. ەندٸ اسقاننىڭ توبىنا قوسىلام.

سٶز مەنٸسٸن باجايلاپ تٷسٸندٸرگەن. اسقان, – بۇلاردىڭ ٶزدەرٸ دە بٸلەدٸ, وسى اۋىلدىڭ بالاسى. ٶزٸن ٶزٸ جەتكٸزگەن, ەر كٶڭٸلدٸ, پىسىق جٸگٸت. ايسىننان ەكٸ-ٷش-اق جاس ٷلكەن. وسى اسقان, ەر تاراپتان قوسىلعان تاعى بەس-التى جٸگٸت گەرمانيياعا جول اشىپتى. ول جاقتا ارزان, ازدى-كٶپتٸ ۇستالعان, بٸراق ەبدەن جارامدى, بۇل جاقتا تاڭسىق ەرٸ قىمبات ينوماركا ماشينالار ەكەلەدٸ. ايتارلىقتاي كٸلتيپانى جوق. سوڭعى جىلدارداعى ساياسي كەڭشٸلٸك نەتيجەسٸندە وسى تٶڭٸرەكتەن الىستاعى تاريحي وتانىنا ورالعان, بۇرىننان تانىس نەمٸس اعايىندار بار. وسىلار ارقىلى جالعاسقان تاعى بٸر كٸسٸلەر. ارنايى شاقىرتۋ جٸبەرەدٸ. ۇشاقپەن بارامىز. قاجەتتٸ ماشينالاردى تاڭداپ, ساتىپ ەپەرەدٸ, ازعانا ٷستەمەسٸمەن. ەندٸ سول, ٶزٸمٸز يەلەنگەن كٶلٸككە مٸنٸپ, جەر بەتٸمەن قايتامىز. پولشا – بەلورۋسسييا – روسسييا – قازاقستان. جەتەكشٸمٸز – اسقاننىڭ ٶزٸ. بىلتىر كٷزدە باستاعان ەكەن. كٶكتەمنەن بەرٸ ٷش رەت بارىپ قايتىپتى. ەكەلگەن اۆتوموبيلدەرٸن ەلدەنەشە باعاسىنا ساتقان. ەرقايسىسى ٷش, تٶرت مىڭ دوللاردان. جولىن, ونداعى تٶلەم, مۇنداعى كەدەن, ارالىقتاعى باسقا دا قاجەتٸن شىعارعاندا, ەر ساپاردا كەمٸندە مىڭ دوللار تابىس تاباسىڭ. ول دەگەن – قىرۋار اقشا.

ەكەۋٸ شىر-پىر بولدى. بٸزگە سورپا-سۋلىق جەتەدٸ. تٶرٸمٸزدەن كٶرٸمٸز جاقىن. ٶزٸڭ امال بول, شارشاما, قاجىما, دەستٸ.

– مۇنداعى جۇمىس ەكٸ ەسە اۋىر, – دەگەن ايسىن. – ەرٸ قاۋٸپ-قاتەرٸ دە ەجەپتەۋٸر. ونىڭ ٷستٸنە... ارىستاي ۇلدارىڭ بار, تيىن ساناپ, اش-ارىق وتىراسىڭدار ما? جوق, بۇرىنعىداي, مولشىلىقتا ٶمٸر سٷرەسٸڭدەر, ەندٸ, قارتايعاندا تارشىلىقتا قالۋعا تيٸس ەمەسسٸڭدەر. جەنە... – ايسىن كٷلدٸ. – مەن ٶمٸر بويى اربا سٷيرەپ ٶتپەيمٸن عوي. مٸنە, اتتاي جيىرمادان استىم. جيىرما بٸر... ەۋەلٸ تۇرمىسىمىزدى وڭداپ الايىق. سودان سوڭ سەندەرگە كەلٸن تٷسٸرٸپ بەرۋٸم كەرەك...

ەكەۋٸ ايتار سٶز تاپپاي, اڭىرىپ قالعان. ۇلدارى تاعى دا كٷلدٸ.

– جوق, ەزٸرشە ەن سالعان, سىرعا تاققان ەشكٸمٸم جوق. اقىر تٷبٸ دەگەنٸم عوي... بۇل جاڭا شارۋانىڭ سوڭىندا دا كٶپ جٷرمەسپٸز. اسقان ايتىپ وتىر, ەرٸ كەتسە ٷش-تٶرت جىلدا بۇل كەسٸپتٸڭ دە مەنٸسٸ قاشادى دەپ. ارزان ماشينا تاسۋمەن بٸز سيياقتى جەكەشەلەر ەمەس, ٷلكەن فيرما, كەدٸمگٸ الپاۋىتتار اينالىسادى, بٸزگە ورىن قالمايدى دەپ. نەسٸ بار, تاعى بٸر شارۋا تابىلار. ال ەزٸرشە... باسقا امال جوق.

كٶندٸ. كٶنبەگەندە قايتپەك. قاۋقارسىز ەكٸ كەرٸنٸڭ قولىنان نە كەلەدٸ.

ايسىن جاپ-جاڭا ماشيناسىن تەۋٸر باعاعا ٶتكٸزدٸ. ونىڭ ٷستٸنە, اۋىلداس اعاسى اسقان دا كٶمەكتەسكەن سيياقتى. كٶپ ۇزاماي, بار قاعازىن تٷگەندەپ, اتتانىپ كەتتٸ. ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, سايدىڭ تاسىنداي سەگٸز جٸگٸت. ەكە-شەشەسٸ اللاعا جالبارىنىپ, ەلبٸرەپ قالا بەرگەن.

ايتقانىنداي, ارادا جيىرما كٷن ٶتكەندە امان-ەسەن ورالدى. سٷيرٸكتەي سۇلۋ, جارقىراپ تۇرعان, شەت ەلدٸك, پەلەنباي دەگەن كٶكجاسىل اۆتوموبيلٸمەن. ارادا اپتا ٶتپەي ساتتى. كٷنبۇرىن كەلٸسٸپ قويعان كٸسٸلەرٸ بولادى ەكەن. ايىرىم, تازا تابىس – اقشالاي توعىز جٷز دوللارعا شىعىپتى. سول قالپىندا ەكە-شەشەسٸنٸڭ قولىنا ۇستاتتى. قالعانى – ەڭ قوماقتى قاراجات – قايىرا جولعا جەنە كەزەكتٸ ماشيناعا.

ونشاقتى كٷن اندا-مۇندا جٷرٸپ, ۋاقىت وزدىرماي, بۇل جولى دا اسقان باستاعان, بٸراق قاراسىنى كٶبەيگەن توعىز جٸگٸت ٸشٸندە تاعى دا كەتتٸ. تاعى دا ولجالى ورالعان. نەمٸس اعايىنداردىڭ شاقىرۋىمەن العان ۆيزا – توقسان كٷندٸك ەكەن. ەندٸ بٸر رەت بارىپ كەلۋگە مولىنان جەتەدٸ. ودان ارى تاعى بٸر تولىق اينالىم. سودان سوڭ قىس تٷسەدٸ, جٷرٸس قيىن, امالسىز بٶگەلٸس, تٶرت-بەس ايعا. مٷمكٸن, ەندٸگٸ جىلعى باعدار – قيىر شىعىس. جاپونييادا جاسالعان اۆتوكٶلٸكتەر ەكٸ ەسە ارزان, ەرٸ ساپاسى دا ارتىق. بٸراق تىم شالعاي ەلگە قول جەتپەيدٸ, ارىسى ۆلاديۆوستوك, بەرٸسٸ حاباروۆسكٸدەگٸ ورىستارعا جالعاسۋ كەرەك. ولار, ەرينە, ٶزدەرٸ ەكەلگەن ماشينالارىن ەكٸ باعاسىنا ساتادى, بەرٸبٸر مۇندا ارتىعىمەن, جاقسى ٶتۋگە تيٸس. ونىڭ ٷستٸنە, باتىستان ەكەلۋ كٷن وزعان سايىن قيىنداي تٷسكەن. ارا-تۇرا ٸس جٶنٸمەن ٷيگە كەلٸپ, بۇلارمەن دە سەلەمدەسٸپ كەتەتٸن اسقان مەن ٶز ۇلدارىنىڭ اراسىنداعى ٷزٸك ەڭگٸمەلەردەن, ارالاس, ساپارلاس تاعى بٸر جٸگٸتتەردٸڭ بەيساۋات سٶزٸنەن اڭدالعان جاعداي – جولدىڭ ۇزىنا-بويى تولعان قاتەر. جٷرٸس قيىندىعى ەمەس, كەدٸمگٸ, كٶپە-كٶرنەۋ زورلىققا نەگٸزدەلگەن قاراقشىلىق. رەكەت دەپ ەدٸ عوي. مۇنداعىداي ۇساق-تٷيەك ەمەس, ناعىز ٷلكەنٸ. تٷگەل قارۋلى. بالتا, پىشاق ەمەس, وت قارۋ. ەشتەڭەدەن تايىنبايدى, ەشكٸمنەن قورىقپايدى. ەڭ سىپايىسى سالىق سالادى. ونىڭ ٶزٸ ەر تۇستا ەرقيلى دەڭگەيدە. كەيدە... يە, تىم كٶپ سۇرايدى, كٶپتٸگٸنەن بۇرىن, ەزٸرشە قولدا جوق اقشا. تٸپتٸ, كٶڭٸلدەرٸنە ۇناعان ماشينانى تاستاپ كەتۋدٸ تالاپ ەتەدٸ. سوڭعى جولى, دەل وسىنداي جاعدايدا, مول تٶلەم بەرٸپ, ەرەڭ قۇتىلىپتى. قالتالارى قاعىلعان جٸگٸتتەردٸڭ, تىم قۇرسا بەنزيندٸك تيىن-تەبەنٸ قالماعان. ەيتەۋٸر بٶلٸسە, اۋىسا قۇيىسىپ, بٸرٸنە بٸرٸ تٸركەسٸپ, ەدٸلگە ەرەڭ جەتكەن. سوندا, دارييادان ٶتكەن سوڭ, ساراتوۆ وبلىسىنىڭ بٸر اۋىلىندا جٶنەكەي تانىسقان قازاقتار بار ەكەن. قازاقتىعى دا شامالى. ەيتەۋٸر قانداس. جانشىلعان, جانىشتالعان. بٸر جاقسىسى – ەشكٸمگە زورلىعى جوق. سولارعا انانى-مىنانى ساۋدالاپ, مايدى سۋعا جالعاپ دەگەندەي, قازاقستان شەگٸنە ٸلٸنەدٸ عوي. ەندٸ, جٷرەگٸ شايلىققان جٸگٸتتەردٸڭ بٸرازى قايىرا ساپاردان باس تارىپ وتىر. وسى كەزەكتە – سوڭعى بٸر جىل بويى ەرقيلى جاعدايدا, رەت, ىڭعايىمەن بارىپ تۇرعان وننان استام بالانىڭ تٶرتەۋٸ عانا شىعىپتى. اسقان, ايسىنمەن – التاۋ. شەشەسٸ ەۋەلدەن-اق قاتەرلٸ جۇمىستى حوش كٶرمەگەن. ال مەن-جايدان از-ماز حاباردار ەكەسٸ ارتىعىمەن كٷپتٸ.

– مەن بارماسام, اسقانعا قيىن, – دەگەن ايسىن. – كەيبٸر جٸگٸتتەردٸڭ جاناشىرلىعى جوق. ٶز باستارىن ساۋعالاپ, دالاعا تاستاپ كەتۋٸ دە عاجاپ ەمەس. بايقاپ جٷرەمٸز...

– ەيتەۋٸر شەكارادان بٸر ٶتسەڭدەر... – دەدٸ ەكەسٸ.

– قاي شەكارا, – دەپ كٷلگەن ايسىن. – سىرتقى, بۇرىنعى سوۆەت شەكاراسىنا دەيٸن تٸپتٸ وڭاي. نەمٸستەر تىپا-تىنىش, ٶز اۋىلىڭنان بەيبٸت. پولياكتار... ورىس اعايىندارعا عانا قاتقىلداۋ, بٸراق بٸزبەن مەملەگە وڭاي كەلەدٸ, ازعانا الىم. بەلورۋستار دا تەرٸس ەمەس. مۇندا جالپى جۇرتقا كەڭشٸلٸك جەنە قازٸرگٸ باسشىلارى ەجەپتەۋٸر تەرتٸپ ورناتقان. بٸرلٸ-جارىم رەكەتيرلەر ۇشىراسىپ قالسا, ٶزدەرٸمٸزدەن كٶپ ەمەس, ەرٸ قارۋسىز, قىسقا قول. قىزىقتىڭ, ياعني كٶلدەنەڭ قيىندىقتىڭ ٷلكەنٸ – رەسەي شەگٸنەن باستالادى... 

ارى قاراي تاراتىپ ايتپاعان.

– ەيتەۋٸر تٸلٸن بٸلەمٸز عوي, – دەدٸ. – كەدٸمگٸ, ٶزٸمٸزدٸڭ ورىستار. تەك تويىمسىزداۋ...

وسى جولى ەدەتتەگٸدەن كٶبٸرەك اقشا ەكەتۋ كەرەك ەكەن. شەشەسٸ ەكٸ رەتكٸ تٷسٸمدٸ تٷگەل بەرمەك ەدٸ, ايسىن جول شىعىنىنىڭ ٷستٸنە بەس جٷز دوللار عانا الدى. سونىڭ ٶزٸ كٶپ, ساقتىققا عانا... دەگەن. ارتىعى ونسىز دا قالتادا قايتادى عوي دەپ, ٶزٸن ٶزٸ جۇباتقانداي ەدٸ.

سوڭعى كٷنٸ تاعى بٸر جٸگٸت اينىپ قالىپتى. ەندٸ التاۋ دا ەمەس, بەس بالا كەتكەن.

– تٸپتٸ جاقسى, – دەدٸ اسقان كٷلٸپ. – ەتەك-جەڭٸمٸز جيناقى. شۇباتىلماي, تەز جٷرەمٸز. ال, اماندىقتا, ساۋلىقتا بولىڭىزدار. ٷشٸنشٸ اپتادا ورالىپ قالارمىز! – دەگەن.

بٸر اپتا ٶتتٸ. الاڭ استىندا. ەكٸ اپتا ٶتتٸ. بۇلىڭ ٷمٸت, بۇدان بۇرىنعى جاعدايدا. ادام توزاققا دا ٷيرەنەدٸ دەگەن عوي, توزاق ەمەس, ەر جٸگٸتكە سەيٸل دە سەرۋەن, سەرگەلدەڭ دە سەرۋەن دەگەندەي... كٶڭٸل كٷپتٸ بولسا دا, سەنٸمنەن ايرىلماعان. ەيتكەنمەن, وسىدان سوڭعى ساپارعا, باتىس بولار, شىعىس بولار, مٷلدە توقتاۋ سالماق. ەڭٸرەپ, اياعىن قۇشىپ جاتىپ السا دا, شىعارمايدى. قاتەر كٷتكەن قۇسادان اجالىمىزدان بۇرىن ٶلەمٸز, توپىراق تا سالا الماي قالاسىڭ دەيدٸ. قايتكەندە كٶندٸرەدٸ. سوعان بەكٸندٸ.

مٸنە, ەكٸنشٸ اپتادان سوڭعى جەكسەنبٸ. ون جەتٸ كٷن ٶتٸپتٸ. ەلٸ كەلەر ۋاقىت بولا قويعان جوق. بٸراق بٷگٸن-ەرتەڭ ەل شەتٸنە – قازاق جەرٸنە ٸلٸنۋگە تيٸس. ەلدە ٸلٸندٸ. نەمەسە, يەك استىندا. ەكەۋٸ تٷن ۇزاق, قايتا-قايتا ويانىپ, ۇيىقتاي الماي شام جاعىپ, تٸپتٸ, نە ٸستەرٸن بٸلمەي, وت كٶسەپ, شاي قويىپ, داستارقان باسىندا شوقيىپ, اللاعا مٷناجات ەتٸپ, تاڭدى ەرەڭ اتتىرعان. سٸرە, جەتتٸ. ٶزٸمٸزدٸڭ شەكاراعا. ەندٸگٸسٸ جەڭٸل.

جاڭا اپتا باستالدى. بٸر كٷن. تٷن جارىم... ەكٸ كٷن. ەرتەڭ – سەرسەنبٸ. يە, پٸرٸم, يە سەت... بەيسەنبٸگە وزدى. ول دا ٶتتٸ, تولقىعان كٶڭٸل, تٷيتكٸل جٷرەك, مازاسىز, ەندٸ ساعاتتاپ ەمەس, مينۋتتاپ ساناعان اۋىر ازاپ استىندا. ەكەۋٸ كەزەكتەسە دالاعا شىعادى. تٸپتٸ, اۋىل سىرتىنا, ەبدەن توزعان, ويقى-شويقى, تاسى مەن قۇمى ارالاسىپ, وپپا-ويىعى ٷڭٸرەيٸپ, بٷتٸن تۇستارى قاراۋىتا تٷنەرگەن تاس جولدى بويلاپ, ۇزاپ بارىپ قايتادى. اقىرى كەش باتتى. ۇيقى... ٶتكەن جەكسەنبٸ كٷنگٸدەي, ٷزٸك-ٷزٸك, مازاسىز, بەرەكەسٸز.

جۇما كٷنٸنٸڭ اۋىر تاڭى اتتى. ەكەۋٸ قايتادان سەرپٸلٸپ, بالالارىنىڭ دەل بٷگٸن كەلەرٸنە نىق سەنٸممەن, ەرتەڭگٸلٸك شايعا وتىرعان. كەنەت... سىرتقى ەسٸك اشىلعانداي. ٷنسٸز, باياۋ بولسا دا, تىپىرلاعان كٶپ اياق. يە, تەڭٸرٸم... ايسىن كەلە جاتىر, بار جولداسىمەن. اپىل-قۇپىل, ورىندارىنان تۇرا بەرگەن.

ەسٸكتەن... سىعىلىسا كٸرٸپ, تۇنجىراي تٷنەرٸپ, قالت بٶگەلگەن بٸر توپ جٸگٸتكە... تاڭىرقاي قاراپ ەدٸ. ەڭ الدا – اسقان. ودان سوڭ – ەلدەبٸر ٷلكەندەر, تانىس, بەيتانىس تاعى بەس-التى بالا. ايبول تٷگەل تٷستەپ شىقتى. ايسىن جوق. ال كەشەگٸ قاجىرلى, قايراتتى, تاس-تەمٸر اسقان بٷكشيٸپ, سالبىراي تۇقىرعان ەڭسەسٸن جازىپ, ەڭٸرەي جىلاپ, العا قاراي ۇمتىلا بەرگەندە... بۇدان ەرٸ نە بولعانىن بٸلمەيدٸ. ەكەۋٸ بٸردەي – باقىتسىز ەكە مەن سورماڭداي شەشە قاتارىنان, شالعىن قىرىققان قۋرايداي, قابىتىمەن قۇلاپ تٷسٸپتٸ.

سودان... ٷيگە تاعى قانشاما جۇرت كٸرٸپ-شىققانى, بەرٸنٸڭ دە كەدٸمگٸدەي كٶرٸسكەنٸ, ەلدەكٸمدەردٸڭ قوسىلا جىلاعانى ەمٸس-ەمٸس. ىزعار سوققان سۋىق-تٶبەنٸڭ ەتەگٸندە, ٷلكەن زيراتتىڭ بٸر شەتٸ, جاڭادان قازىلعان كٶر باسىندا تۇرعاندارىن بٸلەدٸ. ودان ەرٸ تاعى دا كٷڭگٸرت.

سول كٷنٸ كەشكە, ەلدە ەرتەڭٸنە ەس جيدى. ەس جيعان بەتتە, ەندٸ ەكەۋٸ ٶزارا كٶرٸسٸپ, داۋىس سالىپ جىلاعان. جىلاعانداي بولعان. زار ەمەس, قىستىققان, ىقىلىق اتقان ٶكسٸك. كٶزدە جاس جوق ەكەن. داۋىس تا قۇرىپ بٸتكەن. ال كٶڭٸل... كٶن بولىپ قاتىپتى.

تاعى بٸر مەزەتتە, سٸرە, كەش باتقان, نەمەسە ەلٸ تاڭ اتپاعان... كەدٸمگٸدەي باستارىن كٶتەردٸ. قارالى توپ تارقاپتى. اسقاننىڭ شەشەسٸ جەنە جاۋلىقتى, بايسالدى تاعى ەكٸ-ٷش جاسامىس ەيەل عانا جٷر. جامىراي قۋانىسقان. بەينە بٸر... كەتكەن بالا تٸرٸلٸپ كەلگەندەي.

كەلمەگەن. كەتكەن. كەتكەن بالاعا ەمەس, وتىرعان ەكەۋٸنٸڭ تٸرٸ كەبٸنە قۋانىپتى. نە تٸرلٸك...

ارتىنان تٷگەل, نەمەسە تٷگەلگە جۋىق ەستٸدٸ. بۇل جولى تٸپتٸ جەڭٸل كەلە جاتىر ەكەن. ەشقانداي بٶگەلٸسسٶز. نەمٸس جاعىنداعى جول – ساياحات, مەرەكە سيياقتى. پولياكتار – بايىپتى. بەلورۋس شەگٸ – ول دا تىنىش. رەسەي... ەۋەلدە ايتارلىقتاي قيىندىق تۋماپتى. بٸر جەردە جول توسىپ توقتاتقان ەكەن, رەكەتير, ياعني قاراقشى جٸگٸتتەر ٶتكەننەن تانىس, گەرمانييادان ارنايى الىپ شىققان اراقتارىن ۇسىنىپ, ازعانا سالىقپەن امان ٶتەدٸ. تاعى بٸردە, ورىس ەلٸنە بويلاپ ەنگەندە, كٶلدەنەڭنەن قاراسىن شالىپتى. İركەس-تٸركەس ٷش-تٶرت ماشينا, جولاۋشى ەمەس, قاراقشى ەكەنٸن بٸردەن تانىدىق دەيدٸ. جٷيرٸكتەرٸنە سەنگەن جٸگٸتتەر ٷدەرە قاشادى. سوڭدارىنان قۋىپتى, بٸراق جەتە الماي قالدى دەدٸ اسقان. مۇنداي جاعدايلار بۇرىن دا بولعان. ەندٸ, كەلەسٸ بٸر كٷنٸ امان-ەسەن ەدٸلدەن ٶتتٸك. ورىنبور ايماعىنا تاقاپ قالدىق. ەندٸگٸ جول – وڭاي ەرٸ جاقىن ەدٸ. پەلەگە وسى كەزدە ۇشىرادىق, دەيدٸ. سٸرە, سٸرە ەمەس, انىق, قاراقشىلىق كەسٸبٸن جاڭا عانا باستاعان توپ. جەكسەنبٸ كٷنگٸ كەش ەدٸ. جايداق جول, اي دالادا توسىپ تۇر ەكەن. كٶپ تە ەمەس, كٶلدەنەڭدەگەن ەكٸ ماشينا. بايقالىپ قالدى, ارىدان شىققاندار ەركٸن ٶتەدٸ, بەرٸدەگٸلەر تەكسەرٸسپەن كەتەتٸن سيياقتى. بٸلدٸك. بۇرىلار جەر جوق. ەيتٸپ-بٷيتٸپ كەلٸسەرمٸز دەپ, امالسىز توقتادىق. بٸردەن-اق قاتتى كەتتٸ دەيدٸ. قولدارىندا تاپانشا, وبرەز, تٷگەل قارۋلى بەس كٸسٸ ەكەن. الدىمەن كەكەتە كٷلٸپ, قول بەرٸپ امانداسىپ شىقتى. "بۇل نەتكەن ەدٸلەتسٸزدٸك, – دەدٸ سودان سوڭ, شاقپاعىن شاعىپ, تەمەكٸسٸن تۇتاتقان تىرتىق بەت اتامانى. – سەندەر دە بەسەۋ, بٸز دە بەسەۋ. بٸراق سەندەردٸڭ ەرقايسىڭدا بٸر ماشينا. جەنە تٷگەل ينوماركا. بٸزدٸڭ بەسەۋٸمٸزدە ەكٸ-اق اۆتوموبيل. سالدىرلاعان "ۆولگا", توزعان "جيگۋلي". وسى دا جٶن بە? بولمايدى بۇلاي. تەڭدەي بٶلٸسۋ كەرەك." مەن ٷيرەنشٸكتٸ ەدەت, قالىپتى سٶزبەن مەملەگە شاقىردىم, دەيدٸ اسقان. بٸز دە كەدەي-كەپشٸكپٸز, ەزٸلگەن تاپپىز, وسى, سوناۋ قيىردان تاسىمال جاساپ, اتا-انا, بالا-شاعامىزدى ەرەڭ اسىراپ جٷرمٸز, كەلٸسٸمگە كەلەيٸك دەپ. "جارايدى, – دەدٸ باس قاراقشى. – تەڭدەي بٶلمەي-اق قويايىق. تٸپتٸ, سەندەردٸڭ پايداعا. بەسەۋٸڭە – تٶرتەۋ. ال بٸزدٸڭ بەسەۋٸمٸزگە – ٷشەۋ. بٸر ماشينالارىڭدى تاستاپ كەتەسٸڭدەر." بٸرەۋ, ەندٸ, تىم اۋىر. جارتى ماشينانىڭ اقشاسىن بەرەيٸك, دەدٸك. سول كەزدە... بٸزدٸڭ جٸگٸتتەردٸڭ بٸرٸ, شەتكەرٸرەك تۇرعان, اقشا ەكەلەم دەپ ماشيناسىنا بارا بەردٸ دە, كەنەت رۋلگە وتىرا قالىپ, تۇرا قاشتى. "بارسىن, – دەدٸ جاڭاعى قاراقشى كەڭكٸلدەي كٷلٸپ. – ەلٸ دە تٶرت ماشينا قالدى. بٸراق ايتقان سٶزٸمنەن قايتپايمىن. ەكەۋ ەمەس. بٸرەۋٸن عانا الامىز. ال قاشىپ كەتكەن جولداستارىڭنىڭ تٶلەمٸ رەتٸندە... مٸنە..." – دەپ, سٶزگە كەلمەي اتىپ سالدى, شوشقانىڭ بالاسى. ونىمەن دە توقتامادى, تاپانشاسىن ويناتىپ تۇر. "قالعاندارىڭ... – دەدٸ ەزۋٸ ۇرتىنا جەتە ىرجيىپ, – بەرٸڭدٸ دە وسى ارادا يتتەي قىلىپ اتىپ تاستاعان جٶن بولار ەدٸ, وندا ٷش اۆتو قاتارىنان دالادا قالادى. ايتتىم, اينىمايمىن, بٸر-اق ماشينا الامىز. مىنا جٷرەكتٸ جٸگٸتتٸڭ مٸنگەنٸ قايسىسى ەدٸ?" كٶرٸپ تۇر, باردى دا, وت الدىرىپ, جٷرە بەردٸ. بٸراق, اعا, سٸزدٸڭ قولدى بولعان ماشينانىڭ تولىق اقشاسىن بەرەمٸز, – دەگەن.

بالا جوق, ەندٸ اقشاسى نەسٸنە كەرەك. تەك كٶڭٸلدەگٸ ريزاشىلىق قانا. قاراجات ٷشٸن ەمەس. كٶلدەنەڭ قازاعا ۇشىراعان شەيٸتتٸڭ دەنەسٸن الىپ جەتكٸزۋدٸڭ ٶزٸ ەرلٸك ەدٸ. قايعىعا باتقان ٷش جٸگٸت كەلەسٸ كٷنٸ تٷس اۋا ورىنبور ايماعىن جايلاعان قازاق اۋىلدارىنىڭ بٸرٸنە جەتٸپ, ەس جييادى. مەيٸتتٸ ارۋلاپ, سونداعى جٶن بٸلەتٸن ٷلكەندەرگە كەبٸندەتٸپ, سىرتىنان قاپتاي تٸگٸپ, تاعى بٸر, ەلدە كٸلەمشە, ەلدە كٶرپەمەن جاۋىپ, بويىن تاسالاپ, كٷنٸ-تٷنٸ سۋىت جٷرٸپ, امان-ەسەن جەتكەن. ايتپاقشى, ەلگٸ, بار پەلەگە سەبەپ بولماسا دا سىلتاۋ بولعان قاشقىن جٸگٸت ەلدەبٸر شۇعىل بۇرىلىستا اۋدارىلىپ, قولى سىنسا دا باسى بٷتٸن, ال ماشيناسى مٷلدە ٸسكە جارامسىز, ۇزىن جول ٷستٸندە, جاراسى جانىنا باتىپ, تارىعىپ وتىرعان جەرٸنەن كٶرٸپ, رەنٸشتەن, ۇرىسقاننان پايدا جوق, تيەسٸلٸ سىباعاسىن تاپتى, دالاعا تاستاپ كەتۋ وبال, ونى دا مٸنگەستٸرٸپ الىپتى.

اسقان ٶز ەسەبٸنەن جەنە ەلگٸ ەكٸ جٸگٸتتٸڭ, تاعى دا, سول جولى بارماي قالعان بالالاردىڭ ٷلەسٸ بار, تولىق بٸر ماشينانىڭ قۇنىن ەكەلٸپ بەردٸ. اقشا كەرەك ەكەن. ەكەۋٸ قالتىراپ, جىلاي ەڭٸرەپ جٷرسە دە. جالعىز ۇلدىڭ باسىن وڭداۋعا. وعان دەيٸن... قىرقى. ودان كەيٸن – جىلى. باسىن كٶتەرۋ دە, ارتىن اتقارۋ دا مٸندەت ەدٸ. ەڭ سوڭعى الدانىش. الاتاۋدىڭ اقباس جٷلگەسٸنەن بٶلەكتەنٸپ, ويعا قاراي ەمٸنە كٶتەرٸلگەن, كەيدە بۇلت ورانىپ, تٷكسيٸپ, كەيدە تۇمانىتا تۇلدانىپ تۇراتىن, ەۋەلدە راقىمسىز كٶرٸنگەن دٶمپەش سۋىق-تٶبە, بارعان سايىن راي, كەلبەتٸ جۇمسارا تٷسكەندەي, اقىرى ساۋىرىن كٷنگە توسىپ, باسىنان قار كەتٸپ, جاز شىققاندا قاراسا, راس, اعاش اتاۋلىدان ادا, بٸراق سول جالاڭاشتىعىنىڭ ٶزٸ ايرىقشا كٶرٸك بەرگەندەي, تٷيەتايلانا بارىپ, تٸگٸنەن شانشىلعان بەتكەيٸنەن, كٷرگەي, دومباق تٶبەسٸنە دەيٸن كٶك مايسا, سونشاما ەتەنە, سونشاما جاقىن, تٸپتٸ, باۋىرى مەيٸرلٸ, جايساڭ ەكەن. الىس بٸر قيىردا دەمٸ ٷزٸلگەن جالعىزدى جەتٸمسٸرەتپەي قۇشاعىنا الىپ, جىلۋلى قوينىنا باسىپتى. جازىقسىز ەكەن, جازمىش ەكەن. قايران قارا جەر. كٶپ ۇزاماي, كەشەگٸ باقىتسىز بالانىڭ بەيباق اتا-اناسى دا سەنٸڭ باۋرىڭنان تىنىس تابار. ەندٸ ٶلٸمنەن باسقا تٸلەۋ جوق ەدٸ.

بٸراق زار تۇتىپ قانشا سۇرانسا دا كەلمەي قويعان اجال بۇل ەكەۋٸن بٸرجولا تۇرالاتىپ بارىپ الۋعا بەكٸنگەندەي. قاپالى كٶڭٸلگە كٷنكٶرٸس قيىندىعى قوسىلعان. كٷنكٶرٸس بولعاندا, تەۋٸر تۇرمىس ەمەس, ەدەپكٸ تٸرشٸلٸك, كەدٸمگٸ ازىق-تٷلٸك تارشىلىعى. باياعى, 1932 جىلعى عالامات اشارشىلىق ەلەسٸ. بۇل اۋىلدا, بۇل عانا ەمەس, بارلىق قازاق اۋىلىندا بۇدان ەكٸ-ٷش جىل بۇرىن سىز بەرٸپتٸ. ەلٸ دە قوڭىر كٶلەڭكەسٸ سەيٸلگەن جوق. كەرٸسٸنشە, ازعانا قورى سارقىلعان جاداۋ شاڭىراقتاردىڭ ٷستٸندە بۇرىنعىدان قويۋلانا تٷسكەن سيياقتى. راس, سوۆەتتەندٸرۋ, كولحوزداسۋ كەزەڭٸندەگٸ جاپپاي تارشىلىق ەمەس. سوعان كەرٸسٸنشە, سوۆەتسٸزدەندٸرۋ تۇرعىسىنداعى, وزىق بولار, توزىق بولار, قايتكەندە دە بٸرشاما قالىپتاسقان, ٶز ورنىندا تۇرعان كولحوز, سوۆحوزداردى تاراتۋ, جاي عانا تاراتپاي, الدىمەن بار بايلىعىن تالاپاي قۇردىمعا جٸبەرٸپ, قالعان جۇقاناسىن باسشىلىق اراسىندا بٶلٸسكە تٷسٸرٸپ, ەدەپكٸ قارا بۇقارانى كەسٸپسٸز, قورەكسٸز قالدىرۋ نەتيجەسٸندە تۋىنداعان, تٷپتەپ كەلگەندە, بۇل دا قولدان جاسالعان قۇبىلىس. ەلبەتتە, بارلىق جۇرت بٸردەي جەنە بٸردەن اشىققان جوق. از دا بولسا مال بار, قايتكەندە دە باسى بوس. قيىندىق جالپىعا ورتاق دەسەك, قاۋقارى كەم, ەرٸ اسىراۋشىسى جوق كەرٸپ-قاسەر, جەتٸم-جەسٸر تىعىرىققا تٸرەلگەن. ەيتكەنمەن, ەل ورتاسى. كٶپە-كٶرنەۋ, اش-اشالاڭ ٶلتٸرمەس. بٸراق قاشانعى كٶرشٸ-قولاڭعا تەلمٸرەسٸڭ. جەتٸمسٸزدٸك – اۋرۋ-سىرقاۋعا جەل بەرگەن. ازعانا دەرت – ٷلكەن كەسەلگە اينالدى. دەنٸ ساۋ – جاڭا بٸر سىرقات تاپتى. تٶرت مٷشەسٸ تٷگەل كٸسٸنٸڭ ٶزٸ جۇمىسسىز. ال بالا-شاعالى جەسٸرلەر... كەمتار, مٷگەدەك جاندار... جاسى جەتكەن كەرٸلەر... تٷيٸر تٷسٸم جوق. جەردەماقىڭ – جارتى كٷندٸك قانا... سوندا توپىراق جەي مە?

بٸزدٸڭ ەكٸ مۇڭلىق – ايبول مەن سىندىبالانىڭ باسىنداعى جۇت ەكٸ ەسە. قايعىدان كٶتەرەم بولعان ٷستٸنە تاقىر قازان. قىستا سوعىمعا ارىق تايىنشالارىن جىققان. جازدا ساۋىن بار ەدٸ. ەندٸ كەلەر كٷزدە... ەلگٸ, تاماقتارىنان تٷيٸرتپەكتەپ ەرەڭ ٶتكەن, ەبدەن سٷرلەنٸپ, شاندىرعا اينالعان ازعانا ەت تە بٸتتٸ. بىلتىردان سارقىنشاق جارتى قاپ ۇن تۇر. قىلىشىن سٷيرەتٸپ قىس كەلگەندە كٶجە قاتىققا جالعىز سيىردىڭ تورپاعىن سويدى. سونىمەن ەكٸنشٸ قىستان شىققان. قىرسىققاندا, كٸم قاراسىن, سەنگەن سيىرى قىسىر قالىپتى. ساتسا, سويسا, سونىمەن بار شارۋا بٸتەدٸ. امالسىز ٶرٸسكە قوستى. ٶزدەرٸ جارتى توقاشتى بٶلٸپ جەيدٸ. سٷتسٸز قارا شاي ٸشەدٸ. وسىنىڭ ٶزٸ كٶپ تەرٸزدٸ. ەكەۋٸ دە ارسا-ارسا. يە. بار سٷيەگٸ سىرتىنا شىعىپ, ومىرايىپ, سورايىپ قالعان. سىندىبالا. ال ايبول شٷيكەدەي شال بولدى. ۇرتى سۋالعان, كٶزٸ شٷڭٸرەيگەن. كٶيلەگٸن شەشسە, قابىرعاسىن ساناپ الۋعا بولار ەدٸ. تارشىلىقتان ەمەس, دەسەدٸ بٸرٸنە بٸرٸ, قاباق استىنان, سٶز قايىرماي-اق. قام كٶڭٸلگە تيتتەي قورەكتٸڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر. تٸپتٸ, داستارقان استا-تٶك بولىپ كەتسە دە, وسىدان ارتىق نەر سٸڭبەس ەدٸ. كٷن ارالاتىپ, مٷبەراك جۇما مەن مٷسكٸن ۇل دٷنيەدەن كٶشكەن جەكسەنبٸدە مٸندەتتٸ تٷردە زيرات باسىنا بارادى. ەۋەلدە زار ەدٸ. ەندٸ الدانىش, الدانىش قانا ەمەس, قۋانىشقا اينالدى. قابٸردٸ تٶبەسٸنەن جانىشتاماي, باسىنا قىزىل-كٷرەڭ قۇلپىتاس قانا ورناتقان-دى. تٷيەتايلى توپىراق ٷستٸنە كٶك شٶپ شىعىپ كەتكەن. ەر تالشىعىن سيپالاپ كٶرەدٸ. قابٸر ٷستٸ عانا ەمەس, قورشاۋلى تەمٸر شارباقتىڭ ٸشٸ, ٸرگەسٸ, تٶڭٸرەگٸ تٷگەل تٷكتٸ كٸلەمدەي. اياقتارىمەن ەرەڭ باسادى. سودان سوڭ ٷنسٸز, تٸلسٸز, قابٸردٸڭ ەكٸ جاعىندا, تٸزە بٷگٸپ, جايلانىپ وتىرادى. شىم-شىمداپ بويعا قۋات قۇيىلعانداي. كەنەت سىندىبالا جىميىپ كٷلەدٸ. "ەسٸڭدە مە, مەنٸڭ العاش ەمٸزگەنٸم..." ەندٸ ايبول جادىرايدى. "العاش قاز تۇرعان كٷنٸ... "اپا..." – دەدٸ." "جوق, كەيٸنٸرەك, ەۋەلٸ "كٶكە" دەدٸ." "ەندٸ, الدىمەن "اپا" دەدٸ عوي, تٸلٸ كەلمەيدٸ, "ا-ا..." "يە, قاز تۇرعان كٷنٸ. سەن ٷيرەتكەنسٸڭ عوي..." "ٶزٸ ايتتى. ال "كٶكە" دەپ ٷيرەتكەن – سەنسٸڭ." "كٶ-كٶ-كٶ..." دەپ, قويماي قويدى عوي بٸر كٷنٸ. تۇساۋىن كەسكەننەن سوڭ..." "يە. "كٶ-كٶ-كٶ..." دەيدٸ دە كٷلەدٸ. تٸلٸ سونداي تەتتٸ..." "سودان, مەكتەپكە بارعاندا, "ا"-عا "پى"-نى قوسا الماي..." ول دا قىزىق ەكەن.

بەرٸ قىزىق. بەرٸ ەستە. جالعىز ايسىن... تۋرا جيىرما بٸر جىل, ٷش اي جەنە جەتٸ كٷن... ٷنەمٸ كٶز الدارىندا بولىپتى. قادام اتتاپ شىقپاعان. يە. كەيٸنگٸ, اجالعا تۋرا باستاعان ٷش مەرتە ساپار. سوڭعىسى. جيىنى نەشە كٷن? بەرٸبٸر جەر بەتٸندە عوي. ەسەبٸ, قاستارىندا, بٸرگە. ياعني, جيناقتاپ كەلگەندە... ٷيدە, داستارقان باسىندا وتىرىپ ەسەپتەگەندە, جيىنى, كٸبٸسە جالدارداعى ارتىق بٸر كٷندٸ قوسىپ ەسەپتەگەندە – تۋرا جەتٸ مىڭ جەتٸ جٷز الپىس توعىز كٷن... عۇمىر كەشٸپتٸ, سونشاما كٷن, سونشاما زامان كٶز الدارىندا جٷرٸپتٸ, قيساپسىز قىزىق كٶرسەتٸپتٸ. ەربٸر ساعات, ەربٸر سەت قايتا اينالىپ كەلگەندەي. باي ەكەن, باراقات ەكەن. ەكەۋٸ دە شەكسٸز باقىتتى بولىپتى. ايسىن دا... باقىتتى, كەڭشٸلٸكتٸ عۇمىر كەشكەن. ەركە بولدى, جوقشىلىق كٶرمەدٸ, بۇلا, بالپاڭ ٶستٸ. تەك سوڭعى ەكٸ-ٷش جىلدا... ويلاپ تۇرسا, ول دا تٸرشٸلٸك تارازىسى. كەيٸگەن جوق, شارشاپ جٷرسە دە قاباق شىتپادى, اۋىر جۇمىستى – ەكە-شەشەسٸنە سەپتەسكەن, ٶزٸ دە قاناعات تاپقان جۇمىستى بەينەت ەمەس, مٸندەت, قۋانىش سانادى. سوڭعى سەتٸندە... سوڭعى سەتٸندە دە قينالماي كەتٸپتٸ. زۇلىمنىڭ مەيٸرٸمسٸز وعى قاق جٷرەكتەن قادالعان ەكەن... ازعانا جىلاپ الىسادى. سودان كەيٸن تاعى دا مەيٸرلٸ ەستەلٸك. تاعى دا... بەسٸكتە تىرباڭداپ جاتقانى, تەي-تەي باسقانى, مەكتەپكە بارعانى. تٸپتٸ, ساباققا ىقىلاسسىز, كەزٸندە بۇلاردى قانشاما قامىقتىرعان, ۇعىمسىز... ەمەس, سەلقوس, كەجٸر مٸنەزٸنٸڭ ٶزٸ قىزىق ەدٸ. ال تراكتورىمەن – ماي-ماي, ساموسۆالىمەن شاڭ-شاڭ بولىپ جۇمىس جاساعانى... تاۋسىلماس حيكايا. تاعى قانشاما, قيماس, قۋانىشتى, مەيٸرگە تولى ەڭگٸمە. زيرات باسىنا باعانا, تاڭەرتەڭگٸ, اسىعىس, تاتىمسىز شايدان سوڭ كەلگەن. ەندٸ مٸنە, كٷن ەڭكەيٸپ, سۋىق-تٶبەنٸڭ باسىنا تٶنٸپتٸ. كٶكٸرەك سىزداي قوشتاسىپ, بٸرەر شاقىرىمداي جەر, جازاڭ سايلاۋىتتا جاتقان اۋىلعا قاراي اياڭدايدى.

ەكٸنشٸ قىس تا ٶتكەرٸلدٸ. ەكەۋٸ... ەكەۋٸ دە ٶلمەدٸ. قابارعان قايعى قاتىپ-سەمٸپ, ٸشكە تٷسكەن. ەڭكەيسە دە ٷزٸلمەپتٸ. بٸراق اجال ەلەسٸ بوساعادا تۇرعان. بٷگٸن... ەرتەڭ... كٷمەنسٸز.

ەندٸگٸ جەردە ٶتكەن ۇلدى عانا ەمەس, الدارىندا كەتكەن ٶزدەرٸنٸڭ اتا-انالارىن دا ەسكە تٷسٸرە باستاپ ەدٸ. جيىرما جىل بولىپتى ەلدەن شىققالى. كٸم بار, كٸم جوق. سونشاما زامان بويى ەشكٸمدٸ كٶرمەپتٸ, ەشكٸممەن حابارلاسپاپتى. كٶرگٸسٸ دە كەلمەگەن. قاشقان. يە. اۋىل عانا ەمەس, اۋىلداس اتاۋلىدان تٷگەل. بٸردە ەلگٸ... قايدا جٷرسە جولى بولعىر, بۇلاردىڭ وسى باقىتىنا دەنەكەر, بارلىق قىزىعىنا ۇيتقى بولعان, ەرٸ اتالاس تۋىس قىدىربەكتٸ سىرتىنان كٶرٸپ قالىپ, ەكەۋٸ بٸردەي, بالالارىن جەتەلەپ, دىمدارى بٸتە كەرٸ شەگٸنٸپ, ٷلكەن ۋنيۆەرماگ, الماتىعا ەدەيٸ بارعان, كيٸم قاراعانى, ارالاعانى نە, سول بەتٸ سىرتقا شىعىپ, اۋلاققا بەزٸپ ەدٸ-اۋ.

بۇدان سوڭعى كەزەڭدە ەتەنە تانىس بٸرەۋ-مٸرەۋ كەزدەيسوق ۇشىراسىپ قالار دەپ, قالاعا دا كٶپ بارمايتىن بولعان. ەيتپەسە, اۋىلدان نەگە كەتتٸ. وسى بٸر بالا ٷشٸن. ەلدەكٸم بٶتەن تۋمىسىن بٸلٸپ قويماسىن دەپ. ەلدەكٸم ەمەس, بالانىڭ ٶزٸ. شاراناسىمەن ەتەگٸنە سالدى, اق ماماسىن بەرٸپ, ەلپەشتەپ ٶسٸردٸ. تۋعاننان ارتىق. ٶزدەرٸ ريياسىز. بٸراق... كٶڭٸلگە قاياۋ تٷسپەي مە. تٸپتٸ, بالا ەستٸپ, بٸلمەسە دە, ٶزدەرٸ مازا تاپپاس ەدٸ. ٶيتكەنٸ... بۇل ەرەكشە بالا, قايدان كەلگەنٸ, قالاي باۋىرعا كٸرگەنٸ... ٶزدەرٸ ٷشٸن دە بٶتەن بٸرەۋدٸڭ باسىنان ٶتكەن ەرتەگٸ تەرٸزدٸ كٶرٸنەدٸ.

قايتكەندە دە قىزىقتارى كەلٸستٸ بولىپتى. بۇعان دا تەۋبا. ٶزٸ بەرگەن قۇداي ٶزٸ الدى. قولدان كەتتٸ, اسىل اناسى قارا جەردٸڭ قوينىنا كٸردٸ. مٸنە, تۋرا ەكٸ جىل. ارتىن كٷتتٸ. جىلادى, سىقتادى, قايتىپ كەلمەدٸ. ەندٸ ٶزدەرٸ دە كٶر اۋزىندا. بەلكٸم... تۋعان جەر, اتا-انالارىنىڭ قاسىنا... بۇل – ەركەكتٸڭ قاپىل, تولعانىسى ەدٸ. وسى جاز شىققاننان بەرٸ شىم-شىمداپ ويعا ورالعان, اقىرى بويعا سٸڭٸپ, تٸلگە ٷيٸرٸلگەن.

قايعى قالىپقا تٷسٸپ, جان جادىراماسا دا, كٶڭٸل بايىزداعان, ٶتكەندەگٸ ٶز ٶمٸرلەرٸن دە ەسكە تٷسٸرٸپ, زيرات باسىندا ەمەس, اشىق اۋلا, ٷي الدىندا وتىرعان بٸر كٷنٸ ايتقان.

– ەلگە قايتساق قايتەدٸ?.. – دەگەن.

ەيەل شوشىپ كەتتٸ.

– قايدا? – دەدٸ سەلك ەتٸپ.

– اۋىلعا, – دەدٸ بٸرشاما باسىلىپ قالعان ايبول...

– كٸمگە باراسىڭ? نە ٷشٸن باراسىڭ?.. – دەدٸ سىندىبالا ٶزٸندە بولماعان قاتقىل ٷنمەن.

– ەندٸ... تۋعان جەر... تىم قۇرسا كٶرٸپ قايتساق...

– نەسٸن كٶرەسٸڭ, – دەدٸ سىندىبالا كٶزٸنە جاس الىپ. – نە دەپ بارامىز? جالعىز ۇلدىڭ قىرشىنىنان قيىلعانىن ايتۋ ٷشٸن بە? ەلدە ەكە-شەشەمٸزدٸڭ قاراڭ قالعان مولاسىن قۇشاقتاۋ ٷشٸن بە?..

ايبول ٶز سٶزٸنٸڭ وقىس ەرٸ قيسىنسىز شىققانىن مويىنداپ, جەر شۇقىپ, ٷندەمەي قالىپ ەدٸ. سىندىبالا ٶزٸنٸڭ بايىپتى, بەكزات مٸنەزٸن قايتا تاپتى.

– جوق, – دەدٸ اۋىر كٷرسٸنٸپ. – مەنٸڭ تۋعان جەرٸم – جالعىز ۇلدىڭ ٶسكەن جەرٸ. ٶلگەندە قاسىندا جاتام. يەسٸز, پاناسىز, اي دالاعا تاستاپ كەتە المايمىن!

ايبول مەنٸڭ ايتپاعىم باسقا ەدٸ دەپ, جۋىپ-شايىپ جاتىر.

– سەنٸكٸ دە جٶن, – دەدٸ سىندىبالا شالىنا مٷسٸركەي, جاناشىرلىقپەن قاراپ. – بٸراق وسىندا بولايىق. ارۋاق... مەن بٸلەم, سەزەم, بٸز كٷندٸز ٶزٸنە – زيراتقا بارساق, ايسىن تٷنٸ بويى بٸزدٸ – وسى ٷيدٸ تٶڭٸرەكتەپ جٷرەدٸ. كٷن سايىن. كەتٸپ قالساق, تٸپتٸ, ازعانا كٷنگە اۋلاققا ۇزاساق, كٶرمەگەن, بٸلمەگەن جەر, بٸزدٸ قايدان ٸزدەمەك? جالعىز ۇلدىڭ جانى كەۋدەدەن شىقسا دا, شىعانعا كەتكەن جوق. قييامەت-قايىمعا دەيٸن قاسىمىزدا, وسى سۋىق-تٶبەنٸڭ ەتەگٸندە جٷرەدٸ... – دەدٸ.

سول كٷنٸ كەشتە ٷيدەگٸ شام سٶنٸپ قالىپ ەدٸ. ەلەكتر جارىعى. ٶزٸنەن ٶزٸ ەمەس. جارىم جىلدان استى, اقشاسى تٶلەنبەگەن. ەكٸ رەت ەسكەرتتٸ, بەس رەت ەسكەرتتٸ, كەلەسٸ پەنسييا, ارعى پەنسييا... جارىق قايدا, كٷندەلٸكتٸ نانعا جەتپەيدٸ, امالسىزدان كەيٸنگە شەگەرە بەرگەن. بۇلارمەن قوسا بٷكٸل اۋىل. تٷگەلگە جۋىق. اۋدان ورتالىعى ۇزىن-اعاشتان ارنايى تەكسەرۋشٸ كەلگەن دە, تٷگەل قيىپ كەتكەن. جارىقتان ايرىلعان بارلىق ٷيدە مايشام جاعىلىپ ەدٸ. كەدٸمگٸدەي, دٷكەندەگٸ تاياقشا بالاۋىز ەمەس, ول قۇرعىرىڭ جوق, بولسا دا ەجەپتەۋٸر اقشا, باياعى كەدەيدٸڭ, سوعىس كەزٸندەگٸ, ودان دا بەرگٸ زامانداعى, قولدان جاسايتىن, ٷيرەنشٸكتٸ شىراعدانى. بارماق باسىنداي توڭ ماي بولسا جەتٸپ جاتىر. ماقتادان, شٷپەرەكتەن بٸلتە شيراتىپ, تٶڭكەرٸلگەن كەسە تٷبٸنە ورناتاسىڭ. كەش قارايعاندا بۇلار دا وسىنداي شىراق جاقتى. تٸپتٸ جاقسى. ەشكٸم اقى سۇرامايدى. تەك... ونسىز دا ٷڭٸرەيگەن ٷي ٸشٸ قاراۋىتا, قۇلازي تٷسكەن.

ەكەۋٸ تٶردە, جايپاق جوزى, جالاڭاش داستارقان باسىندا وتىرعان. سىندىبالا جوقتان-بار, كەدٸمگٸدەي ىستىق تاماق جاساپتى. تٸپتٸ وڭاي ەكەن. بۇرىن ويعا كەلمەگەن. ٶتكەن, مول بولماسا دا, تارشىلىققا جەتپەگەن سۇرىقسىز قىستا جالعىز سيىردىڭ اۋزىنان قالعان ازعانا جەم. كومبيكورم اتالاتىن. قاپ تٷبٸندە جاتقان, بٸر پۇتتاي. سول ازعانا, ازعانا ەمەس, ەجەپتەۋٸر جارما, قوسپا, بيداي, كەبەكتٸ قوقىم, قاۋىزىنان تازارتىپ, جارتى اياعىن تۋرا بٸر تەۋلٸك سۋعا بٶرتتٸرگەن. سودان سوڭ بٸر شٶكٸم تۇز, ازعانا شىلاۋمەن وتقا قويعان. بىلقىعان, كەرەمەت بوتقا شىعىپتى. راس, قاتىقسىز. بٸراق توق. ەرٸ... اياق استىنان تابىلعان ٶزگەشە اس. ٷيدە تٷك جوق ەدٸ. كٶكتەمدە, البارداعى باقشالىقتا جەر شۇقىپ, باپتاپ ەككەن ازعانا كارتوپ جاڭا تٷيٸندەگەن, كٷزگە قاراتسا, تىم قۇرسا بٸرەر قاپ ٶنٸم الماق. ەندٸ مٸنە, قۇراما بوتقا. استىق جينالعاندا كەزەكتٸ پەنسييانىڭ بار اقشاسىنا تاعى بٸر قاپ, جەمدٸك قوسپاسىز, تازا بيداي تاۋىپ السا... قارىق بولادى ەكەن. ٶزەگٸ تالعان, ەيتسە دە قۇنىعىپ وتىرماعان ەكەۋٸ ەجەپتەۋٸر كٶتەرٸلٸپ قالدى. يە, تەگٸن, مول تاماققا ەمەس. ونسىز دا تەبەتتەرٸ كەم, شەتٸنەن شٶكٸپ, انىق ٷش قاسىق جەگەن جوق. اياق استىنان كٶڭٸل دەمەيتٸن جاڭا ارمان, جاڭا كەڭەس شىققانعا. ويلاپ تۇرسا, ٶتكەننٸڭ بەرٸ قۋانىش ەكەن. ايسىنعا قاتىستى, ەرتەگٸلٸك, ەرقيلى ەڭگٸمە ٶز الدىنا. ودان بۇرىنعى. تٸپتٸ, سوقا باستارى وتىرعان, بٸراق كٷش-قايراتى بويىندا, بار تٸلەۋٸ الدا, كەدٸمگٸدەي قىزمەت جاساپ, ەل قاتارلى تابىس تاۋىپ, ادامشا ٶمٸر سٷرگەن قانشاما زامان. وعان دەيٸنگٸ, ەكەۋٸ جاڭا قوسىلعان, ۋايىم, قايعىسىز جىلدار. ودان دا بۇرىنعى, – بوزبالا, بويجەتكەن شاق. اش-ارىق, مەحنات, بەينەتتٸ سوعىس كەزٸ. دەل وسىنداي مايشام جاعىپ وتىرار ەدٸ. قازٸر الا-كٶلەڭكە كٶرٸنەدٸ, ول كەزدە سامالاداي جارىق. وسى, دەل وسىنداي مايشام جارىعىمەن ساباق دايىنداپ, كٸتاپ وقيتىن.

بٸرٸن بٸرٸ دەلبەپ, ەجەپتەۋٸر وتىرعان سوڭ بۇل ەڭگٸمە دە تاۋسىلدى. تٷن ورتاسىنا تاقاۋ. بەلكٸم, اسىپ تا كەتتٸ. ساعاتقا قاراماعان. ساعاتقا قاراماعالى, ۋاقىت ساناماعالى قانشا زامان. بٷگٸن دە. الدا ۇزاق تٷن تۇر. قايتكەندە دە كٷن جارىعى جانعا جاقىن ەكەن. سىرتقا شىعاسىڭ, اۋلادا جٷرەسٸڭ, قايتادان ٷيگە كٸرەسٸڭ, قىبىر-جىبىر, باياۋ بولسا دا ۋاقىت ٶتٸپ جاتادى. ال تٷندە... ۇيقى جاقسى, ەرينە. كەيدە باستىعىرىلىپ, اۋىر تٷستەر كٶرسەڭ دە. باز-بازىندا ٶتكەن كٷنگە قايتا ورالاسىڭ. بالاڭمەن, بارىڭمەن بٸرگە جٷرەسٸڭ, امان-ەسەن, شات-شادىمان. تٷستە, ەلەستە بولسا دا, بٸر جاساپ قالاسىڭ. تەك... جاڭا عانا ويانعان سەتتە قيىن. بٷگٸنگٸ كٷنگە, جەتٸم-جەسٸر, قارالى كٷنٸڭە قايتىپ ورالاسىڭ. ەيتكەنمەن دە ۇيقى – ەجەپتەۋٸر جەڭٸلدٸك ەكەلەتٸن. بار قايعىڭدى بٸرجولا ۇمىتپاساڭ دا. تەك... بٸردەن ۇيىقتاپ كەتە المايسىڭ. تالىعىپ بارىپ, تٷن اۋعاندا, كەيدە تاڭ بوزارعاندا ەرەڭ كٶز ٸلٸنەدٸ. ەكەۋٸ سول جەڭٸلدٸك سەتٸن كٷتٸپ, ۋاقىت سوزىپ قانا وتىرعان. بٸراق بٷگٸنگٸ وتىرىس تىم ۇزارىپ كەتكەندەي. ايبول امالسىز ساعاتقا قاراپ ەدٸ. جىلجىماي, بٸر ورىندا تۇرىپ قالعانداي. تٷن جاڭا عانا ورتالانعان. تۋرا ون ەكٸ ەكەن. نٶل-نٶل. سول كەزدە... سىندىبالا ٸشٸن تارتتى. ايبول دا جالت قاراعان. تۋرا بوساعادا تۇر ەكەن!..

ٷڭٸلە, ەڭكەيە قاراپ, تۋرا بوساعادا تۇر. ايسىن!!

جٷزٸ كٶلەڭكەلٸ. ەلدە جەبٸرلەنگەن, ەلدە ايانىشقا تولعان, جابىرقاۋ كەيٸپتە. سول, نازالى كٷيٸندە سەل بٶگەلدٸ دە, ٷنسٸز, دىبىسسىز قالپى العا قاراي ەكٸ-ٷش قادام باستى. ەندٸ تٷر-تۇلعاسى ايقىنىراق كٶرٸنگەن. جانارى جاساۋراپ, بەت-جٷزٸنە كٷلكٸ ٷيٸرٸلدٸ.

ەكەۋٸ... مانا... تاس بولىپ قاتقان. ەندٸ عانا ەس جيدى.

– قۇلىنىم!.. – دەدٸ سىندىبالا شىر ەتٸپ.

– بالاقان!.. – دەدٸ ايبول, ومالعان ورنىنان تۇرا الماي.

ەكەۋٸ بٸردەي كٶز جاسىنا ەرٸك بەرگەن.

– قايتىپ كەلدٸڭ بە, اقىرى... – دەيدٸ اناسى.

– بار ەكەنسٸڭ عوي, جٷر ەكەنسٸڭ عوي... – دەيدٸ ەكەسٸ.

– يە... – دەدٸ ايسىن. تەڭسەلە بەرە بويىن جيدى. – مەن... كەل... دٸم... – دەدٸ از-ماز دٸرٸلٸ بار , كٷمبٸرسٸز, انىق ەۋەزبەن. – سەندەر... جىلاماڭدار... ماعان اۋىر... – دەدٸ كٷرسٸنٸپ.

كەلەر مەزەتتە عايىپ بولدى.

ەكەۋٸ قارمالانىپ, ورىندارىنان تۇردى. قالتاقتاپ بوساعاعا باردى. "ايسىن!.. قۇلىنشاق!.. بالاقان... جالعىزىم... جارىعىم..." – دەسٸپ, قولدارىن العا سوزىپ, ەر قادامىن اڭداي باسىپ, شاعىن بٶلمەنٸ ون اينالىپ شىقتى. جوق. سودان سوڭ ەسٸكتٸ سيپالاعان. İشكٸ ٸلگەگٸ سالۋلى تۇر ەكەن. اۋىزعا – دالانعا شىقتى. ول دا بەرٸك. قايتىپ كەلٸپ, تەرەزەنٸ تٷگەندەدٸ. جەلدەتكٸشٸنە دەيٸن جابىق. سودان سوڭ دىمدارى قۇرىپ, وتىرا كەتكەن.

سىندىبالا تاعى دا كٶز جاسىن بۇلادى.

– جىلاما, – دەدٸ ايبول. – ايتتى عوي جاڭا عانا بالاڭ. سەن جىلاساڭ, جەڭٸلەيٸپ قالارسىڭ, ال وعان اۋىر. سولاي دەدٸ.

سىندىبالانىڭ كٶز جاسى بٸردەن تيىلدى. ەكەۋٸ بٸردەي بويىن جيىپ, از-ماز سابىر تاپقان.

– تٸرٸ, – دەدٸ شەشەسٸ. – ٶلگەن جوق. تٸرٸ ەكەن!

– وندا... قالاي كەلدٸ, ەسٸك قوزعالماعان قالپىندا...

– تىلسىممەن اشىلىپ, تىلسىممەن جابىلدى, – دەدٸ سىندىبالا نىق سەنٸممەن. – بٸز قاپەلٸمدە اڭداماي قالدىق.

– راس, تٸرٸ, – دەدٸ ايبول دا, جەڭٸل كٷرسٸنٸپ. بەت-اۋزى شالبارلانىپ, كەدٸمگٸدەي, ىرجيىپ كٷلدٸ. – جانى... جانى كەۋدەدەن شىقسا دا, ٶزٸ تٸرٸ. جاڭاعى... – بويىن بەكٸتٸپ, ازعانا بٶگەلدٸ. – جاڭاعى – ارۋاق. ايسىننىڭ ٶزٸ ەمەس, ارۋاعى. ەسەبٸ, ٶزٸ. بٸزدٸ ۇمىتپاپتى. İزدەپ كەلدٸ. تاعى كەلەدٸ...

– تاعى كەلەدٸ... – دەدٸ سىندىبالا. كٶز جاسىن سىعا بەرە, قايتادان قاتايدى.

– يە, ەندٸ جىلاماۋىمىز كەرەك, – دەدٸ ايبول. – جىلاساق... تاعى دا كەتٸپ قالادى. سودان, ٶكپەلەپ... مٷلدە... كەلەدٸ...

– كەلەدٸ! – دەدٸ سىندىبالا سونشالىق بەرٸك سەنٸممەن. – مٷمكٸن, قاپالى كٷيٸمٸزدٸ كٶرٸپ, جۇباتۋ ٷشٸن كەلگەن شىعار. بٸراق ەندٸگٸ جەردە... سونىڭ ٶزٸنە... قالاي جىلاماسسىڭ... – دەدٸ تاعى دا بوساڭسىپ.

ايبول ەڭسەسٸن جازا جادىراپ, مٷلدە وڭالىپ الدى.

– جىلامايىق. قۋانايىق. بالامىز بار ەكەن, – دەيدٸ. – ەندٸ قايعىراتىن نە قالدى, – دەيدٸ. – كەلدٸ. كٶردٸك. تاعى كەلەدٸ. بٷگٸن. وسى قازٸر. تەك... ٶزٸ ايتقانداي, بەكەم بولايىق. قايعىمەن ەمەس, قۋانىشپەن قارسى الايىق. مٸنە, قازٸر...

ەكەۋٸ قايتادان سەرپٸلدٸ. وتىن مازداتىپ, جاڭادان شاي شىعاردى. الاڭداعان قالىپتارى بىلىقاي بوتقانى دا, تاباقتىڭ تٷبٸنە دەيٸن, تٷگەل جەپ الدى. سىرتتاعى بەيمەزگٸل ماشينا دٷرٸلٸنە دە, الىس, جاقىندا ەلدەبٸر يتتەردٸڭ ٷرگەنٸنە دە, ورىندارىنان اتىپ تۇرا جازداپ, تٸپتٸ, تىپا تىنىشتىقتىڭ ٶزٸنە ەلەڭدەپ, تاڭ بوزىنا دەيٸن كٷتٸپ وتىردى. ايسىن كەلمەدٸ.

شالا-شارپى كٶز ٸلگەن سوڭ, اسىعىس ورازاسىن اشىپ, زيرات باسىنا بارعان. موماقان, ٷنسٸز قالپىندا تىپ-تىنىش جاتىر ەكەن. ارۋاق ەمەس, ٷستٸندەگٸ كٶك شٶبٸنە دەيٸن تٸلسٸز, ٶزٸ دە جانسىز, جەتٸم تٶمپەشٸك.

كەشٸنە... سىز بەرمەدٸ. ەرتەڭٸنە دە. ارعى كٷنٸ دە. ٷش كٷن, تٶرت كٷن ٶتتٸ.

بەسٸنشٸ كٷنٸ, تٷن ورتاسىنا تولماي, ەل ۇيقىعا جاتار كەزدە قايتادان كٶرٸنگەن. ٶڭٸ بوپ-بوز ەكەن. قايعىدان دا, قۋانىشتان دا شەت. تاعدىرعا كٶنگەن, بايسالدى, بەكەم. ەكەسٸ مەن شەشەسٸ جىلاعان جوق. تٸپتٸ, قىبىرلاپ, قوزعالۋعا قورىقتى. ەنەۋگٸدەي كەتٸپ قالار دەپ. تٸل قاتىسىپ تا ٷلگەرمەگەن. ايسىن تىم اسىعىس, بٸر سەتكە عانا ورالعانداي. ول دا ەشتەڭە ايتپادى. اتا-اناسىنا ەلجٸرەي, بارلاي قاراپ ازعانا تۇرعان سوڭ كٶزدەن ۇشقان. تىم قۇرسا بەس-ون مينۋت بٶگەلمەپتٸ.

ەيتسە دە, ەكەۋٸنٸڭ قۋانىشىندا شەك جوق ەدٸ. ٶتكەندە ەرٸكسٸز رەنجٸتٸپ الدىق پا دەپ قورىققان. بۇل جولى ٶكپەسٸ جوق سيياقتى. شىنىندا, ٶزٸنٸڭ ونسىز دا ٶلمەلٸ ەكە-شەشەسٸ, رەنٸش-ٶكپە ٷشٸن ەمەس, ەسٸركەپ, ەڭسەسٸن كٶتەرۋ ٷشٸن كەلدٸ ەمەس پە. دەسە دە... نەگە تۋرا بەس كٷن بٶگەلدٸ? ويلاپ, ساناپ, ەسەپتەپ, وپ-وڭاي تاپتى. ەۋەلگٸ كەلٸس – جەكسەنبٸ, قازاعا ۇشىراعان كٷنٸ ەكەن. ودان سوڭعى جۇما – اۋىلعا جەتكەن كٷنٸ. ەندەشە, جامباسى جەرگە تيٸپ, كەلٸسٸمەن, مەيٸتتٸ زارىقتىرماي, تٷندە قوندىرىپ, ەرتەڭٸنە, سەسكەگە تامان قارا جەرگە تاپسىرعان – سەنبٸ كٷنٸ بار ەمەس پە. جۇما, سەنبٸ, جەكسەنبٸ. اپتانىڭ سوڭعى ٷش كٷنٸ قاتارىنان... سونشاما قۋانىشتى جاعدايدى ويشا ەلەستەتۋدٸڭ ٶزٸ قيىن ەدٸ. سٶز جوق, كەلەدٸ. سەنبٸ كٷنٸ, ياعني ەرتەڭ تاعى. تەك, بۋىندارىن بەكٸتٸپ وتىرۋ قاجەت. ەيتپەسە, ٷشٸنشٸدەن سوڭ مٷلدە كٶرٸنبەي كەتۋٸ. تەك وسى بٸر جولى كەلسە. ەۋەلگٸ سەنبٸدە. ەرتەڭ...

كەلدٸ. كەلەسٸ جەكسەنبٸ, ارعى جۇماعا قاراتپاي.

ەكەۋٸ كەشكٸ الاكەۋٸمنەن كٷتكەن. قاتارىنان ٷش مايشام جاقتى. باياعىدان قالعان ەدەمٸ كەرلەن كەسەلەرٸنٸڭ تٷبٸنە. ٷش كەسەگە ٷش مايشام. سىندىبالا ەر جەرگە قويىپ ەدٸ. ايبول بٸردەڭەگە قايشى كەلٸپ قالارمىز, ٷيرەنشٸكتٸ جەردە تۇرسىن دەپ, تٷگەلٸمەن داستارقان ٷستٸنە, قاتارىنان ورناتتى. ەكەۋٸ بٸرٸن-بٸرٸ سابىرعا شاقىرعان. شىنىندا دا, بويلارى ٷيرەنٸپ قالىپتى. جىلايتىن نە بار. راس, قۋانىشتان دا جىلايدى كٸسٸ. بٸراق دەل بۇلار ٷشٸن ورنى جوق.

اقىرى, تٷن جارىمدا, بوساعادان اتتاعاندا, بوساعا ەمەس, جابىق ەسٸكتەن تٶرگە قاراي قادام باسقاندا... مەيٸرلٸ قۋانىشپەن كٶرٸسكەن ەدٸ. ايسىن دا بۇرىنعىدان كٶتەرٸڭكٸ ەكەن. جەنە ەركٸن. ەكەۋٸ قالت-قۇلت ەتٸپ, كەرٸلٸكتەن, كەمشٸلٸكتەن ەمەس, مازات تولقىنىستان, بۋىندارى دٸرٸلدەپ, قارسى الدىنا كەلگەندە... باياعى بٸر زامانداعىداي جىميىپ كٷلدٸ. ال بۇل ەكەۋٸ... ەلدە يمەنٸپ, ەلدە ٷركٸتٸپ الارمىز, جاڭا, بەيمەلٸم رەسٸمگە قايشى كەلەر دەگەن تٷيتكٸلدٸ قاۋٸپپەن, ەمٸنە بەرە توقتاپ قالعان. ايسىننىڭ ٶزٸ دە, بۇلار تاقاعاندا بٸر قادام كەيٸن شەگٸنٸپ ەدٸ.

– مەن... تاعدىر... – دەدٸ. – ەيتسە دە... سەندەرگە وبال بولدى... – داۋسى تۇتقىرلانىپ, ازعانا بٶگەلدٸ. – مەن بەرٸن دە بٸلەم, – دەدٸ تاعى دا جارتى قادام شەگٸنٸپ. – سەندەردٸڭ قالاي قايعىرىپ, قامىققاندارىڭدى. كٶل-كٶسٸر كٶز جاستارىڭ تاۋسىلىپ, قالاي دەمدەرٸڭ بٸتكەنٸ. سودان سوڭ, قايعى ٷستٸنە تۇرمىستان تالاي تارىققاندارىڭ... اشارشىلىق الدىندا. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن...

– جوق, جوق, جارىعىم... – دەدٸ سىندىبالا قولىن ەربەڭدەتٸپ. – بٸز... بٸز... 

– بٸز دە ەل قاتارلى... – دەدٸ ايبول. – اشتان ٶلٸپ, كٶشتەن قالمايمىز. تەك...

– ٶلٸ ارۋاققا بەرٸ دە بەلگٸلٸ, – دەدٸ ايسىن. – كٶرسە دە, كٶرمەسە دە.

سودان سوڭ...

(ايتتى...

– ارۋاققا بەرٸ دە ايان. اتا-اناسىنىڭ جايى عانا ەمەس. اعايىن-تۋىس, تاقاۋ تٶڭٸرەك, تانىس-بٸلٸس. ٶزٸنٸڭ ٶتكەنٸ تٷگەل. تٸپتٸ, تۋعان, ەس بٸلگەن شاعىنا دەيٸن... مەن بەرٸن دە بٸلەمٸن. سەندەردٸڭ... قۇدايدان بالا تٸلەپ, قالاي زارىققاندارىڭ, ماعان قالاي قۋانعاندارىڭ... قالاي مەپەلەپ...

مىناۋ سٶز – اتقان وقتان ەرمەن بولدى. ەكەۋٸ بٸردەي ٶزەكتەرٸ سۋىنىپ, وپىرىلا قۇلاۋعا شاق قالعان...

جوق!

ول راس, ارۋاققا بەرٸ ماعلۇم. بولعانى دا, بولماعى دا. اقيقات دەسەڭ دە, قازاقشىلىققا جاتپايتىن قىلىق. كٶرگەنسٸزدٸك. كٸر, قوقىس. كٶڭٸلگە قاياۋ. ورىنسىز قاتال, تىم اۋىر سوققى. ەرينە, ايتپايدى.

ايتپادى.)

... ٸركٸلٸپ قالدى. بٸراق ەكەۋٸ دە ەلدەنە, توسىن بٶتەندٸكتٸڭ لەبٸن اڭداعانداي. الدىمەن ەس جيعان, نەمەسە, بٸرجولا ەسٸ شىققان سىندىبالا ەكەن.

– قۇلىنىم-اۋ, – دەدٸ جاسسىز كٶز, زارلى كٶڭٸلمەن اڭىراپ. – تاس ەمشەگٸمدٸ جٸبٸتكەن قوڭىر قوزىم-اۋ, قالايشا عانا...

اسىعىس اتتاپ, باس سالىپ قۇشاقتاپ ەدٸ, قۇر اۋانى قارمادى. اڭ-تاڭ بولعان, ٶڭٸ بۇزىلا ابدىراعان, قاپالى, قارالى كٷيدە كەرٸ بۇرىلىپ ەدٸ, ايسىن جىلىستى ما, سەكٸردٸ مە, ەلدە بۋالدىر ساعىمداي تولقىنىپ ٶتتٸ مە, ەكەۋٸنٸڭ ارالىعىندا تۇر ەكەن.

– سەندەردٸ بۇرىنعىدان دا جاقسى كٶرەمٸن, – دەدٸ. – ەيتپەسە, سۋىق-تٶبەنٸڭ ەتەگٸندە تىنىش قانا جاتار ەدٸم. اپا, كٶكە... مەنٸڭ باسقا كٸمٸم بار... سەندەردٸڭ جالعىز ۇلدارىڭ... جارالمىشتان باستاپ, ٶتكەن عۇمىر بويى, ەندٸ جەر قوينىندا, قييامەتكە دەيٸن... سەندەردەن باسقا تٷگٸم جوق. تىم قۇرسا ٷيلەنٸپ, ارتىمدا تۇياق قالسا عوي. سەندەردٸڭ دە قايعى-زارىڭ...

سٶزٸن اياقتاپ ٷلگەرمەدٸ, اۋاعا سٸڭٸپ جوعالدى. ەندٸ ەكٸ كەرٸ بٸرٸن بٸرٸ قۇشاقتاپ العان. جابىعىپ, جىلاعان جوق. سٷيٸنٸشتەن دە, تٷڭٸلٸستەن دە تىس. ٷرەيدەن دە, ٷمٸتتەن دە ادا. بەرٸ ٶتتٸ. بەرٸ بٸتتٸ. اتتاي جيىرما بٸر جىل تەك قىزىعىن عانا كٶرسەتكەن ايسىننان شىنىمەن-اق ايرىلىپتى. بٸرجولا كەتتٸ دەپ بٸلگەن. تٸپتٸ, كەشەلٸ-بٷگٸن, وسى جاڭا عانا كٶزبەن كٶرگەندەرٸنە كٷمەندٸ. كٷمەندانا تۇرىپ سەنٸمدٸ. سوندا... بۇل نە? نە ەمەس, كٸم? ٶزٸ ەكەنٸ انىق. ارۋاق بولسا... تٸرٸ. ياعني, ٶلگەن جوق...

ٶلگەنٸن كٶرگەن جوق. ەيتەۋٸر ٸشتەن كەبٸندەپ, سىرتتان تٸگٸپ تاستاپتى. بەتٸن اشقىزباعان. اۋىل اقساقالى. "مٸنە, شەيٸت بولعالى التىنشى تەۋلٸك, كٷن جاز, قايناعان تامىز, كٶرۋگە... سىرتىن سٶگٸپ, ٸشٸن اشىپ, كٶرۋگە... كٶڭٸلدەرٸڭ قايتادى, سول, ٶڭٸ بۇزىلماعان, امان-ساۋ قالپىندا ەستە ساقتالسىن... ەڭ باستىسى – كەبٸندەلٸپ قويعان مەيٸتكە وبال, سەندەردەن ارى قايعى..." – دەگەن. مٷمكٸن, سوندا... باسقا بٸر... ايسىن ٶلگەن جوق. عايىپتان تٸرٸ شىققان. عايىپتان كٶرٸنٸس بەردٸ.ٶلگەن جوق. سٸرە, ەلدەبٸر سيقىر ايماعىنا تٷستٸ... يە. انىق. ەكەۋٸ قايتادان داعدارعان. اقىلدان الجاسقانداي. ٶڭ مەن تٷستٸ ايىرا الماي تۇر. جاڭاعى... تٷس پە, ٶڭ بە. ەستەلٸك پە, ەلەس پە. ەلەس ەمەس. تٷس ەمەس.

شىن ەكەن. ەشقايدا كەتپەپتٸ. كەلەر مەزەتتە ماناعى ورنىندا تۇر...

– ۋھ... ەرەڭ ورالدىم, – دەدٸ بۇل جولى اشىق ەۋەزبەن. – كٶكە, اپا... سەندەر مەنٸ ٶلدٸ دەپ بٸلدٸڭدەر. ەندٸ تٸرٸ قالپىما سەنەر-سەنبەس جاعدايدا تۇرسىڭدار. مەن ٶلگەم. ەرٸ تٸرٸمٸن. مەن – تەن ەمەس, جان! مەن – مەڭگٸ جاسار ارۋاق...

– جوق! – دەدٸ ەكەۋٸ قاتارىنان. – سەن – بارسىڭ. امان-ەسەن, تٸرٸسٸڭ. ەلدەبٸر سيقىرلى ٶلكەدە جٷرسٸڭ. سيقىرمەن كەلٸپ تۇرسىڭ. ەندٸ وسىندا قال. بٸز كەتەيٸك. اۋىس, ايىرباس مٷمكٸن بە?

– جازمىشتىڭ جولى تٷزۋ, – دەدٸ. – قايتپايدى, قايرىلمايدى. سەندەر بٸلە تۇرا سەنگٸلەرٸڭ كەلمەيدٸ. مٸنە.. قابىرعادا قالتىلداعان ەكٸ كٶلەڭكە كٶرٸنەدٸ. ەكەۋٸڭ. ٷشٸنشٸ – مەن جوقپىن. اپا, اينانىڭ بەتٸندەگٸ پەردەنٸ ال, – دەدٸ سالقىن جىميىپ. – ەندٸ ٷشەۋٸمٸز كەزەكتەسە جاقىنداپ كٶرەيٸك. مٸنە, مەن جوقپىن. سەندەر – تٸرٸ, مەن – ٶلگەن كٸسٸمٸن. قايتىپ كەلدٸم, بٸراق قايتا تٸرٸلمەيمٸن. كٶنگەنسٸڭدەر, ەندٸ مەنٸ كٶرە تۇرا, ٷمٸتتەرٸڭدٸ بٸرجولا ٷزٸڭدەر. كەلمەيتٸن ەدٸم, كٶرٸنبەيتٸن ەدٸم, بٸراق كەشەگٸ... مالدىڭ جەمٸنەن قالعان بىلامىق بوتقا... مەن ەۋپٸرٸممەن كٶردەن تۇرۋعا مەجبٷر بولدىم. مەنٸڭ... ەلپەشتەپ ٶسٸرگەن ەكە-شەشەم مۇنداي كەمشٸلٸك جاعدايدا قالۋعا تيٸس ەمەس...

تاعى دا, كٷتپەگەن جەردەن عايىپقا اينالدى. اڭداپ قاراسا, سولاي بولماس جٶنٸ دە جوق. كٶپ ۇزاماي, تەرەزەدەن تاڭ سىز بەرگەن.

ەرتەڭٸنە – جەكسەنبٸ بولاتىن. كەزەكتٸ كٷنٸ. كەلمەدٸ.

ارعى, قايعىلى, قارالى جۇمانى تاعاتسىز كٷتٸپ ەدٸ. تاڭ اتقانشا, كٷن شىققانشا توستى. جوق.

سەنبٸ... ەڭ سوڭعى بولماسا دا, ٷمٸت كٷنٸ.

كەش تەزٸرەك باتسا دەپ تٸلەگەن. كەشكە جەتپەدٸ. سەسكە تٷستە جەتٸپ كەلگەن. اسقان. ايسىن ەمەس, اسقان.

قىسىلا, قىمتىرىلا كٸرگەن. سەلەمنەن كەيٸن داستارقان باسىنا تٸزە بٷكتٸ. جان-جاعىنا قارانىپ, ازعانا وتىرعان سوڭ, دۇعا قىلدى. "قۇل-ھۋ-اللا..." جاتتاپ الىپتى, كٷبٸرلەي سوزىپ, ٷش قايتارىپ, "اللا ەكبار" ايتتى. سودان سوڭ عانا جٶن سۇراعان. قارتتاردىڭ اماندىق, ساۋلىق جايى.

– اعا, تەتە, مەن كٸنەلٸمٸن, – دەگەن, نازارىن تٶمەن سالىپ. – مٸنە, جىل استى, ەسەبٸ ەكٸ جىل, تىم قۇرسا ٷيلەرٸڭٸزگە كٸرٸپ شىقپاپپىن. كٶشٸپ كەتكەم. قۋ تٸرلٸك. تاپىر-تىپىر, الاس-كٷلەس. ەنە-مٸنە دەپ جٷرٸپ ۇزارتىپ الىپپىن. ەندٸ... جاعداي جامان ەمەس.

سىندىبالا شاي قويدى. سول كەزدە عانا... جەرگە كٸرەردەي قينالعان. داستارقانعا سالار... جارتى جاپىراق نان جوق ەكەن.

– تەتە, ەۋرە بولماڭىز, – دەدٸ اسقان ەلدەنەنٸ سەزگەندەي. – كەيٸنٸرەك كەلٸپ, اعامەن ەركٸن وتىرىپ ەڭگٸمەلەسەمٸن عوي. بٷگٸن اسىعىس ەدٸم. وسى اۋىلدا ازعانا شارۋا شىعىپ... سٸزدەردٸڭ ٷيگە ارنايى كەلگەلٸ جٷر ەدٸم. تٸپتٸ جاقسى بولدى.

ەكٸ كەرٸ ٷشٸن ايسىننىڭ ٶتكەندەگٸ سەرٸكتەس اعاسىن كٶرۋدٸڭ ٶزٸ ٷلكەن قۋانىش ەدٸ. ەۋەلدە ەلدەنەلەر ەسكە تٷسٸپ, كەمسەڭدەگەنمەن, ٶزدەرٸن تەزٸنەن بەكەمدەپ العان. شەشە سۇقتانا, سٷيٸنە قاراپ وتىر, بالاسىنىڭ دوسىنا. ەكە ەرنەنٸ سۇراستىرىپ, ەڭگٸمە جالعادى.

– قازٸر جاعداي بٸرشاما جاقساردى, – دەدٸ اسقان. – جاپونييادان وڭ رۋلدٸ ماشينالار جەتكٸزۋ مەسەلەسٸن جولعا قويدىق. باياعىداي ٶزٸمٸز ايداپ ەكەلمەيمٸز. بارامىز. پويىزبەن. كٶبٸنە ۆلاديۆوستوك. سوندا ٸسكەر, سەنٸمدٸ جٸگٸتتەر تاپتىق. تيەسٸلٸ اقشاسىن تٶلەيمٸز دە, بٸر ماشينا ەمەس, ونشاقتىسىن قاتارىنان ارنايى ۆاگونعا تيەتەمٸز. ٶزٸمٸز سالت قالپىمىزدا, جولاۋشىلاپ, ساياحاتتاپ قايتامىز. ايسىن بولسا عوي... – دەدٸ كەنەت جٷزٸن كٶلەڭكە شالىپ. – سونداي... تاباندى ەكٸ-ٷش جٸگٸت بار, – دەدٸ. – بٸراق... – سٶزٸن تاۋىسپادى. – مەنٸ ٶز بالالارىڭىزداي كٶرٸڭٸزدەر, – دەدٸ, تٸزەرلەي ورنىنان تۇرىپ. ەڭكەيە بەرە, قوينىنا قولىن سالىپ, ستول ٷستٸنە بٸر بۋدا اقشا قويدى. – مىناۋ – ايسىننىڭ ٷلەسٸ. كەيٸنگٸسٸ تاعى بار... قينالماي, قاجەتكە جاراتا بەرٸڭٸزدەر. مەن... تاعى دا كەلەم...

كەلمەدٸ. ايسىن. سول كٷنٸ كەشكە. سەنبٸ عوي. كەزەكتٸ كٶرٸس كٷنٸ. ەرتەڭٸنە, جەكسەنبٸ كٷنٸ تاعى دا. ەكەۋٸ تاڭ اتقانشا, ەلبٸرەي زارىعىپ, ۇزاق كٷتتٸ. اقىرى, كٷن شىعا, تالىعىپ, ەرەڭ كٶز ٸلگەن. ەندٸگٸ ەمەسكٸ ٷمٸت – الداعى جۇما.

كەلدٸ. تٷستەن كەيٸن. كٷن جارىق قوي. ايسىن ەمەس, ەرينە. اسقان.

ەكٸ كەرٸ شەلپەك پٸسٸرٸپ وتىر ەكەن. مٷبەراك جۇما عوي. ارىداعى ارۋاقتارعا, بەرٸدەگٸ... ٶلٸ, تٸرٸسٸ ناقتى بەلگٸسٸز بالاعا ارناپ.

اسقان تاعى دا دۇعا قايىردى. بۇل جولى, ەلدە ۋاقىتى كٶپ پە, ەلدە جەتٸم-جەسٸر كەمپٸر-شالدىڭ كٶڭٸلٸن اۋلاعىسى كەلدٸ مە, ۇزاعىنان وتىردى. كەدٸمگٸدەي ەڭگٸمەمەن. قازٸرگٸ تابىستارى تەۋٸر كٶرٸنەدٸ. بۇرىنعىدان بەس ەسە. بٸراق بۇل دا تۇراقتى كەسٸپ ەمەس. ەرتەڭ, ۇزاسا ەكٸ-ٷش جىلدا ۇستالعان, ارزان ماشينانىڭ قۇنى تٷسەدٸ, تٷسپەسە دە, ٶتكٸزۋ قيىندايدى. ٶيتكەنٸ, ەر تاراپتان جەتكٸزۋشٸلەر كٶپ. ەرٸ كەدەن – بۇل جاقتاعى بيلٸك تۇتقاسىن ۇستاعانداردىڭ كٶمەيٸ كەڭ. كٶپ سوزباي, وسى بيىل, قوسىمشا, بەلكٸم نەگٸزگٸ تابىس كٶزٸ – ستو – تەحنيكالىق قىزمەت بەكەتٸن ۇيىمداستىرماق. قالانىڭ ٸرگەسٸنەن قاجەتتٸ جەرٸن الىپ قويىپتى. ەندٸ تيەسٸلٸ جابدىقتارى بار تٶرت قابىرعاسىن تۇرعىزۋ كەرەك.

– ايسىندى جۇمىسقا الدىم... – دەدٸ كەنەت باسىن كٶتەرٸپ. سودان سوڭ, اڭداۋسىزدا ايتقان سٶزٸ تاماعىنا كەپتەلگەندەي, قالت تىندى. داۋسى قايمىجىقتانىپ, – ايسىن... – دەدٸ دە, تۇقىرا تٶمەن قاراپ, تاعى بٶگەلدٸ. كەلەر مەزەتتە كٶزٸنە جاس العان.

ەڭگٸمەسٸن ازدان سوڭ عانا جالعاستىردى.

– سول جولى مەن ٶلۋگە تيٸس ەدٸم, – دەگەن. – ايسىن اراعا تٷستٸ. وقتان قاعۋ ٷشٸن ەمەس. مەنٸ قورعاپ. ۇرىپ جٸبەرە مە دەپ. قايراتتى ەدٸ عوي. ەرٸ جىلدام. مىنا تەتەمە تارتىپ تۋعان, ٸرٸ. اتادى دەگەن وي جوق. قورقىتىپ تۇر دەپ ويلادىق. سوندا دا اراعا تٷسە بەرٸپ ەدٸ. ەلگٸ قاراقشىنىڭ تارتىپ جٸبەرگەنٸ. قورقىتقان جوق, شىنىمەن اتقالى تۇر ەكەن. سودان... ەسٸمە تٷسسە, ەلٸ كٷنگە دەيٸن بۋىنىم دٸرٸلدەپ كەتەدٸ... ايسىندى قۇشاقتاي الىپ ەدٸم, ماعان جانارى جارق ەتٸپ, كٶزٸن تٶڭكەرە قارادى دا, كەتە باردى...

ەكٸ كەرٸ ٷنسٸز جىلاپ وتىر ەدٸ.

– جە, – دەدٸ اسقان قاتايىپ. – سودان... مٸنە, ەكٸ جىل, ەسٸمنەن شىققان ەمەس. تەك قانا... – تاعى دا تۇتقىرلانىپ, بٶگەلٸپ قالدى. – ٶتكەن جۇما كٷنٸ تٷندە... ەلدە تٷسٸم, ەلدە ٶڭٸم... – دەدٸ باسىن سٸلكٸپ. – ەرتەسٸمەن, تۇرا سالا سٸزدەرگە اسىقتىم... – جىميىپ كٷلە بەرە, اڭىرىپ قارادى. – سول كٷنٸ... ٶزٸمنٸڭ دە كٶڭٸلٸم جايلانىپ, تىنىش ۇيىقتادىم. ەرتەڭٸنە.. ٶتكەن جەكسەنبٸ عوي, تۋرا تٷن ورتاسىندا كەلٸپ تۇر... "مەنٸ جۇمىسقا ال," – دەدٸ. – "تىم كٶپ ەمەس, ورتاشا ايلىققا," – دەيدٸ...

اسقان تاعى دا باسىن شايقاپ, تٶبەگە قارادى.

– الدىم. تٸركەپ قويدىم. ورتادان جوعارى جالاقىمەن. – كٷلدٸ. – ەندٸ سٸزدەرگە ەكەلٸپ بەرٸپ تۇرام. ەشقانداي تارشىلىق كٶرمەيسٸزدەر, ماعان سەنٸڭٸزدەر, – دەدٸ.

ەكەۋٸ ىڭعايسىزدانىپ, ەلدەنەندەي ۋەج ايتپاق ەدٸ, اسقان قولىمەن جاسقادى.

– مەن قايدا بولار ەدٸم قازٸر? سۋىق-تٶبەنٸڭ ەتەگٸندە جاتار ەدٸم. ايسىن ەمەس, مىنا مەن. اقشا دەگەن نە, اعاسى. تەتە. مىڭ, مٸليون تەڭگە بٸر كٷندٸك جارىققا جەتە مە. سٸزدەر دە... كەتكەننٸڭ ورنى تولمايدى, ەندٸ... اسىقپاڭىزدار. مەنٸ ايسىننىڭ ٶزٸ بولماسا دا, كٶزٸندەي كٶرٸڭٸزدەر... ٶتكەندەگٸم – قارىزدىڭ قالدىعى ەدٸ. مٸنە, بالالارىڭىزدىڭ ەۋەلگٸ ايلىعى, – دەپ, تاعى دا ەجەپتەۋٸر اقشا تاستادى.

جارلى-جالباعاي كەمپٸر-شال نە ايتپاق. العىس, ريزاشىلىقتان باسقا. اقشا ٷشٸن ەمەس, ادامگەرشٸلٸك ٷشٸن. ەڭ باستىسى – ٶلگەن ۇلدارى ەلٸ دە تٸرٸ جٷرگەندەي. ٶلسە دە ٶزدەرٸنٸڭ قاسىندا ەكەن.

جۇما ەدٸ عوي. كەشكٸسٸن... كەلدٸ. ايسىننىڭ ٶزٸ, ەرينە.

جٷزٸ اشىق ەكەن. ەكەۋٸنە كەزەك قاراپ, ٷش-تٶرت قادام العا باسىپ, بٸر قادام كەيٸن شەگٸندٸ. ەكەسٸ مەن شەشەسٸ... كەۋدەدە شىقپاعان جانى عانا بار, شىمىراي تولقىنىپ, بۇلار دا ەرەڭ تۇر. ەلدەنەندەي تٷيسٸكپەن سەزٸندٸ, بۇل – ەڭ سوڭعى كەلٸس. ەڭ سوڭعى كٶرٸنٸس. بۇ دٷنيەدەگٸ. "قوش, باقۇل بول!" – دەپ, "اقىرەتتە كٶرٸسەيٸك!.." – دەپ ايتۋعا اۋىز دا بارمادى, ۋاقىت تا جەتپەدٸ. جارق ەتٸپ, ەڭسەلەنە كٶرٸنگەن ەلەس كەلەر مەزەتتە تۇمانداي تاراپ, عايىپقا اينالعان. يە. بٸرجولا...

كەرٸ ەكە-شەشە قاپالى قۋانىشتا قالىپ ەدٸ. بٸرگە تۇرماق جوق, بٸرگە جٷرمەك بار ەكەن. بۇ دٷنيەدە ەمەس, و دٷنيەدە. كٶرٸس كٷنٸ دە تىم الىس ەمەس. بٸر جىل, ەكٸ جىل, ۇزاسا بەس-التى جىل. ەرٸكسٸز تەزدەتۋ – كٷنە بولار ەدٸ. اسىققان جوق, فەنيدەن بەزٸپ, باقيعا سۇرانعان جوق. بٸراق شىن ٷمٸتپەن, اق پەيٸلمەن كٷتكەن. سوعان وراي ٶزدەرٸن ەرەكشە تالايلى, سونشاما جەڭٸل سەزٸنگەن. جالعىز ۇلدارى – بار ەكەن. امان-ەسەن جٷر ەكەن. ەندٸ نە ارمان. ايسىن الدارىندا ٸڭگەلاپ جاتقان, العاش قاز تۇرىپ, تەي باسقان, قۇلدىراپ ويناپ, اپا, كٶكە دەپ مويىنعا اسىلعان, ٶسكەن, جەتكەن, قورعانىش, سٷيەنٸش بولعان ابات, كەنٸش ٶمٸر باستارىنا قايتىپ ورالعانداي, نەسٸبەلٸ, ىرىستى كٷن كەشتٸ. بەس-التى جىل ەمەس, ەكٸ, بٸر جىل دا ەمەس, ۇزاق جەتٸ-سەگٸز اي بويى. سول مەيٸر, سول قاناعات, يمان, تٸلەكپەن ەرتە كٶكتەمدە ەكەۋٸ قاتارىنان دٷنيە سالىپتى. بٸرٸ – تاڭەرتەڭ, ەكٸنشٸسٸ – كەشكە قاراي.

الماتىدان اسقان كەلدٸ, تانىس-بٸلٸس, تۋماسا دا تۋعانداي اۋىل-ايماق تٷگەل جينالدى, مۇعالٸم مارقۇمنىڭ الدىن كٶرگەن جٸگٸتتەر سۋىق-تٶبەنٸڭ ەتەگٸندەگٸ كٶكمايسا زيراتتىڭ كٷنباتىس شەتٸندەگٸ, ٶزدەرٸمەن بٸرگە ويناپ, بٸرگە ٶسكەن ايسىننىڭ دەل قاسىنان, بەتٸ عانا جٸپسٸپ, استى توڭ بولىپ قاتقان سارى توپىراقتى قوپارا تەكشەلەپ, قاتارىنان ەكٸ قابٸر قازدى. تۋعان-تۋىسسىز, باياعى بٸر زاماندا وسى ٶڭٸرگە كٶشٸپ كەلٸپ, بەرٸك ورنىققان, سونشاما ۇزاق ۋاقىت بويى ٸرگە اۋدارماي, بٸر قونىستا وتىرعان, باسى – باقىتتى, سوڭى بۇلاعاي, قايتكەندە دە ٶزٸنشە عۇمىر كەشكەن, اتاۋلى ٷش-اق جان بولسا دا, تۇتاس بٸر ەۋلەت – وتباسىمەن تٶرت قانات كيٸز ٷيدٸڭ ورنىنداي عانا جەرگە سىيىپتى. ەڭ سوڭعى بەلگٸلەرٸ – باستارىنا ٷيٸلگەن كٸشكەنتاي تٶمپەشٸك قانا ەكەن. بٸرٸ – ٷستٸنە كٶك شٶپ تەبٸندەگەن جاس جٸگٸت. ەكەۋٸ – ەزٸرگە تازا توپىراعى عانا قوپسىعان ەكٸ كەرٸ. قايتكەندە دە جانسىز, تٸلسٸز ٷش دٶمبەك. ال استىندا...

تٸرٸ جان بٸلمەيدٸ. بٸراق انىق. ەكە مەن شەشە قاسىرەتپەن ايرىلعان جالعىز ۇلدارىن قايتا تاپتى. ەندٸ ەشقاشان جۇپتارى جازىلمايدى. قييامەت-ماقشار كٷنٸنە دەيٸن. ودان سوڭ دا...

يماندارى سالامات بولعاي, عازيز مٷسكٸندەردٸڭ!..     

مۇحتار ماعاۋين,

2008 جىل.