MENIŃ TÚRLI TÚSTERIM
Keiingi kezde bei-bereket, suryqsyz túster kórem. Suryqsyz ǵana emes, mán-maǵnasyz, kúlgin, kúńgirt. Áldebir beketke, mekenge jete almai jatam. Poiyzdan, belgili-belgisiz taǵy bir kólikterden keshigem. Jylǵaly saidyń, kósheniń, joldyń kóz kórip turǵan arǵy betine ótýge qanshama bógesin tabylady. Kóbine-kóp áldebir jalańash qabyrǵaǵa japsarlas, qiǵash, tar baspaldaqpen júre almai, keide ortan belinen úzilgen tusyna tirelip, abdyraimyn. Nemese, barar jolymda birine-biri jalǵas, kóriksiz, iesiz bólme, dalan, dálizderdi adaqtai kele, denem syimas tar qýyspen ótý kerek bolady. Daǵdaryp, toqyrap turam. Aqyry, qinalyp baryp oianǵanda, osynyń bári tús ekenin bilip, qýanbasam da jeńileiip qalam. Sodan soń oilaimyn. Bul ne pále. Árine, jaisyz uiqy, syr bere bastaǵan densaýlyq. Tek sol ǵana emes. Jete almaǵan maqsat, ornyna kelmegen arman. Eń bastysy – kóreshegiń azaiyp, kókjiegiń shektelgeni. Olai deitinim – burynǵy túster múlde basqasha qiysatyn. Kúni keshege deiin.
"Balyqshynyń túsine balyq kiredi" degen. Bizdiń balyq – Jazý ǵoi. Alashaǵyń da, bereshegiń de tańbaly qaǵaz betinde. Meniń túsime jazylǵan, iá jazylmaq ala qaǵaz da emes, túptelgen, juqaly, qalyńdy kitap ta emes, balyq kiretin. Kádimgi, sýdaǵy balyq. Úlken dariianyń quraqty qabaǵynda otyram. Nemese jar jaǵalap júrem. Tańyrqap turam. Sý ishi jypyrlai júzgen balyq. Úlkendi, kishili emes, túgel iri. Bir qar, jarym qulash. Sulý, súirik. Men sol balyqtyń, múmkin bolsa, eń táýirin ustaý áreketinde siiaqtymyn. Ustap ta jatam. Ustamasam da, tamashalap qaraǵannyń ózi qyzyq. Uiyqtap jatsam da bilem. Oianǵanda anyq kózim jetedi. Bul qaptaǵan balyq – meniń jazylmaq jańa shyǵarmalarym. Qalaýly kúni shetinen qarmaqqa ilem de, kádege jaratam. Sóitip, tym ónimdi bolmasa da, irkilis, toqtaýsyz kún keship jatqam. Ol kezde jas edim, otyzǵa jańa shyqqan. Aqyry, qoǵam deisiz be, zaman deisiz be – tóbeden tapap, turmys taýqymeti deisiz be, tirshilik qamy deisiz be – ishten parshalap, tóńirek túgel tuiyqtalyp, tótenshe, tyń jol taba almai, qaljaýrap turǵan almaǵaiyp shaqta, ónimdi is, utymdy áreketsiz sansyraǵan qalypta bir, eki, úsh jyl ótkende… taǵy da túsime kirdi. Balyq. Sirá, úlken dariianyń qosalqy arnasy, sorǵyǵan lai balshyq, taiyz shalshyqta, kemi jarym qulash, qanshama balyq, quiryqtary batqan, bastary shyqqan, aýyzdary ashylyp, jelbezekteri kóterilip, qabyrǵalasa, qatar-qatarymen jatyr, túgeldei ólgen, sirá, buzyla bastaǵan, qandai da iske jaramsyz. Bul – meniń ýaqyty ótken, osy opalań úsh jyl ishinde, odan burynǵy, taǵy da jaisyz kúnderde jazylmai qalǵan talaisyz shyǵarmalarym edi. Qulazyp oiansam, tún ortasy, kózimde jas bar eken. Men ǵapyl, qaiyrylmas is dep qana emes, qaterli bolashaq eskertpesi, bolýy múmkin, biraq qaitkende de bolmaýǵa tiis taǵdyr taraby, táńirimniń qamshysy, pirimniń eskertpesi retinde qabyl aldym. Dármenim azaisa da, armanym ólmegen. Ótkendegi bar sharýany býyp-túiip, áýelgi kezek, almaǵaiyp bir kezeń jemisi retinde baiyptap, keleshektegi bar jumysty basqasha qurýǵa bekindim. Oilandyq, tolǵandyq, aýyr eńbek astynda, tynymsyz jazý ústinde ǵana nátije bermek, zamannan amalymyzdy asyrar, kókirektegi muń men zardy jaryqqa jetkizer kúre jol sulbasy tanylǵan. Túsime qaitadan taza sý, mol balyqty shalqar dariia kirdi. Bar salmaqty moiynǵa alyp, riiasyz nietti ǵumyrlyq muratqa jalǵastyryp, qaitadan qalamǵa bas qoidyq. Jas arýaǵymyzdy jańadan tapqandai edik. Elimniń ejelgi rýhy qaita tirildi. Ózgeshe serpin, tyń qýat, sony saryndar quiyldy. Kóp uzamai, taǵy bir mamyrly, baraqat tús kezinde turqy ózimnen de úlken, taidai týlaǵan, nahan balyq ustadym. Bul kezde kópten kókeide turǵan áńgime, hikaiattardyń birazynyń basy qaiyrylǵan, baýyrymyz jazylǵan, sherimiz tarqaǵan, endi, qanshama jyldardan bergi daiyndyq jumystaryn birjola tiianaqtap, báigeli babyma kelip, alaman shabýylǵa túsýim qajet edi. Iaǵni, ómirlik murat – "Alasapyrannyń" kúni týǵan.
"Alasapyran" jazylǵan keńshilik, kenishti jiyrma jeti ai ishinde… óńimde kóz aldymda turǵan Oraz-Muhammed te, Aisheshek pen Dilshat ta, Boris Godýnov pen Petr Ýrýsov ta túsime kirgen joq. Bulǵaq pen búlik, azap pen qaza da eles bermedi. Shalqar dala, jasyl ózen, seńgir taýlar kórdim. Birde, jumys dendegen shaqta ǵoi deimin, jartasty, quzar shyń basynda tur ekem. Jetken biigime balap, mereiim ósti.
Alaman-asyrdyń túiindi tusynda, odan soń, bar sharýa murat tapqan kezeńde taǵy bir ǵajaiyp túster keldi. Ol zamanda ertegilik meken, qol jetpes, aiaq baspas ujmaq uiyq esepti Stambulda júrem. Kúmbezi kúńirengen, munaralary kókke baqqan ǵalamat meshitter. Birden tanydym. Mynaý – qyr basynda oqshyraiǵan – aibarly Súleimen-jámi. Anaý – men eshbir kitaptan sýretin kórmegen taǵy bir eńseli ǵibadathanalar. Kóbine Aiia-Sofiianyń tóńireginen tabylam. Birde alty munaraly Sultan-Ahmet pen Aiia-Sofiia aralyǵynda tur ekem. Keiin talai bardyq, men ol kezde Stambuldaǵy eń ataqty eki meshit tym jaqyn, iektes turǵanyn, aralyǵynda bógde qurylys joǵyn bilmeýshi edim. Biraq túsimde eki ortasynda turamyn. Sol jaǵymda – tarihpen birge jasasqan, myń jarym jyldyq, aidyndy Aiia-Sofiia, oń jaǵymda – álemdik uly imperiianyń bes ǵasyrlyq uitqysy bolǵan Sultan-Ahmet. Eń keremeti bul emes. Aiia-Sofiianyń syrtqy qabyrǵalary qyzǵyltym edi. Naǵyz josa qyzyl. Bul kezde men kópshilik jurtqa tán, ádepki tús-eles – surǵylt, kúlgin bolatynyn, túrli shyrai, aishyq boiaýly tús – sirek kezdesetinin oqymaǵan, estimegen edim. Biraq aitaiyn degenim – basqa. Aiia-Sofiianyń qyzyl josaly sýretin esh jerden kórmegem. Túrkiia, Stambul, Ejelgi Rumǵa qatysty ádebietten, árine, talai ret ushyrattym, biraq ol rásimniń bári – tústi emes, baspahananyń kádimgi, qarippen astas qara boiaýymen tańbalanǵan. Albomdyq, nemese japsyrma, boiaýly sýretter joq, atymen ushyraspaǵan. Máńgilikke jalǵas Aiia-Sofiianyń shynynda da josa tústes qyzǵyltym ekenin jer aiaǵy keńigen táýelsizdikten soń, Túrkiia, Stambulǵa alǵash barǵanda kórdim. Kórdim de, ótkendegi tústerimdi oiǵa alyp, munshama sáikestikke qairan qalǵan edim. Baiyptap qarasam, baiaǵy asqar shyń, odan sońǵy kúńirengen meshitter de meniń Jazýyma, jan dúnieme tikelei qatysty, búginniń sýreti ǵana emes, bolashaqtyń sulbasy eken.
Taǵy da túster. On, jiyrma, otyz márte qaitalanǵan, osy, jańa ǵasyrda ǵana toqtalǵan. Azap, qasiret tańbasy. Jýsandy dalada japyrlai jyǵylǵan ólikter. Kei tusta retsiz úiilgen, kei tusta irkese-tirkese shashylǵan sansyz múrde. Keide tozǵan, mújilgen eski zirat, áldebir kóne qulpytastar aralyǵynda qatar-qatar, ashyq-shashyq qabirge siraǵy shyǵa, salbyrai, biriniń ústine biri qulaǵan, nemese ońdy-soldy, repeteisiz qalanǵan jáne qabir aralyǵynda bastasyp, aiaqtasyp, qiǵash, qyryn, kóldeneńdei jatqan, qaitkende de kómýsiz, júz san máiit. Saýdyraǵan qý súiek emes, bútin dene. Jaraqat joq, maiyp, ketik emes, barlyq múshesi ornynda. Tek aryǵan, tozǵan, zorlyq, ǵazap astynda kóz jumǵan, dármensiz, sharasyz máiitter. Bul – meniń bar Jazýymdy túnekten jaryqqa alyp shyqqan, únemi kókeiimde turatyn, qasiret-qaiǵysy meniń qairan jurtymnyń ór keýdesin jermen-jeksen qylǵan, qysas, qazasy ǵaziz basyn birjola jalmai jazdaǵan 1932 jylǵy sumdyq asharshylyq – qazaqty úlken halyq qatarynan shyǵarǵan, keleshek quldyq zamannyń irge tasyn ǵana emes, tórt qabyrǵasy men tóbesin qosa, berik ornatqan, júz elý, eki júz jylsyz, bálkim, eshqashan ońalmas zaǵip, kemshin jaǵdaiǵa jetkizgen sovettik genotsid. Eger uly dalany baiyrǵy jurtynan birjola tazartý úshin muqiiat, arnaiy josparlanǵan osyndai ǵalamat apat bolmasa, qazirgi Qazaqstannyń kesimdi shegin lyqa toltyryp otyrar edik, ulysyń – ulaǵatty, er-azamatyń – eńseli bolar edi, óziń de múlde basqasha kún kesher ediń degen oi... ózekti órtep qana qoimaidy, úmitsizdikke, túpsiz qaiǵyǵa jeteleidi. Dese de, bolashaqtan áldenendei sáýle kútesiń, jebirler men jalmaýyzdar janyshtaǵan, satqyndar men sanasyzdar jetegindegi sorly jurtyńa ótken tarihyn uǵyndyryp, baǵzydaǵy kisiligin tanytýǵa talap etesiń, eń negizgisi – jazyqsyz ǵana emes, panasyz, dármensiz keiingi urpaǵyńa kúsh bergiń keledi. Meniń bar Jazýym – sol bir, orny tolmas apattan bastaý aldy deitinim – anyq aqiqat. Al keń dalada kómýsiz jýsap qalǵan myń san ólik – ótken kúnniń beineli bolsa da naqty sýreti eken, meniń kókiregime tunǵan, arylmas qaiǵynyń aiǵaqty bir kórinisi eken.
Budan beridegi, óz basymnan ótken ómirlik jaǵdaiattardyń da árqily kepte qaitalanatyny bar. Shyńǵystaýdyń kúngei beti, Baqanas ózeniniń shatqalǵa túser qysań tusyndaǵy Eski-Jurt. Meniń baba meken jerim, sońǵy eki ǵasyrdan astam uzaq ýaqyt boiy bizdiń áýletke uitqy bolǵan, keiingi bes atam taban aýdarmai qonystanǵan qut meken. Qalyń toǵaily móldir ózenge tóne bitken jartasty qabaq basynda turǵan baǵzy qystaý. Aq qashqan jyly meniń úlken ákem Maǵaýiia salǵyzǵan, óz zamanynda eńseli, ádemi, keń kórinetin, alty bólme, qosymsha toshala, úishikteri, bes júz qoilyq qorasy bar irgeli qonystyń ortańǵy úiinde men týyppyn. Es bilgennen, oqý bitirip, alys qalaǵa ketken, kerek deseńiz, otaý tigip, derbes shańyraq tikkenge deiingi bar ómirim osy Eski-Jurt, kóne qystaýmen tikelei bailanysty boldy. Sábilik, balalyq shaq, qanshama qyzyq, qýanysh jáne sonshama qasyret, qaiǵy – mázkúr Eski-Jurt, kóne qystaýǵa qatysty. Qazir qulaǵan, tozǵan, topyraq basqan irgesi ǵana jatyr. Osy, qańyraǵan, tómpeshik tuldyrdy emes, qaz-qalpynda turǵan tiri qystaýdy kórem túsimde. Shubalǵan uzyn dálizdiń syrtqy darbazasy eki tarap – ózen betten jáne taýly qyrat jaqtan shyǵatyn edi. Qysqy demalysta, basqadai ártúrli jaǵdaida oqýdan oralǵanda – qara jolǵa jalǵas, dóńes jaq, shyǵys qaqpa, al ózenge, toǵaiǵa shyǵarda – batys qaqpa. Men túsimde únemi kelis bet – oń jaq qaqpa aldynda turam. Kire almai daǵdaram. Kire qalsam, alakóleńke, uzyn dálizde qarmalanyp júrem, esik tabylmaidy, tabylsa, biz turǵan ortańǵy úi emes, kámpeskemen kolhozǵa ótkennen soń, men kórgende osy qystaýǵa bólingen qoishy turatyn úshinshi, shetki úi bolyp shyǵady, onyń ózi ien. Birde bosaǵasyna kógildir jaryq tógilip turǵan ortańǵy esikten kirgenim bar. Qazir ájemdi kórem dep qýanam. Biraq úi qańyrap tur eken. Eshkim de, eshteńe de joq. Ájem joq. Sol kezde ǵana, meni tárbielep, álpeshtep ósirgen ǵaziz ájemniń qaiǵyda, qapada ólgeni, odan beride... talai zaman ótkeni esime tústi. Ájemnen jańa ǵana airylǵandai, muńdanyp oiandym. Arada qyryq jyl ótken, men elýdiń ústine shyqqam, ózim – ata, báibishem – áje bolǵan, sonda da kókiregim qars airyldy, qaitadan uiyqtai almadym, tań atqanda talyǵyp, áreń kóz ilippin.
Kóne qystaýdy budan soń da áldeneshe ret túsimde kórdim. Keide áýelgidei, dálizde júrem, basqa bir bólmelerge kirem; kóbine syrttan qaraimyn, qabyrǵalary mújilgen, tóbesi tozǵan, terezeleri úńireiip tur. Eki-úsh ret opyryla keńeigen, topyraǵy sýsyǵan terezeden túskenim bar. Ádettegidei, ájemdi izdedim. Joq. Sol kezde ǵana esime túsedi. Ájem ólip qalǵan... Taǵy da júregim órtenip, ózegim sýidy. Sol sátinde oianyp, búgingi kún, qazirgi kebime oralam... Mine, osyndai qaitalaq, jalǵamaly tús. Jai ǵana tús emes, ozǵan ómir sýreti. Balalyq shaqqa qiialda emes, bolmysta taǵy bir oralý, ótkendi joqtaý. Qýanysh, qyzyǵyń – jelge ushqan, qimas saǵynyshpen astas qasyret-qaiǵyń kókirekte tunǵan, tarqamai, sol qalpynda, áli tur eken. Kúndelikti eske almasań da, oqtyn-oqtyn, sananyń tereń túkpirinen kóterilip, tús retinde oralǵany. Aqyry, arylmas muń tuńǵiyqqa batty. Alpys jasqa tolǵan qoshametti, mereili jyly ata qystaýdyń orny turǵan Eski-Jurtty, ejelden menshikti ózen, toǵai, ólke, ańǵarymen qosa, túgel óz atyma kóshirdim. Ájemniń basyna yqsham, kórikti, jeke, babalarym men úlken ájelerimniń basyna aýmaqty, aidyndy aqshańqan zirattar turǵyzdym. Ótkendegi barlyq kóleńke ǵaiypqa ainaldy, saǵynysh syzdatqan muńdy túster de joǵaldy. Tilensem de qaityp kóre almaspyn deimin. Qaitalap kórsem de basqasha bolmaq.
Baba jurt, kóne qystaý tóńiregindegi estelik-arman túster – naqty óz basyma qatysty jaǵdaiattan týyndaǵan. Qalai aýdarsa da, mán-maǵnasy, shyǵý tegi anyq. Men úshin dál sondai aiqyn, biraq ózimnen emes, ótkennen bastaý alatyn, muńǵa emes, syrǵa jeteleitin, saǵynyshqa toly bolsa da, saldarly, salaýatty, kóterińki, asqaq bir túster de kórýim kerek qoi. Bar tirshiligim, úiqydaǵy túsime deiin Qalamǵa qatysty dep tanysaq, sol Qalamnyń ushynan óndip, óristemek Jazýǵa kúsh, qýat beretin. Iaǵni, ótken erlik zaman, babalarymnyń neshe myń jyldyq dańqty tarihy. Bolashaq urpaq, erkin eldik jolyndaǵy qiian-keski urystar. Ústem merei, sán men saltanat... Eshqashan eles berip, túsime kirgen emes. Óitkeni... bar sýreti ózimmen qosa jaralǵan, qaz-qalpynda jadymda. Tiri, naqty, shynaiy, tabiǵi keskin-reńimen kóz aldymda tur. Kózdegi kórinis, kóńildegi keiip, sanadaǵy bailam – tanymmen ǵana emes, tabiǵatpen, týma túisikpen birge qalyptasqan oi men sýretti – baiansyz eles emes, bir sáttik, bir túndik estelik emes, eshqashan óshpes, tozbas, jandy hám jaraqty, ómirsheń ári óskeleń, máńgilik tańbaǵa túsirdim. Bári bolmasa da birazyn. Ýaqyt jetken, shama kelgen múmkindik qadarymsha. Ózim úshin ǵana emes, búgingi urpaǵym, keleshek áýlet, záýzatym úshin. Meni dúniege keltirgen qairan halqymmen birge jasasyn dep. Eńsesin kótersin, eldigine súienish tapsyn dep. Tús kórip qajeti joq edi. Aittym, ózińmen, iaǵni týǵan jurtyńmen birge qalyptanǵan naqty bolmys.
Álbette, ózińnen buryn ótken áldebir kúnderdiń de túske oralatyny bar. Baitaq shejire, úlken taýarih emes, taǵy da jeke basyma, búgingi maǵan tikelei jalǵas óz atalaryma qatysty, iaǵni daralyq sypattaǵy úzik-úzik sýretter. Sonyń biri. Eń eskisi bolmasa da, kórnektisi. Jáne erekshesi.
Biik, qarly taýdyń uzyn qaraǵaily, jasyl shyrshaly, ońasha, qiyn shatqaly. Salqyn kúz, aǵash basyn terbegen yzǵyryq jel. Aspan túnerińki, qarakók, alabajaq bulttar tym tómen úiirilgen. Qaharly qys kele jatyr. Men elden ketkem, jalǵyz ózim, qasymda sulý, jas kelinshegim bar, aiaǵy aýyr, kúni taqaý eken deimin, qystan aman shyǵý qamynda, balań, kelte qaraǵaidan tigilgen itarqa ústine qalyń, jasyl japyraqty shyrsha butaqtaryn molynan, qabattastyra jaýyp, baspana kúrke jasap jatyrmyn. Júregim kúpti, biraq úrei, qorqynysh joq, kóńilim ornyqty, qairatym qabyndap turǵandai... Sondai erekshe tús.
Álbette, joryǵam joq, tap basyp, birden sheshtim. Men degenim – dál ózim emes, budan myń jyl buryn jasaǵan erjúrek babalarymnyń biri. Álde el tozǵan, jaýgershilik zaman, álde jurt amanda súigen qyzyn alyp qashyp, ýaqytsha boi tasalaǵan, qaitkende de atalmysh sýrettiń ótken ómirde, qaz-qalpynda bolýy anyq. Elden jyraqtaǵy eki jas – meniń alǵan betinen qaitpas, jankeshti babam, aq, adal, sheshimtal ájem álde Altai, álde Qanǵai, múmkin Kentei – Burqan-Qaldunnyń qiian shatqalynda, almaǵaiyp zaman, aiazdy kún, borandy túnde jaryq dúniege umtylǵan sábiin, ol de meniń kelesi bir atam, sátimen týǵyzyp aldy, qylyshyn bilegen qystan aman shyqty, keler jazda, nemese taǵy birer qystan soń, áiteýir kóp uzamai, úiirine qosyldy, urpaǵyn urpaqqa jalǵap, búgingi maǵan jetip, keiingi balalaryma ótti. Sirá, qan maidan emes, qazaly urystar emes, syrttai beibit kóringen, qaýibi men qateri eseli sol bir shyrǵalań – tilsiz, dúlei tabiǵat sheńgelindegi ózgeshe ahýal – bizdiń áýlettiń ǵumyr shejiresindegi, tizbekti jalǵastyq úzile jazdaǵan, eń bir qiyn ári sheshýshi oqiǵa bolsa kerek, myń jyl, bálkim, myń jarym, eki myń jyl muǵdarynda, otyz-qyryq ata, elý, jetpis ata boiy, urpaqtan urpaqtyń sanasyna ótip, aqyry maǵan – túsimde bolsa da, naqty sýretimen kórinis beripti.
Budan keiinirektegi, ol da eski, berisi segiz, toǵyz ǵasyr burynǵy taǵy bir oqshaý sýret, bir emes, tirkes, jalǵas áldeneshe kórinis, úzdiksiz qaitalanyp, túsimnen shyqpaityn edi. Qarsyz, aǵash, buta, ósimdiksiz, jalańash qyzyl taýlardyń arasynda júrem. Iá, tóńirek túgel jataǵan qyzyl tóbe, mingese, irgelese jazylǵan qyzyl qyrqalar, al meniń qaita-qaita, qaz-qalpynda túsime enetini – oń qanaty qojyr jartasty, sol qanaty túietaily, tóbesi shoqysyz, deńgeiles, uzynynan sozylǵan, birshama biik qyzyl taý; maǵan kórinis beretin aldyńǵy etegi jazań. Osy bedersiz qyzyl jazańda, qyzyl taýdan birer shaqyrym ǵana qashyqta, qabyrǵalasa, soldan ońǵa qarai ketip bara jatam. Birde – qasymda, sirá, atam tárizdi, úlken kisi bar, ekeýimiz eki túiege mingen ekenbiz, qyzyl taýǵa tamashalai qarap, aiańdai jelip, qalai ótkenimiz týra óńimdegidei. Endi birde jalǵyz ózim, sirá, attymyn. Taǵy birde eki kisimiz. Manaǵy jaǵdai. Toqtap qarap turǵanym jáne bar. Ár kezde, osylaisha, bes-alty, bálkim, áldeneshe ret jumbaqty qyzyl taýdy janasalap, atty, túieli, salt júrgenim esimde. Tek bir-aq baǵytta – soldan ońǵa qarai jáne áýelgiden alys ta, jaqyn da emes. Aqyry taý basyna da shyǵyppyn. Jaiaý, jalǵyz ózim. Kiris – túitaily bet – eki aiyr, sailaýyt eken. Erkin órmelep, biikke jettim. Ókpek emes, samaldy, qatqyl jel. Tym tegis emes, qulamaly qyr arqany boilap, oń jaq basy – eńselirek tusyna deiin bardym. Taǵy birde, qalai shyqqanym jadymda joq, qyzyl taýdyń ushar ústinde júr ekem. Keleside sol jaq qabaǵynda otyrmyn. Kúngei bet tárizdi. Taýdy tóńirektep júrsem de, basyna shyqsam da, kókjiekti, bóten bir qyrdy kórmeppin jáne boiymdy ne qýanysh, ne qater, eshqandai sezim qursamaǵan eken. Qimas saǵynysh qana bar siiaqty. Óńimde qansha oilansam da, ózgeshe eshteńe tappadym. Biraq bal ashpai-aq bárin túsingen edim. Meniń áldebir atalarym, az ba, kóp pe, sirá, birtalai zaman beibit kún, berekeli tirshilik keshken, urpaq ósirgen, sharýa baqqan ózgeshe qut meken bolsa kerek. Áitkenmen... taý nege qyzyl? Arqada, onyń ishinde men týǵan Shyńǵystyń Syrtynda qyzyl-kúreń betkeiler ushyrasady, qyzǵyltym, qoshqyl reńdi, jeke-dara tóbeshikter de bar, biraq basynan etegine deiin, aimaq, tóńiregimen qyp-qyzyl, tas, topyraǵy túgel bir tústi, júlgeli taýlar bolýy múmkin be? Múmkin eken. Birde, kezdeisoq albomnan, álde jýrnal japsyrmasynan qyzyl taýlarǵa ushyrastym. Búgingi mońǵol sýretshisiniń týmasy. Qatar-qatar, erekshe bitimdi shoqylar. Men kórgendei josa qyzyl, qan-qyzyl emes, qyzylynan kúreńi basym, ózge, kúlgin, kógildir boiaýlar da aralasqan, eksheýden ótken, qoldan salynǵan kórkem sýretter. Álbette, kádimgi, derekti foto emes, biraq negizi dúniede bar natýradan alyndy ǵoi. Dese de túitkilde qaldym. Kóp uzamai arǵy bet – Mońǵol ulysynan kelgen, tanymal ǵalym, eskilikke beiim bir baýyrymnan surap edim. Iá, dedi, qyp-qyzyl taýlar bar, betkeii ǵana emes, túgel turqymen, keide irkesip-tirkesip jatady. Endi bári de aiqyn boldy. Qaita-qaita túsime kirip, júregimdi syzdata ańsatqan qyzyl taýlar – meniń baba jurtymnyń naqty bir aiǵaǵy eken. Dalalyq áýelgi órkeniet pen eń kóne taýarih uitqysy, kóshpendi qaýymnyń neshe myń jyldyq qutty, dańqty mekeni – meniń jai ǵana týys, qandas emes, tikelei asyl súiegim – órkeýde, jaýynger atalarym Shyǵys Dáshtidegi túrik-qypshaq jurtyn sartaýyl basqynshylyǵynan qutqarý, odan arydaǵy baýyrlas, bytyrańqy qaýymdy uiystyrý, nátijesinde qýatty, birtutas uly memleket ornatý maqsatynda, shapaq nurdan jaralǵan saiypqyran Shyńǵys hannyń altyn týynyń astynda, berik jumylyp, túp kóterile attanǵan dúbirli joryqqa deiin, budan segiz júz jyl buryn, odan arǵy jáne myń, eki myń jyl boiy, álmisaqtan beri uiyqty meken etken, orda tikken túpki jurt – ejelgi qonystyń birden ańdalar, tańbaly kórinisi bolyp shyqty. Basqadai eles berse, kúmánsiz, qulai tanymas edim.
Túp tamyr – Ejelgi Ǵun, oǵan jalǵas Kóne Túrik ulystarynyń qutty uiasy baba jurt, arada eki, eki jarym myń jyl ótkennen soń mundaǵy meniń túsime kirse – aian ba, estelik pe, alqaý, bata ma – qaitkende de ǵajaiyp qubylys. Áýelgi tústen soń qanshama zaman – jiyrma-otyz, keiingi tanymnan soń sonshama uzaq kóringen bes-on jyldan soń, jańa dáýir, jańa ǵasyrdyń basynda qyzyl taýlardy óńimde, óz kózimmen kórdim. Baiyrǵy túrik jurtynyń búgingi Mońǵoliia ieliginde qalǵan bergi beti – Altaidyń shetki qabaǵynan, arǵy bet – Keróleńniń saǵasyna deiingi ulan-baitaq keńistikti irek syzyp, ońǵa, solǵa oiqastap, jer betimen júrip ótken salqar jol ústinde kóz suqtanar qanshama qyzyl taý ushyrasqan. Sulý ǵana emes, susty. Biraq túsimde tanyǵan taý sol qalpynda kórinbedi. Tek tústikpen baryp, teristikpen qaitqan oramda, kerei-qazaq pen dúrbit-qalmaq shekarasy, Ashy-kóldiń arǵy pushpaǵynda kese-kóldeneń turǵan taǵy bir taý tym uqsas kóringen edi. Biraq biz jaqyndap kele jatqan shyǵys betkeii oipań jazyq emes, dóńes qyrat bitimdi. Jáne jalańash, qyzyl topyraqtan ada, boz jýsandy surǵylt. Sonda da erekshe ystyq kóringen qyzyl taýdyń joǵarǵy, oń jaq tumsyǵynan ainalyp ótip, aldymyzdan aiqara ashylǵan kólge – bergi qabaqta – bytyrai qonǵan, japyraiǵan, shaǵyn-shaǵyn mońǵol kiiz úileri, arǵy bette – japyrlai tigilgen, eńsesi biik, aqshańqan qazaq kiiz úileri tizilgen oipańǵa shyqqan soń, ekinshi, teristik tusynan taǵy bir úńile qaraǵanda kóńildegi sýretten múlde alystap ketti. Biraq Ashy-kóldi janap ótip, eki aýyldyń da sheginen uzap, alysyraq belesten kóz salǵanda, biz ótken tarabyna qarama-qaishy, qyryndai tartylǵan tústik beti – qiialdaǵy sýretke taǵy da jaqyndai túskendei kórindi. Bul – aldamshy úmit edi. Meniń babalarym tóńirektei qonystanǵan qyzyl taýdy kóldeneńinen emes, uzynynan kórdim ǵoi. Demek, basqa jerdegi basqa taý.
Baba jurtqa budan soń da jol ainalyp túser. Áitse de, kókiregime aqiqat, naqty sýreti qonaqtaǵan qyzyl taýdy kórer-kórmesim neǵaibyl. Biraq ýaqa emes. Basqa taýlardy, irgeles, týystas aimaq – qanshama atamnyń neshe myń jyldyq múbárak súiegi tynystaǵan, áýelgi aibyndy ulysymyz irge tepken, keiingi áýletke kúsh-qýat bergen ordaly qonysymdy tabiǵi qalpynda tanyp-bilgendei boldym. Beridegi Shyńǵys han, arydaǵy Estemi, Elteris, aralyqtaǵy Bilge-qaǵan, Kúl-tegin, meniń ózimniń, ataýly tańbasy saqtalmasa da, zaman tarihyn qalyptaǵan myń san babamnyń tabany tigen topyraǵyn bastym, solar kózimen kórgen ózen-sýdy, baýyryna qonystanǵan zańǵar taý, erkin jailaǵan jasyl jazyqty tamashaladym. Toryǵa turyp súiindim, tolqyna turyp mereiim ósti. Ózimniń ótkenimdi qaiyra tanyǵandai edim. Eń mańyzdysy bolmasa da, mán, maǵnasy bar, otyz-qyryq jyl boiy, on, jiyrma, otyz márte túsime kirgen, únemi kókeide turǵan, sanamnyń tereń bir túkpirine ornyqqan qyzyl taýlar jumbaǵy sheshildi.
Biraq barlyq jumbaq emes. Sonyń eń ońaiy ári eń kúrdelisi – men kimmin, qaidan keldim degen, tym jupyny jáne tarqamas shytyrman saýal. Budan da qiyny – meniń ózimniń urpaǵym kim bolady, qaida barady degen kúpti, dúdámal suraq. Erteńiń ne bolmaq, elińdi ne kútip tur? Osydan qyryq jyl buryn taqaýdaǵy jetpis jyldan soń táýelsizdik keledi, jurtymyz derbestikke jetip, qaitadan ejelgi ulys týyn kóteredi dep senetin ediń. Jetpis emes, jiyrma bes jylda otarlyq kepten qutylǵandai kórindik. Endi... taǵy bir jetpis turypty, áýelgi jetpistiń aqyry, taqaýdaǵy otyz jyldan soń juqanasy qala ma? Jeriń talapai talaýǵa túsip, bar bailyǵyń jatqa kóship, jurtyń osynshama azyp-tozǵanda... endigi balanyń kóreshegi ne bolmaq? Myń, eki myń jyl emes, segiz júz jyl emes, endi seksen, júz jyldan sońǵy áýletiń eń beikúná, beibit túsiniń ózinde seni kóre ala ma? Mine, qasyrettiń eń úlkeni.
Al biz... myna men... jasarymyzdy jasadyq, kóreshegimizdi kórdik, qalai aitsańyz da, zamanymyz ozdy. Ótken ómir – qýanysh, mereii ǵana emes, qaiǵy-zar, qiyndyq-zobalańymen qosa kórgen túske ainalǵan.
Keide oilaimyn. Múmkin myna men – Muhtar Maǵaýin degen kisi – múlde joq shyǵarmyn – dúniege kelmegem, jer basyp júrmegem. Men – ǵumyr emes, tirshilik emes, túspin. Baǵzy bir zamanda, budan bes, on, jiyrma ǵasyr buryn jasap ótken, keýdesi kóterińki, mereii ústem bolǵan, erkin ǵumyr keship, bar muratyna jetken áldebir babamnyń joiqyn joryqtan soń uzaǵynan uiyqtap ketken áldenendei sátinde kórgen túsi shyǵarmyn dep.
Iá. Men – túspin. Búgin tús bolmasam, erteń, aqyr túbi túske ainalarym anyq. Meniń qazirgi aty-jónim – shartty belgi. Artyńda qaldyram degen bar isiń – ózińdiki emes. Atyń da óshedi, eńbegiń de umytylady. Óshpese de, umytylmasa da – kúmánsiz, Óziń emessiń. Sen nebári qýraǵan súieksiń. Myń jasasań – bolashaq urpaǵyńmen ǵana. Áitpese, máńgilik túnekke batqanyń. Zamannan zaman ozǵanda, pálen ǵasyr, neshe júz, áldeneshe myń jyldan soń, ata jurtta, shyn erkindikte kún keship jatqan jańa bir áýlet, tyń tuiaǵymnyń túsine kirem, iaǵni eshqashan ólmeimin, urpaqtan urpaqtyń sanasyna ótip, qansha márte, bálkim, máńgige qaita tirilýge múmkindigim bar degen jiptik sáýle ǵana kóńilge medeý.
2007,
Praga.
Muhtar Maǵaýin
