Jazýdan úmiti bar talapker oqýǵa da yntaly eken deiik. Biraq kitap kóp, qaisy birin oqyp taýysarsyń. Jáne sonyń bárin oqý qajet te emes. Keibir shalaǵai-shalys kitapty oqyǵannyń ózi ziianǵa shyǵýy múmkin. Sondyqtan irikteý kerek, talǵam, talap kerek.
Onsyz da shekteýli ýaqyttyń áýelgi kezeńinde igerilýge tiis, eń úzdik nusqalar – alǵashqy basqy emes, eń sońǵy basqy der edik, óitkeni ónerde úirený, ósý jamannan emes, jaqsydan óris alady, jáne shyn úzdik shyǵarmalardyń úlgili dárisi jas kezdegi alǵashqy oqýmen shektelmeidi, qarymdy qalamger bolǵan shaqtyń ózin de qaityp oralasyz, taǵy qanshama qasietin tanisyz, jetken biigińizdi baǵamdap, aldaǵy mejeni aiqyndai túsesiz.
Úlken jazýshy bolýdy ómirlik murat sanaǵan talapkerge eń aldymen usynarym: Abaidyń «Ǵaqyliiasy», Muhtar Áýezovtyń alǵashqy áńgimeleri, «Qarash-Qarash» pen «Qily zaman» jáne «Abai joly», Sábit Muqanovtyń «Ómir mektebiniń» birinshi kitaby, Gogol – «Mirgorod» pen «Peterbýrg povesteri», Stendal – «Qyzyl men qara», «Parm monastyri», Balzak -«Adamzat komediiasy», ýaqyt jetkenshe, Týrgenev – túgel, Tolstoi – Qapqaz áńgimeleri, «Kazaktar», «Kreitser sonatasy», «Ivan Ilichtiń ólimi», «Hajy-Murat», «Soǵys jáne beibitshilik», Dostoevskii – «Óli úiden shyqqan jazbalar», «Qumarpaz», taǵy eki-úsh romany, Pasternak – «Doktor Jivago», Kobo Abe -«Qumdaǵy áiel», «Bótenniń túri» jáne burynǵy-sońǵy japon ádebietinen kózge ilingenniń bárin, Merime, Edgar Po, Mopassan, Mamin-Sibiriak, Chehov, Kipling, Djek London, Knýt Gamsýn, Býnin, Akýtagava, Moem, Nabokov, Ivo Andrich, Koldýell, Hemingýei, Shalamov áńgimeleri, nemese qolǵa túsken kez-kelgen shyǵarmasy, sodan soń… Stefan Tsveig jazǵan «Balzak». Tipti, eń áýeli osy kitapty oqyǵan jón bolar. Taǵylymy – bizben salystyrǵanda qolaily jaǵdaida, keń zamanda ómir súrgen uly jazýshylardyń óziniń taǵdyry qiyn, joly aýyr bolǵanyn kóresiz, eń úlken daryndardyń ózi tynymsyz eńbek arqasynda ǵana áldenendei nátijege jetkenin ańdaisyz. Biraq qalamyna eshkim jarmaspaǵan, jazǵanymdy qalai jariialaimyn dep qinalmaǵan, – iaǵni, sizdiń aǵalaryńyzdyń joly budan áldeqaida aýyr boldy degen sóz.
Sizdiń ózińizdi de ne kútip turǵany belgisiz. Endeshe… ýaqytynda toqtai bilý de kisilik. Batyl jetpegennen emes, kóńil soqpaǵannan… Dál osy arada oqyrman – kitap ataýlydan qaýip-qater, ýaiym men dert qana kútetin, biraq báribir úirengen ádetin qoia almai, jaza beretin Jazýshy qamytynan qutylyp, árbir jaqsy shyǵarmadan igilik izdeitin, qýanysh taýyp, kúsh-qýat alatyn, osy kitappen ómirin uzartyp, densaýlyǵyn arttyratyn oqyrman mártebesin ielenesiz. Qutty bolsyn. Kitap basqa emes, osy Siz úshin. Meniń, menen burynǵy-sońǵy barlyq qalamgerdiń dem-tynysyn aiqyndaǵan – osy Siz. Sizdiń arqańyzda uly ádebietter jasaldy. Oqi berińiz. Tek… bizdi ádil baǵalaý úshin jańaǵy tizimdi umytpaǵanyńyz jón.
Múiizin shaiqap tastap, áýelgi betinen ainymai, azapqa qarai umtylǵan baýyryma batadan basqa bererim joq. Áýelgi bata – taǵy da sol shaǵyn tizim. Osy nusqaýdy birer jyl oraiynda túgendep shyqqan talapker kórkem proza tabiǵaty týraly birshama maǵlumat alady. Biraq bar oqý osymen bitpeidi. Keńeitý kerek bolady. Ol – «Mahabharatadan» bastap túsesiz degen sóz. Ellada ádebieti, Rim ádebieti, Ejelgi Shyǵys, musylman álemi, ortaǵasyrlyq Dante men Rable, Servantesten bastap, ótken ǵasyrdaǵy Strindberg, Ibsen, Meterlinkke deiin, XX qandy yqylymda jasaǵan Djois, Prýst, Kafkadan bastap, Kendzabýro Oe men Iýkio Misimaǵa deiin túgel qarap shyǵý kerek degen sóz. Júz san jazýshy arasynda janǵa týys eń jaqsysy tabylýy, jáne ol eshbir resmi tizimde joq, ózgeshe qalamger bolyp shyǵýy taǵy ǵajap emes.
Meniń ózimniń bolashaq jazýshy retindegi baǵyt-baǵdarym aiqyndalǵan, kórkemdik muratym birshama qalyptasqan jiyrma-jiyrma eki jasymda úlgi-ónege tutqan, janyma jaqyn sanaǵan jazýshylarym: Týrgenev, Tolstoi, Stendal, Balzak, Djek London, Chehov, Mopassan jáne Hemingýei boldy.
Búkil álem ádebietin adaqtap ótip, ózińizdiń eń súiikti jazýshylaryńyzdy belgiledińiz. Endi solardy qaiyra oqý, ekinshi, úshinshi, besinshi márte ejiktei tekserý qajet bolady. Tutasymen oqisyz, jeke taraýlaryn qaraisyz, aiaǵynan basyna qaita túsesiz… Qalai bastaǵan, qalai aiaqtaǵan. Qalai jalǵaǵan, qalai quraǵan. Kimdi, neni qalai jáne qaitip sýrettegen, beinelegen. Bir sózben aitqanda, úlgili shyǵarmanyń bitis-bolmysyn, ishki qurylymyn, qan ainalysy men jan tetikterin ańdaý qajettigi týady. Tutasty taný úshin aldymen jekelegen bólshekterdiń qyzmetin bilý kerek bolady.
Shyǵarmadaǵy kishkentai tetik, kez kelgen bir kórinisti jobalaiyq. Tabiǵat sýreti delik. Jańbyr. Endi qaraimyz. Týrgenev-ańshy qus atýǵa shyqty – áldeneshe ret jaýyn jaýdy. Qandai jaǵdaida qalai jaýdy? Abai – Áýezov Shilikti kezeńge ilingende nóser boldy. Qaitip? Chehov «dalada» júr – qalyń jańbyrmen qosa, naizaǵai oinady, kún kúrkiredi. Jańbyr qalai bastaldy, kún qalai kúrkiredi? Osy jańbyrlardyń bári bir jańbyr ma, ártúrli jańbyr ma? Óziń biletin jańbyrdan qandai aiyrmasy bar? Nege kózge elesteidi, nege dene titirkenedi. Kitap betindegi kún kúrkiriniń qulaq jarýy qalai? Jeke-jeke qaraý kerek, salystyrý kerek, oilaný, kóńilge túiý kerek.
Qyzaryp kún shyqty, salbyrap bult tústi, qarańǵy tún boldy, jaryq ai týdy, sarqyrap ózen aqty, daýyldap dariia tolqydy, taý kógerdi, dala munartty – osynyń bári jazylǵan, júz túrli boiaýmen myń márte beinelengen; qaitalanbas, ǵalamat sýretter bar – qas sheberler qaldyrǵan osyndai kórinisterdi bajailai tekserý qajet bolady. Úlgili dáristiń eń ońaiy – osy.
Boran – Abai – Áýezov Shyńǵystaýdyń ishinde, qarly daýylda adasty, shanaly Grinev-Pýshkin Or dalasynda aqtútek ishinde qaldy – siz qalai sezinesiz? Ajal – kniaz Andrei qalai óledi, Hajy-Murat qalai óledi, Ivan Ilich qalai óledi, Gorio ákei qalai kóz jumady, Abai qalai dúnieden kóshedi? Bireý áldeneden qoryqty-qorqynysh qalai sypattalypty? Qýandy, – qýanysh qalai kórinis tapty? Ǵashyq boldy – bizdi eljireter kiltipany nede? Qyzǵandy, – qalai bildik? Qaiǵyǵa ushyrady – nege jabyrqaimyz?
Kitap betindegi, bizge tikelei qatysy joq, ótipti-mis ómirdi qalaisha qaz-qalpynda qabyldaimyz; qýanýymyz, tolqýymyz, taǵdyrlas aǵaiyn, týystas baýyr tabatynymyz neden? Álbette, bir-aq aýyz sóz – bar kiltipan tabiǵi shynaiylyqta. Al osy tabiǵi keiip qalai jasalady – onyń jaýaby tek sol shyǵarmalardyń ózinde tur. Jazýshylyq ónerdegi eń qiyn mashaqat – jan tolqynystaryn beineleý bolsa kerek. Bul joldaǵy alǵashqy dáris te ulylardyń ónegesin baiyptaýdan bastalady.
Jandy kisiden jansyz qara tasqa deiingi aralyqta myńdaǵan zattyq tulǵa bar, jazý barysynda solardyń keibiriniń túr-bitimin sipattaý kerek bolady – bul másele klassikterde qalai sheshilipti – zerdelep qarańyz. Osy jekelegen zat tirkese, tutasa kele úlken kóriniske ainalady. Máselen, keń dala. Nemese, shaǵyn ǵana bólmeniń intereri. Qalai jasalypty, qandai negizde iriktelip, quralyp, úilese jarasym taýypty, – kóńilmen uǵasyz, kózben kóresiz, kórkem shyǵarmaǵa tiesili zattyq álemniń negizgi júiesin aiqyndaisyz.
Mopassannyń nemese Chehovtyń kishkentai bir áńgimesi. Zaty derekti, sezimi tolyq, oqiǵasy qanyq. Bólshek emes, bútin. Áserli, áleýetti shyǵarma. Endi osy shaǵyn ǵana týyndynyń qalai jasalǵanyna nazar aýdaryńyz. Neden bastalǵan, qalai aiaqtalǵan. Fabýla, iaǵni oqiǵanyń jiyntyq bolmysymen siýjettik, kompozitsiialyq júie qalai qabysyp tur. «Baiaǵy ótken zamanda» dep bastap, «muratyna jetipti» dep aiaqtai ma, álde muratyna jetkeninen bastap, baiaǵyǵa kóshe me, álde basy da, aiaǵy da joq, qaq ortasy ma, sol ortasynyń ózi neshe búktelip, neshe qaiyrylǵan – myna áńgimede bylai, kelesi áńgimede qalai? Oqylǵan on áńgime, júz áńgime bir úlgide jasalyp pa? Chehovtyń, Mopassannyń deńgeiine az-maz jaqyndaityn eki-aq bettik, tórt-aq bettik bir áńgime jazý úshin eki dúnieniń syryn, tórt taraptyń danalyǵyn igerý keregine kózińiz jetse – bolashaǵyńyzdyń asa zor bolǵany.
Biraq osydan soń, Akýtagavany oqyǵanda jannan túńilip júrmeńiz. Bul – áńgimeniń artyq emes, joǵary emes, jańa bir deńgeii. Akýtagavanyń kezkelgen áńgimesi týrasynda tutas bir dáris oqýǵa bolar edi. Biraq biz jas jazýshylarǵa arnalǵan ádebi saýat sabaǵyn júrgizip otyrǵamyz joq, áýelgi keńesimizdi ǵana aityp otyrmyz. Sonymen qatar bul – Oqyrmanmen de syrlasý. Ańshy áńgime aitpai ma, túlkini bylai soqtym, qasqyrdy bylai attym dep. Alǵany, atqany ras, tek azdap ásireleýi múmkin. Bizdiki ásiresiz shyndyq. Tilektes oqyrman kórsin, bilsin, al nieti túzý talapker bulyńǵyrda adaspai, qumartqan ańynyń izine birden tússe deimiz…
Áńgimeden ozdyq, kólemdirek hikaiat qalai qurylǵan – oilanyp, saralap qarasańyz, bári de daiyn tur, úirenińiz, úlgisin alyńyz.
Baiaǵyda, stýdent kezimizde kýrstas, qalamdas bir dosym maǵan: «Sende daryn joq, sondyqtan kóp oqisyń», – dep edi. «Sende sana joq, sondyqtan oqý qonbaidy», – dedim men. Ol: «Qaljyńdap edim»,-dedi. Men: «Shynymdy aittym, – dedim. – Nadan jazarmannan bilimdi oqyrman artyq!»- dedim toqtai almai. Bul arada másele meniń shamdanyp, beriden qaiyrǵanymda emes, dosymnyń qyjyrta keketip, kókeiindegi adalyn aitýynda – ol rasynda da oqýdy qajetsiz sanaityn. Sonymen, darynyna senip ol ketti, oqýyma senip men kettim, ol tópelep jazyp jatyr, men malshylap jazyp jatyrmyn; áýelgi kitaptaryn kórdim – kúldim, keiingi kitaptaryn kórdim – janym ashydy, al meniń kitaptarymdy qaraǵanda ol… ol da kúldi, árine, áýelde; sodan soń… ashýlanǵan shyǵar dep oilaimyn. Óitkeni, sonshama danyshpan bola tura, sonshama darynsyz menen qara úzip, uzap kete almap edi. Múmkin, kerisinshe shyǵar. Ashýlandy dep bilýim sodan. Al meniń anyq janym ashyǵan sebebi, – eger ol ózi aitqan darynynyń ústine aianbai oqyp, úzdiksiz izdense, Keremet degen jazýshy bolyp, Biz qaida, Qazaq qaida, Jerden ozyp, Aspanǵa asyp, Kosmosqa ketip qalatyn edi. Olai bolmady. Darynyna ǵana sendi de, dalada qaldy. Shynynda, daryn joq, qabilet qana bar edi. Sol qabiletine qosymsha az ǵana oqýy bolsa, táp-táýir jazýshy shyǵatyn edi…
Sol siiaqty, ózin týa bitken talant dep esepteitin jigitterdiń Tolstoidy da, Týrgenevti de oqymai: «Ait shúý, ógizim!» dep júre berýine bolady, al osy kezde oqýyna súienip, atqa, at emes, odan da júirik kólikke minip ketken áldekim bizdiń ógizdiń on jyldan soń da jete almaityn qonysynda úi tigip, qazan asyp otyrýy ǵajap emes. Airyqsha ejikteýimiz – biikten úmiti bar árbir qalamger óz múmkindiginiń úddesinen shyǵýy úshin arǵy-bergi ozyq ádebi nusqalardy túgese oqyp, zerdelei tanýy qajet, óner muraty – tanym aimaǵyn keńeitetin izdenissiz, ótkenniń dáris, úlgisin toqyǵan eńbeksiz júzege aspaidy.
Sýretkerlik sabaǵy – klassik jazýshylardy oqýmen ǵana shektelmeidi. Adamnyń qimyly, qozǵalysy, bet qubylysy, renish, qaiǵy, qýanysh, tolǵanys, kúmán men qater, biiazylyq pen qataldyq, úrei men sheshimtaldyq, erlik pen aiarlyq – renessans dáýirinen impressionizm kezeńine deiingi uly sýretshilerdiń rásim murasynda naqty tańbalanǵan.Eń aiaǵy jaqsy peizaj jasaǵyńyz kelse, ótken dáýirdegi uly sýretshilerdiń qyl qalammen beinelengen tabiǵatyn tanyp bilýińiz kerek. Bul taraptaǵy eń bederli kórinis qana emes, kórkemdeý salasyndaǵy utymdy jańalyqtar da osy sýretshiler úlesinde. Máselen sonyń eń qarapaiym bir úlgisi – reń, sáýle oiyny. Al bizden burynǵy qazaq qalamgerleri ishinde ozyq oqý, tereń ári jan-jaqty bilim arqasynda osy, sýret, sáýle tásilin meńgergen – jalǵyz Muhtar Áýezov qana bolatyn. Jalpy, bizdiń Muhań álemdik prozadaǵy eń uly peizajisterdiń qatarynda tur.
Sezim tolqynystaryn ústemelei igerýde mýzykanyń úni airyqsha taǵylym úiretse kerek. Óz shańyraǵymyzdaǵy Baijigit, Qurmanǵazy, Táttimbet, Súgir kúileri, Birjan, Aqan, Muhit, Áset, Estai ánderi ulttyq sezim pernesine nár berse, Eýropa, onyń ishinde nemis pen orystyń klassikalyq mýzykasy jan tolqynynyń kókjiegin keńeite túsedi. Ishki iirim ǵana emes, syrtqy túrge de igi áseri airyqsha. Sonyń jupyny bir ǵana kórinisi – úlgili ádebiettegi keibir úzdik jazýshylarda sóilemniń yrǵaq, áýenine airyqsha mán beriledi. Qazaq prozasyna kelsek, sazdyq (uiqastyq emes, úilestik) qurylymnyń eń kóne úlgisi – Abai prozasynyń, keibir úzikteri. Men sóilemniń sazdyq qurylymyna alǵash ret«Kók munarda» nazar aýdarsam kerek, keiin, kúi men kúishi týraly jazylǵan «Kókbalaqta» biraz jerge baryp qaittyq; bul júie «Alasapyranda» jáne basqa shyǵarmalarda da kórinis tapqan. Seilemniń sazdyq qurylymy – artyqshylyq emes, erekshelik qana, bul jaǵyna múlde mán bermegen prozanyń esesi kemimepti. Al, jazýshynyń mýzykalyq dárisi – yrǵaq úshin emes, sulýlyqty seziný úshin, adamnyń jan álemine tereńirek boilap, rýhani tanymdy keńeitý, ári tereńdetý úshin; ony az deseńiz – jarasty kelisim, kompozitsiialyq úlgi retinde de paidaly.
Syrly sezimniń jan júiege shymyrlap enetin, názik, tereń tolǵanystarǵa nusqaityn asa bir úlgili sabaǵy – álemdik klassikalyq poeziiada jatyr. Ózimizdiń Abaidy, uly jyraýlar murasyn áýelgi tuma- bastaý dep sanańyz. Sonymen qatar, ortaǵasyrlyq parsy poeziiasyn, islamǵa deiingi jáne onyń alǵashqy kezeńindegi arab poeziiasyn jete bilý – jan iiriminiń adamgershilik negizdegi eń igi, eń asqaq bolmysyna nár beredi. Jańa dáýirde sóz ónerin kórkeitken Eýropanyń poeziiasy, ásirese Gete men Shiller, Háine men Pýshkin, Bairon men Lermontov, Mitskevich pen Pótefi – kisi uǵlynyń ishki álemin tanýǵa týra jol ashady, aldymen ózińizdi baiyptaisyz, sodan soń dúnieniń syrly qaqpasynyń qupiia kilti qaida jatqanyn ańdaisyz. Men jas kezimde osy uly aqyndardyń bárin de qanshama qaitara, súiinip, syrlasyp, tolqyp oqydym, kúni búginge deiin, kóńil aýǵanyna orai, qolǵa alyp turam, ár kezde árqaisysyn janyma jaqynyraq tutqanym boldy, biraq muńy bir, tilegi ortaq Pótefi men Mitskevichten artyq týys tappadym.
Ádebi oqýdyń syrtynda tarihi taǵylym bar. Halqyńnyń qasietin baǵamdaý úshin áýeli óz tarihyńdy bilýiń kerek. Bizdiń jurtymyzdyń tarihi qujattarda naqty tańbalanǵan jiyrma bes ǵasyrlyq bai tarihy bar. Sonyń keiingi myń jarym jylynyń deregi tipti mol, airyqsha bederli. Biz – ozyq mádeniet jasaǵan uly halyqtyń perzentimiz. Orys otarshyldyǵy janyshtaǵan sońǵy júz elý jyl bolmasa, tarihqa málim eki jarym myń jyldyq adamzat sherýinde meniń babamnyń keýdesi biik boldy, turmys-tirshilikte ǵana emes, oi men sanada, óner men sózde erkin ǵumyr keshti, batystyń, shyǵystyń eshbir násili jetpegen azattyq aiasynda ósip-órkendedi. Meniń jazýymdaǵy barlyq jaqsy qasiet – sol Babamnyń tikelei murasy. Tarihty bilýdiń, Atanyń Arýaǵyn tanýdyń arqasy, Ózimniń artyqshylyǵymdy seziný nátijesi: «Meniń boiymda Elteris, Estemiler, Kúl-Teginder zamanyndaǵy kóshpendilerdiń qany bar!» – degen edi meniń zildi qapas zamanda kitapqa túsken tiri sýretim – Edige degen jas qazaq «Kók munar» romanynda, sonaý 1971 jyly. Bizge kúsh bergen – sol qýatty Qan, bizdi súiregen – sol qudiretti Arýaq.
Tarihty bilmegen, atasyn tanymaǵan jazarman Táńirimen tildese almaidy, tabany qara jerden ajyramaǵan soń, tabiǵatynda qansha qabiletti bolsa da, ózin kemshin sanaidy, búgejektep turady, nátijesinde, nazary tómen, jazary pás shyǵady. Jazýy ǵana emes, ózi de tómenshik bolady, syrttai qansha arqyrap tursa da, jan túpkirinde teksizdiktiń jegi qurty jatady. Jamandyǵy – zamannyń tarlyǵynan ǵana emes, óziniń talapsyz tasyrlyǵynan.
Ol da ras, tarihi tanym tarabynda az-maz saýat ashý, túbegeili dáris bolmasa da, negizgi turǵylardy taný ilkide – orys-sovet otarlyq zamanynda óte qiynǵa tústi. Qazaq ziialylarynyń sońǵy eki-úsh býyny babalarynyń tarihyn bilmei ósti. Bul rette qabiletti jazýshylarymyzdyń ózi airyqsha japa shekti – tarihi tanymnyń taiyzdyǵy tabiǵi múmkindikti tejedi. Jappai rýhani zárýlik tusynda bul taraptaǵy az ǵana, ústirt bilimniń ózi alashtyń kádesine jarady, ótpeli kezeń úshin eleýli, túpkilikti ádebi sherýden de ózindik oryn alatyn tarihi shyǵarmalardyń jazylýyna negiz boldy. Sol shala saýatpen-aq kóp jurttyń kózi ashylsa kerek. Óitkeni tarihty bilý – tarihi shyǵarmalar jazý úshin emes, ózińniń adamdyq beineńdi taný úshin keregirek, iaǵni, zamandyq taqyrypqa tikelei qatysty. Tarihi bilim – oi óristiń, dúnie tanymnyń eń negizgi ustyny, bir emes, qos qabyrǵa, bolmysyńyzdyń teń jarymy; eki qabyrǵaly úi bolmaityny siiaqty, tarihi tanymnan tys táýir shyǵarma da týmaidy.
Qazir bul tarapta jol ashyldy, qazaq tarihyn zertteýge, oqyp-bilýge tyiym joq, biraq ázirshe halqymyzdyń ótkenin jan-jaqty qamtyǵan, eskini qazaq kózqarasy ǵana emes, ádildik, adaldyq, adamdyq turǵysynan qarap baǵalaǵan tarih oqýlyǵy joq. Aldaǵy zamanda ártúrli sypattaǵy, bir emes, talai kitap jazylary kúmánsiz. Ázirshe jas talapkerge men ózim «saýat ashý sabaǵy» dep baǵalaǵan «Qazaq tarihynyń álippesin» usynamyn. Al arǵy dáýirimiz – Kóne Túrik zamanynan Altyn Ordanyń ydyraýyna deiingi on ǵasyrdy taný úshin Gýmilevten bastap, birtalai ádebiet aqtarýǵa, kóbisin turǵan qalpynda qabyldai salmai, oimen ekshep, ózara salǵastyryp, osy ulttyń ókili retinde jańasha qorytýǵa týra keledi.
Álbette, qazaqtyń ótkenin bilý – tarihi tanymnyń bir tarmaǵy ǵana. Kez-kelgen saýatty qalamgerdiń adamzattyń tarihi damý joly týraly tym qursa jalpy túsinigi bolýy kerek. Ejelgi Qytai, Mesopotamiia jáne Egipet, odan sońǵy Ellada, Rim tarihtary, Vizantiia men Ortaǵasyrlyq Eýropa, Batystaǵy jańa tarih dáýiri týraly mol bilim alýǵa tolyq múmkindik bar.
Meniń ózimniń álem tarihymen áýelgi tanystyǵym tym erte, kitap oqýǵa qunyqqan toǵyz-on jasymda bastaldy. Bizdiń úide ósip-tárbielengen shóbere aǵam Muratqan menen tórt synyp joǵary oqityn, al ol kezdegi mektep tarih oqýlyqtary baiaǵy patshalyq gimnaziia úlgisine jaqyn, mol derekti, ári jan-jaqty bolypty. Men sol, úshinshi klasta júrgen qysta áýeli 5-synypqa arnalǵan «Erte dúnie tarihyn», sodan soń 6-7 synyptyń «Orta ǵasyrlar tarihyn», budan soń izdettirip taýyp, 8-synyptyń «Jańa tarihyn» oqyp shyqtym. Sol jyly, Iannyń qazaq tiline jaqynda ǵana aýdarylǵan «Shyńǵys han» romanyn yntyzar qumarlyqpen qarpyp, eki-úsh qaiyra aýdaryp, tóńkergen soń, asaý, bula babalarymnyń Sovet teriske shyǵaryp otyrǵan shejiresiniń de bir kezeńin kózben kórgendei boldym. Sóitip, ózim jańa ǵana qadam basqan ejelgi kári dúnieniń ótken ǵumyry týraly eń negizgi, qajetti maǵlumattardy zerdeme túiippin. Saýat ashqaly – elý jyl boiy oqyǵan sansyz kitap ishinde meniń oi-sanamnyń órkendeýine airyqsha zor áser etken – osy, toǵyz-on jasymda ushyratqan, áýelgi tarih kitaptary bolar. Kórkemdik tanym Abai men Áýezovten óris alsa, tarihi tanym – búkil álemdik adamzat sherýiniń negizgi kezeńderin óz dárejesinde ústirt te bolsa, birshama tolyq qamtyǵan osy tórt kitaptan bastalady. Adamzattyń damý joly, ótken, óshken halyqtar, álemdi tóńkergen oqiǵalar men dúnieni dúbirletken tulǵalar týrasynda túigen az ǵana, biraq júieli maǵlumat jas balanyń budan sońǵy tanymyna, uǵym, kózqarasyna berik arqaý bolypty.
Muhtar Maǵaýin,
«Qala men Dala» gazeti
