جازۋدان ٷمٸتٸ بار تالاپكەر وقۋعا دا ىنتالى ەكەن دەيٸك. بٸراق كٸتاپ كٶپ, قايسى بٸرٸن وقىپ تاۋىسارسىڭ. جەنە سونىڭ بەرٸن وقۋ قاجەت تە ەمەس. كەيبٸر شالاعاي-شالىس كٸتاپتى وقىعاننىڭ ٶزٸ زييانعا شىعۋى مٷمكٸن. سوندىقتان ٸرٸكتەۋ كەرەك, تالعام, تالاپ كەرەك.
ونسىز دا شەكتەۋلٸ ۋاقىتتىڭ ەۋەلگٸ كەزەڭٸندە يگەرٸلۋگە تيٸس, ەڭ ٷزدٸك نۇسقالار – العاشقى باسقى ەمەس, ەڭ سوڭعى باسقى دەر ەدٸك, ٶيتكەنٸ ٶنەردە ٷيرەنۋ, ٶسۋ جاماننان ەمەس, جاقسىدان ٶرٸس الادى, جەنە شىن ٷزدٸك شىعارمالاردىڭ ٷلگٸلٸ دەرٸسٸ جاس كەزدەگٸ العاشقى وقۋمەن شەكتەلمەيدٸ, قارىمدى قالامگەر بولعان شاقتىڭ ٶزٸن دە قايتىپ ورالاسىز, تاعى قانشاما قاسيەتٸن تانيسىز, جەتكەن بيٸگٸڭٸزدٸ باعامداپ, الداعى مەجەنٸ ايقىنداي تٷسەسٸز.
ٷلكەن جازۋشى بولۋدى ٶمٸرلٸك مۇرات ساناعان تالاپكەرگە ەڭ الدىمەن ۇسىنارىم: ابايدىڭ «عاقىليياسى», مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ العاشقى ەڭگٸمەلەرٸ, «قاراش-قاراش» پەن «قيلى زامان» جەنە «اباي جولى», سەبيت مۇقانوۆتىڭ «ٶمٸر مەكتەبٸنٸڭ» بٸرٸنشٸ كٸتابى, گوگول – «ميرگورود» پەن «پەتەربۋرگ پوۆەستەرٸ», ستەندال – «قىزىل مەن قارا», «پارم موناستىرٸ», بالزاك -«ادامزات كومەديياسى», ۋاقىت جەتكەنشە, تۋرگەنەۆ – تٷگەل, تولستوي – قاپقاز ەڭگٸمەلەرٸ, «كازاكتار», «كرەيتسەر سوناتاسى», «يۆان يليچتٸڭ ٶلٸمٸ», «حاجى-مۇرات», «سوعىس جەنە بەيبٸتشٸلٸك», دوستوەۆسكيي – «ٶلٸ ٷيدەن شىققان جازبالار», «قۇمارپاز», تاعى ەكٸ-ٷش رومانى, پاستەرناك – «دوكتور جيۆاگو», كوبو ابە -«قۇمداعى ەيەل», «بٶتەننٸڭ تٷرٸ» جەنە بۇرىنعى-سوڭعى جاپون ەدەبيەتٸنەن كٶزگە ٸلٸنگەننٸڭ بەرٸن, مەريمە, ەدگار پو, موپاسسان, مامين-سيبيرياك, چەحوۆ, كيپلينگ, دجەك لوندون, كنۋت گامسۋن, بۋنين, اكۋتاگاۆا, موەم, نابوكوۆ, يۆو اندريچ, كولدۋەلل, حەمينگۋەي, شالاموۆ ەڭگٸمەلەرٸ, نەمەسە قولعا تٷسكەن كەز-كەلگەن شىعارماسى, سودان سوڭ… ستەفان تسۆەيگ جازعان «بالزاك». تٸپتٸ, ەڭ ەۋەلٸ وسى كٸتاپتى وقىعان جٶن بولار. تاعىلىمى – بٸزبەن سالىستىرعاندا قولايلى جاعدايدا, كەڭ زاماندا ٶمٸر سٷرگەن ۇلى جازۋشىلاردىڭ ٶزٸنٸڭ تاعدىرى قيىن, جولى اۋىر بولعانىن كٶرەسٸز, ەڭ ٷلكەن دارىنداردىڭ ٶزٸ تىنىمسىز ەڭبەك ارقاسىندا عانا ەلدەنەندەي نەتيجەگە جەتكەنٸن اڭدايسىز. بٸراق قالامىنا ەشكٸم جارماسپاعان, جازعانىمدى قالاي جارييالايمىن دەپ قينالماعان, – ياعني, سٸزدٸڭ اعالارىڭىزدىڭ جولى بۇدان ەلدەقايدا اۋىر بولدى دەگەن سٶز.
سٸزدٸڭ ٶزٸڭٸزدٸ دە نە كٷتٸپ تۇرعانى بەلگٸسٸز. ەندەشە… ۋاقىتىندا توقتاي بٸلۋ دە كٸسٸلٸك. باتىل جەتپەگەننەن ەمەس, كٶڭٸل سوقپاعاننان… دەل وسى ارادا وقىرمان – كٸتاپ اتاۋلىدان قاۋٸپ-قاتەر, ۋايىم مەن دەرت قانا كٷتەتٸن, بٸراق بەرٸبٸر ٷيرەنگەن ەدەتٸن قويا الماي, جازا بەرەتٸن جازۋشى قامىتىنان قۇتىلىپ, ەربٸر جاقسى شىعارمادان يگٸلٸك ٸزدەيتٸن, قۋانىش تاۋىپ, كٷش-قۋات الاتىن, وسى كٸتاپپەن ٶمٸرٸن ۇزارتىپ, دەنساۋلىعىن ارتتىراتىن وقىرمان مەرتەبەسٸن يەلەنەسٸز. قۇتتى بولسىن. كٸتاپ باسقا ەمەس, وسى سٸز ٷشٸن. مەنٸڭ, مەنەن بۇرىنعى-سوڭعى بارلىق قالامگەردٸڭ دەم-تىنىسىن ايقىنداعان – وسى سٸز. سٸزدٸڭ ارقاڭىزدا ۇلى ەدەبيەتتەر جاسالدى. وقي بەرٸڭٸز. تەك… بٸزدٸ ەدٸل باعالاۋ ٷشٸن جاڭاعى تٸزٸمدٸ ۇمىتپاعانىڭىز جٶن.
مٷيٸزٸن شايقاپ تاستاپ, ەۋەلگٸ بەتٸنەن اينىماي, ازاپقا قاراي ۇمتىلعان باۋىرىما باتادان باسقا بەرەرٸم جوق. ەۋەلگٸ باتا – تاعى دا سول شاعىن تٸزٸم. وسى نۇسقاۋدى بٸرەر جىل ورايىندا تٷگەندەپ شىققان تالاپكەر كٶركەم پروزا تابيعاتى تۋرالى بٸرشاما ماعلۇمات الادى. بٸراق بار وقۋ وسىمەن بٸتپەيدٸ. كەڭەيتۋ كەرەك بولادى. ول – «ماحابحاراتادان» باستاپ تٷسەسٸز دەگەن سٶز. ەللادا ەدەبيەتٸ, ريم ەدەبيەتٸ, ەجەلگٸ شىعىس, مۇسىلمان ەلەمٸ, ورتاعاسىرلىق دانتە مەن رابلە, سەرۆانتەستەن باستاپ, ٶتكەن عاسىرداعى ستريندبەرگ, يبسەن, مەتەرلينككە دەيٸن, XX قاندى ىقىلىمدا جاساعان دجويس, پرۋست, كافكادان باستاپ, كەندزابۋرو وە مەن يۋكيو ميسيماعا دەيٸن تٷگەل قاراپ شىعۋ كەرەك دەگەن سٶز. جٷز سان جازۋشى اراسىندا جانعا تۋىس ەڭ جاقسىسى تابىلۋى, جەنە ول ەشبٸر رەسمي تٸزٸمدە جوق, ٶزگەشە قالامگەر بولىپ شىعۋى تاعى عاجاپ ەمەس.
مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ بولاشاق جازۋشى رەتٸندەگٸ باعىت-باعدارىم ايقىندالعان, كٶركەمدٸك مۇراتىم بٸرشاما قالىپتاسقان جيىرما-جيىرما ەكٸ جاسىمدا ٷلگٸ-ٶنەگە تۇتقان, جانىما جاقىن ساناعان جازۋشىلارىم: تۋرگەنەۆ, تولستوي, ستەندال, بالزاك, دجەك لوندون, چەحوۆ, موپاسسان جەنە حەمينگۋەي بولدى.
بٷكٸل ەلەم ەدەبيەتٸن اداقتاپ ٶتٸپ, ٶزٸڭٸزدٸڭ ەڭ سٷيٸكتٸ جازۋشىلارىڭىزدى بەلگٸلەدٸڭٸز. ەندٸ سولاردى قايىرا وقۋ, ەكٸنشٸ, ٷشٸنشٸ, بەسٸنشٸ مەرتە ەجٸكتەي تەكسەرۋ قاجەت بولادى. تۇتاسىمەن وقيسىز, جەكە تاراۋلارىن قارايسىز, اياعىنان باسىنا قايتا تٷسەسٸز… قالاي باستاعان, قالاي اياقتاعان. قالاي جالعاعان, قالاي قۇراعان. كٸمدٸ, نەنٸ قالاي جەنە قايتٸپ سۋرەتتەگەن, بەينەلەگەن. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, ٷلگٸلٸ شىعارمانىڭ بٸتٸس-بولمىسىن, ٸشكٸ قۇرىلىمىن, قان اينالىسى مەن جان تەتٸكتەرٸن اڭداۋ قاجەتتٸگٸ تۋادى. تۇتاستى تانۋ ٷشٸن الدىمەن جەكەلەگەن بٶلشەكتەردٸڭ قىزمەتٸن بٸلۋ كەرەك بولادى.
شىعارماداعى كٸشكەنتاي تەتٸك, كەز كەلگەن بٸر كٶرٸنٸستٸ جوبالايىق. تابيعات سۋرەتٸ دەلٸك. جاڭبىر. ەندٸ قارايمىز. تۋرگەنەۆ-اڭشى قۇس اتۋعا شىقتى – ەلدەنەشە رەت جاۋىن جاۋدى. قانداي جاعدايدا قالاي جاۋدى? اباي – ەۋەزوۆ شٸلٸكتٸ كەزەڭگە ٸلٸنگەندە نٶسەر بولدى. قايتٸپ? چەحوۆ «دالادا» جٷر – قالىڭ جاڭبىرمەن قوسا, نايزاعاي وينادى, كٷن كٷركٸرەدٸ. جاڭبىر قالاي باستالدى, كٷن قالاي كٷركٸرەدٸ? وسى جاڭبىرلاردىڭ بەرٸ بٸر جاڭبىر ما, ەرتٷرلٸ جاڭبىر ما? ٶزٸڭ بٸلەتٸن جاڭبىردان قانداي ايىرماسى بار? نەگە كٶزگە ەلەستەيدٸ, نەگە دەنە تٸتٸركەنەدٸ. كٸتاپ بەتٸندەگٸ كٷن كٷركٸرٸنٸڭ قۇلاق جارۋى قالاي? جەكە-جەكە قاراۋ كەرەك, سالىستىرۋ كەرەك, ويلانۋ, كٶڭٸلگە تٷيۋ كەرەك.
قىزارىپ كٷن شىقتى, سالبىراپ بۇلت تٷستٸ, قاراڭعى تٷن بولدى, جارىق اي تۋدى, سارقىراپ ٶزەن اقتى, داۋىلداپ دارييا تولقىدى, تاۋ كٶگەردٸ, دالا مۇنارتتى – وسىنىڭ بەرٸ جازىلعان, جٷز تٷرلٸ بوياۋمەن مىڭ مەرتە بەينەلەنگەن; قايتالانباس, عالامات سۋرەتتەر بار – قاس شەبەرلەر قالدىرعان وسىنداي كٶرٸنٸستەردٸ باجايلاي تەكسەرۋ قاجەت بولادى. ٷلگٸلٸ دەرٸستٸڭ ەڭ وڭايى – وسى.
بوران – اباي – ەۋەزوۆ شىڭعىستاۋدىڭ ٸشٸندە, قارلى داۋىلدا اداستى, شانالى گرينەۆ-پۋشكين ور دالاسىندا اقتٷتەك ٸشٸندە قالدى – سٸز قالاي سەزٸنەسٸز? اجال – كنياز اندرەي قالاي ٶلەدٸ, حاجى-مۇرات قالاي ٶلەدٸ, يۆان يليچ قالاي ٶلەدٸ, گوريو ەكەي قالاي كٶز جۇمادى, اباي قالاي دٷنيەدەن كٶشەدٸ? بٸرەۋ ەلدەنەدەن قورىقتى-قورقىنىش قالاي سىپاتتالىپتى? قۋاندى, – قۋانىش قالاي كٶرٸنٸس تاپتى? عاشىق بولدى – بٸزدٸ ەلجٸرەتەر كٸلتيپانى نەدە? قىزعاندى, – قالاي بٸلدٸك? قايعىعا ۇشىرادى – نەگە جابىرقايمىز?
كٸتاپ بەتٸندەگٸ, بٸزگە تٸكەلەي قاتىسى جوق, ٶتٸپتٸ-مٸس ٶمٸردٸ قالايشا قاز-قالپىندا قابىلدايمىز; قۋانۋىمىز, تولقۋىمىز, تاعدىرلاس اعايىن, تۋىستاس باۋىر تاباتىنىمىز نەدەن? ەلبەتتە, بٸر-اق اۋىز سٶز – بار كٸلتيپان تابيعي شىنايىلىقتا. ال وسى تابيعي كەيٸپ قالاي جاسالادى – ونىڭ جاۋابى تەك سول شىعارمالاردىڭ ٶزٸندە تۇر. جازۋشىلىق ٶنەردەگٸ ەڭ قيىن ماشاقات – جان تولقىنىستارىن بەينەلەۋ بولسا كەرەك. بۇل جولداعى العاشقى دەرٸس تە ۇلىلاردىڭ ٶنەگەسٸن بايىپتاۋدان باستالادى.
جاندى كٸسٸدەن جانسىز قارا تاسقا دەيٸنگٸ ارالىقتا مىڭداعان زاتتىق تۇلعا بار, جازۋ بارىسىندا سولاردىڭ كەيبٸرٸنٸڭ تٷر-بٸتٸمٸن سيپاتتاۋ كەرەك بولادى – بۇل مەسەلە كلاسسيكتەردە قالاي شەشٸلٸپتٸ – زەردەلەپ قاراڭىز. وسى جەكەلەگەن زات تٸركەسە, تۇتاسا كەلە ٷلكەن كٶرٸنٸسكە اينالادى. مەسەلەن, كەڭ دالا. نەمەسە, شاعىن عانا بٶلمەنٸڭ ينتەرەرٸ. قالاي جاسالىپتى, قانداي نەگٸزدە ٸرٸكتەلٸپ, قۇرالىپ, ٷيلەسە جاراسىم تاۋىپتى, – كٶڭٸلمەن ۇعاسىز, كٶزبەن كٶرەسٸز, كٶركەم شىعارماعا تيەسٸلٸ زاتتىق ەلەمنٸڭ نەگٸزگٸ جٷيەسٸن ايقىندايسىز.
موپاسساننىڭ نەمەسە چەحوۆتىڭ كٸشكەنتاي بٸر ەڭگٸمەسٸ. زاتى دەرەكتٸ, سەزٸمٸ تولىق, وقيعاسى قانىق. بٶلشەك ەمەس, بٷتٸن. ەسەرلٸ, ەلەۋەتتٸ شىعارما. ەندٸ وسى شاعىن عانا تۋىندىنىڭ قالاي جاسالعانىنا نازار اۋدارىڭىز. نەدەن باستالعان, قالاي اياقتالعان. فابۋلا, ياعني وقيعانىڭ جيىنتىق بولمىسىمەن سيۋجەتتٸك, كومپوزيتسييالىق جٷيە قالاي قابىسىپ تۇر. «باياعى ٶتكەن زاماندا» دەپ باستاپ, «مۇراتىنا جەتٸپتٸ» دەپ اياقتاي ما, ەلدە مۇراتىنا جەتكەنٸنەن باستاپ, باياعىعا كٶشە مە, ەلدە باسى دا, اياعى دا جوق, قاق ورتاسى ما, سول ورتاسىنىڭ ٶزٸ نەشە بٷكتەلٸپ, نەشە قايىرىلعان – مىنا ەڭگٸمەدە بىلاي, كەلەسٸ ەڭگٸمەدە قالاي? وقىلعان ون ەڭگٸمە, جٷز ەڭگٸمە بٸر ٷلگٸدە جاسالىپ پا? چەحوۆتىڭ, موپاسساننىڭ دەڭگەيٸنە از-ماز جاقىندايتىن ەكٸ-اق بەتتٸك, تٶرت-اق بەتتٸك بٸر ەڭگٸمە جازۋ ٷشٸن ەكٸ دٷنيەنٸڭ سىرىن, تٶرت تاراپتىڭ دانالىعىن يگەرۋ كەرەگٸنە كٶزٸڭٸز جەتسە – بولاشاعىڭىزدىڭ اسا زور بولعانى.
بٸراق وسىدان سوڭ, اكۋتاگاۆانى وقىعاندا جاننان تٷڭٸلٸپ جٷرمەڭٸز. بۇل – ەڭگٸمەنٸڭ ارتىق ەمەس, جوعارى ەمەس, جاڭا بٸر دەڭگەيٸ. اكۋتاگاۆانىڭ كەزكەلگەن ەڭگٸمەسٸ تۋراسىندا تۇتاس بٸر دەرٸس وقۋعا بولار ەدٸ. بٸراق بٸز جاس جازۋشىلارعا ارنالعان ەدەبي ساۋات ساباعىن جٷرگٸزٸپ وتىرعامىز جوق, ەۋەلگٸ كەڭەسٸمٸزدٸ عانا ايتىپ وتىرمىز. سونىمەن قاتار بۇل – وقىرمانمەن دە سىرلاسۋ. اڭشى ەڭگٸمە ايتپاي ما, تٷلكٸنٸ بىلاي سوقتىم, قاسقىردى بىلاي اتتىم دەپ. العانى, اتقانى راس, تەك ازداپ ەسٸرەلەۋٸ مٷمكٸن. بٸزدٸكٸ ەسٸرەسٸز شىندىق. تٸلەكتەس وقىرمان كٶرسٸن, بٸلسٸن, ال نيەتٸ تٷزۋ تالاپكەر بۇلىڭعىردا اداسپاي, قۇمارتقان اڭىنىڭ ٸزٸنە بٸردەن تٷسسە دەيمٸز…
ەڭگٸمەدەن وزدىق, كٶلەمدٸرەك حيكايات قالاي قۇرىلعان – ويلانىپ, سارالاپ قاراساڭىز, بەرٸ دە دايىن تۇر, ٷيرەنٸڭٸز, ٷلگٸسٸن الىڭىز.
باياعىدا, ستۋدەنت كەزٸمٸزدە كۋرستاس, قالامداس بٸر دوسىم ماعان: «سەندە دارىن جوق, سوندىقتان كٶپ وقيسىڭ», – دەپ ەدٸ. «سەندە سانا جوق, سوندىقتان وقۋ قونبايدى», – دەدٸم مەن. ول: «قالجىڭداپ ەدٸم»,-دەدٸ. مەن: «شىنىمدى ايتتىم, – دەدٸم. – نادان جازارماننان بٸلٸمدٸ وقىرمان ارتىق!»- دەدٸم توقتاي الماي. بۇل ارادا مەسەلە مەنٸڭ شامدانىپ, بەرٸدەن قايىرعانىمدا ەمەس, دوسىمنىڭ قىجىرتا كەكەتٸپ, كٶكەيٸندەگٸ ادالىن ايتۋىندا – ول راسىندا دا وقۋدى قاجەتسٸز سانايتىن. سونىمەن, دارىنىنا سەنٸپ ول كەتتٸ, وقۋىما سەنٸپ مەن كەتتٸم, ول تٶپەلەپ جازىپ جاتىر, مەن مالشىلاپ جازىپ جاتىرمىن; ەۋەلگٸ كٸتاپتارىن كٶردٸم – كٷلدٸم, كەيٸنگٸ كٸتاپتارىن كٶردٸم – جانىم اشىدى, ال مەنٸڭ كٸتاپتارىمدى قاراعاندا ول… ول دا كٷلدٸ, ەرينە, ەۋەلدە; سودان سوڭ… اشۋلانعان شىعار دەپ ويلايمىن. ٶيتكەنٸ, سونشاما دانىشپان بولا تۇرا, سونشاما دارىنسىز مەنەن قارا ٷزٸپ, ۇزاپ كەتە الماپ ەدٸ. مٷمكٸن, كەرٸسٸنشە شىعار. اشۋلاندى دەپ بٸلۋٸم سودان. ال مەنٸڭ انىق جانىم اشىعان سەبەبٸ, – ەگەر ول ٶزٸ ايتقان دارىنىنىڭ ٷستٸنە ايانباي وقىپ, ٷزدٸكسٸز ٸزدەنسە, كەرەمەت دەگەن جازۋشى بولىپ, بٸز قايدا, قازاق قايدا, جەردەن وزىپ, اسپانعا اسىپ, كوسموسقا كەتٸپ قالاتىن ەدٸ. ولاي بولمادى. دارىنىنا عانا سەندٸ دە, دالادا قالدى. شىنىندا, دارىن جوق, قابٸلەت قانا بار ەدٸ. سول قابٸلەتٸنە قوسىمشا از عانا وقۋى بولسا, تەپ-تەۋٸر جازۋشى شىعاتىن ەدٸ…
سول سيياقتى, ٶزٸن تۋا بٸتكەن تالانت دەپ ەسەپتەيتٸن جٸگٸتتەردٸڭ تولستويدى دا, تۋرگەنەۆتٸ دە وقىماي: «ايت شٷۋ, ٶگٸزٸم!» دەپ جٷرە بەرۋٸنە بولادى, ال وسى كەزدە وقۋىنا سٷيەنٸپ, اتقا, ات ەمەس, ودان دا جٷيرٸك كٶلٸككە مٸنٸپ كەتكەن ەلدەكٸم بٸزدٸڭ ٶگٸزدٸڭ ون جىلدان سوڭ دا جەتە المايتىن قونىسىندا ٷي تٸگٸپ, قازان اسىپ وتىرۋى عاجاپ ەمەس. ايرىقشا ەجٸكتەۋٸمٸز – بيٸكتەن ٷمٸتٸ بار ەربٸر قالامگەر ٶز مٷمكٸندٸگٸنٸڭ ٷددەسٸنەن شىعۋى ٷشٸن ارعى-بەرگٸ وزىق ەدەبي نۇسقالاردى تٷگەسە وقىپ, زەردەلەي تانۋى قاجەت, ٶنەر مۇراتى – تانىم ايماعىن كەڭەيتەتٸن ٸزدەنٸسسٸز, ٶتكەننٸڭ دەرٸس, ٷلگٸسٸن توقىعان ەڭبەكسٸز جٷزەگە اسپايدى.
سۋرەتكەرلٸك ساباعى – كلاسسيك جازۋشىلاردى وقۋمەن عانا شەكتەلمەيدٸ. ادامنىڭ قيمىلى, قوزعالىسى, بەت قۇبىلىسى, رەنٸش, قايعى, قۋانىش, تولعانىس, كٷمەن مەن قاتەر, بييازىلىق پەن قاتالدىق, ٷرەي مەن شەشٸمتالدىق, ەرلٸك پەن ايارلىق – رەنەسسانس دەۋٸرٸنەن يمپرەسسيونيزم كەزەڭٸنە دەيٸنگٸ ۇلى سۋرەتشٸلەردٸڭ رەسٸم مۇراسىندا ناقتى تاڭبالانعان.ەڭ اياعى جاقسى پەيزاج جاساعىڭىز كەلسە, ٶتكەن دەۋٸردەگٸ ۇلى سۋرەتشٸلەردٸڭ قىل قالاممەن بەينەلەنگەن تابيعاتىن تانىپ بٸلۋٸڭٸز كەرەك. بۇل تاراپتاعى ەڭ بەدەرلٸ كٶرٸنٸس قانا ەمەس, كٶركەمدەۋ سالاسىنداعى ۇتىمدى جاڭالىقتار دا وسى سۋرەتشٸلەر ٷلەسٸندە. مەسەلەن سونىڭ ەڭ قاراپaيىم بٸر ٷلگٸسٸ – رەڭ, سەۋلە ويىنى. ال بٸزدەن بۇرىنعى قازاق قالامگەرلەرٸ ٸشٸندە وزىق وقۋ, تەرەڭ ەرٸ جان-جاقتى بٸلٸم ارقاسىندا وسى, سۋرەت, سەۋلە تەسٸلٸن مەڭگەرگەن – جالعىز مۇحتار ەۋەزوۆ قانا بولاتىن. جالپى, بٸزدٸڭ مۇحاڭ ەلەمدٸك پروزاداعى ەڭ ۇلى پەيزاجيستەردٸڭ قاتارىندا تۇر.
سەزٸم تولقىنىستارىن ٷستەمەلەي يگەرۋدە مۋزىكانىڭ ٷنٸ ايرىقشا تاعىلىم ٷيرەتسە كەرەك. ٶز شاڭىراعىمىزداعى بايجٸگٸت, قۇرمانعازى, تەتتٸمبەت, سٷگٸر كٷيلەرٸ, بٸرجان, اقان, مۇحيت, ەسەت, ەستاي ەندەرٸ ۇلتتىق سەزٸم پەرنەسٸنە نەر بەرسە, ەۋروپا, ونىڭ ٸشٸندە نەمٸس پەن ورىستىڭ كلاسسيكالىق مۋزىكاسى جان تولقىنىنىڭ كٶكجيەگٸن كەڭەيتە تٷسەدٸ. ٸشكٸ يٸرٸم عانا ەمەس, سىرتقى تٷرگە دە يگٸ ەسەرٸ ايرىقشا. سونىڭ جۇپىنى بٸر عانا كٶرٸنٸسٸ – ٷلگٸلٸ ەدەبيەتتەگٸ كەيبٸر ٷزدٸك جازۋشىلاردا سٶيلەمنٸڭ ىرعاق, ەۋەنٸنە ايرىقشا مەن بەرٸلەدٸ. قازاق پروزاسىنا كەلسەك, سازدىق (ۇيقاستىق ەمەس, ٷيلەستٸك) قۇرىلىمنىڭ ەڭ كٶنە ٷلگٸسٸ – اباي پروزاسىنىڭ, كەيبٸر ٷزٸكتەرٸ. مەن سٶيلەمنٸڭ سازدىق قۇرىلىمىنا العاش رەت«كٶك مۇناردا» نازار اۋدارسام كەرەك, كەيٸن, كٷي مەن كٷيشٸ تۋرالى جازىلعان «كٶكبالاقتا» بٸراز جەرگە بارىپ قايتتىق; بۇل جٷيە «الاساپىراندا» جەنە باسقا شىعارمالاردا دا كٶرٸنٸس تاپقان. سەيلەمنٸڭ سازدىق قۇرىلىمى – ارتىقشىلىق ەمەس, ەرەكشەلٸك قانا, بۇل جاعىنا مٷلدە مەن بەرمەگەن پروزانىڭ ەسەسٸ كەمٸمەپتٸ. ال, جازۋشىنىڭ مۋزىكالىق دەرٸسٸ – ىرعاق ٷشٸن ەمەس, سۇلۋلىقتى سەزٸنۋ ٷشٸن, ادامنىڭ جان ەلەمٸنە تەرەڭٸرەك بويلاپ, رۋحاني تانىمدى كەڭەيتۋ, ەرٸ تەرەڭدەتۋ ٷشٸن; ونى از دەسەڭٸز – جاراستى كەلٸسٸم, كومپوزيتسييالىق ٷلگٸ رەتٸندە دە پايدالى.
سىرلى سەزٸمنٸڭ جان جٷيەگە شىمىرلاپ ەنەتٸن, نەزٸك, تەرەڭ تولعانىستارعا نۇسقايتىن اسا بٸر ٷلگٸلٸ ساباعى – ەلەمدٸك كلاسسيكالىق پوەزييادا جاتىر. ٶزٸمٸزدٸڭ ابايدى, ۇلى جىراۋلار مۇراسىن ەۋەلگٸ تۇما- باستاۋ دەپ ساناڭىز. سونىمەن قاتار, ورتاعاسىرلىق پارسى پوەزيياسىن, يسلامعا دەيٸنگٸ جەنە ونىڭ العاشقى كەزەڭٸندەگٸ اراب پوەزيياسىن جەتە بٸلۋ – جان يٸرٸمٸنٸڭ ادامگەرشٸلٸك نەگٸزدەگٸ ەڭ يگٸ, ەڭ اسقاق بولمىسىنا نەر بەرەدٸ. جاڭا دەۋٸردە سٶز ٶنەرٸن كٶركەيتكەن ەۋروپانىڭ پوەزيياسى, ەسٸرەسە گەتە مەن شيللەر, حەينە مەن پۋشكين, بايرون مەن لەرمونتوۆ, ميتسكەۆيچ پەن پٶتەفي – كٸسٸ ۇعلىنىڭ ٸشكٸ ەلەمٸن تانۋعا تۋرا جول اشادى, الدىمەن ٶزٸڭٸزدٸ بايىپتايسىز, سودان سوڭ دٷنيەنٸڭ سىرلى قاقپاسىنىڭ قۇپييا كٸلتٸ قايدا جاتقانىن اڭدايسىز. مەن جاس كەزٸمدە وسى ۇلى اقىنداردىڭ بەرٸن دە قانشاما قايتارا, سٷيٸنٸپ, سىرلاسىپ, تولقىپ وقىدىم, كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن, كٶڭٸل اۋعانىنا وراي, قولعا الىپ تۇرام, ەر كەزدە ەرقايسىسىن جانىما جاقىنىراق تۇتقانىم بولدى, بٸراق مۇڭى بٸر, تٸلەگٸ ورتاق پٶتەفي مەن ميتسكەۆيچتەن ارتىق تۋىس تاپپادىم.
ەدەبي وقۋدىڭ سىرتىندا تاريحي تاعىلىم بار. حالقىڭنىڭ قاسيەتٸن باعامداۋ ٷشٸن ەۋەلٸ ٶز تاريحىڭدى بٸلۋٸڭ كەرەك. بٸزدٸڭ جۇرتىمىزدىڭ تاريحي قۇجاتتاردا ناقتى تاڭبالانعان جيىرما بەس عاسىرلىق باي تاريحى بار. سونىڭ كەيٸنگٸ مىڭ جارىم جىلىنىڭ دەرەگٸ تٸپتٸ مول, ايرىقشا بەدەرلٸ. بٸز – وزىق مەدەنيەت جاساعان ۇلى حالىقتىڭ پەرزەنتٸمٸز. ورىس وتارشىلدىعى جانىشتاعان سوڭعى جٷز ەلۋ جىل بولماسا, تاريحقا مەلٸم ەكٸ جارىم مىڭ جىلدىق ادامزات شەرۋٸندە مەنٸڭ بابامنىڭ كەۋدەسٸ بيٸك بولدى, تۇرمىس-تٸرشٸلٸكتە عانا ەمەس, وي مەن سانادا, ٶنەر مەن سٶزدە ەركٸن عۇمىر كەشتٸ, باتىستىڭ, شىعىستىڭ ەشبٸر نەسٸلٸ جەتپەگەن ازاتتىق اياسىندا ٶسٸپ-ٶركەندەدٸ. مەنٸڭ جازۋىمداعى بارلىق جاقسى قاسيەت – سول بابامنىڭ تٸكەلەي مۇراسى. تاريحتى بٸلۋدٸڭ, اتانىڭ ارۋاعىن تانۋدىڭ ارقاسى, ٶزٸمنٸڭ ارتىقشىلىعىمدى سەزٸنۋ نەتيجەسٸ: «مەنٸڭ بويىمدا ەلتەرٸس, ەستەميلەر, كٷل-تەگٸندەر زامانىنداعى كٶشپەندٸلەردٸڭ قانى بار!» – دەگەن ەدٸ مەنٸڭ زٸلدٸ قاپاس زاماندا كٸتاپقا تٷسكەن تٸرٸ سۋرەتٸم – ەدٸگە دەگەن جاس قازاق «كٶك مۇنار» رومانىندا, سوناۋ 1971 جىلى. بٸزگە كٷش بەرگەن – سول قۋاتتى قان, بٸزدٸ سٷيرەگەن – سول قۇدٸرەتتٸ ارۋاق.
تاريحتى بٸلمەگەن, اتاسىن تانىماعان جازارمان تەڭٸرٸمەن تٸلدەسە المايدى, تابانى قارا جەردەن اجىراماعان سوڭ, تابيعاتىندا قانشا قابٸلەتتٸ بولسا دا, ٶزٸن كەمشٸن سانايدى, بٷگەجەكتەپ تۇرادى, نەتيجەسٸندە, نازارى تٶمەن, جازارى پەس شىعادى. جازۋى عانا ەمەس, ٶزٸ دە تٶمەنشٸك بولادى, سىرتتاي قانشا ارقىراپ تۇرسا دا, جان تٷپكٸرٸندە تەكسٸزدٸكتٸڭ جەگٸ قۇرتى جاتادى. جاماندىعى – زاماننىڭ تارلىعىنان عانا ەمەس, ٶزٸنٸڭ تالاپسىز تاسىرلىعىنان.
ول دا راس, تاريحي تانىم تارابىندا از-ماز ساۋات اشۋ, تٷبەگەيلٸ دەرٸس بولماسا دا, نەگٸزگٸ تۇرعىلاردى تانۋ ٸلكٸدە – ورىس-سوۆەت وتارلىق زامانىندا ٶتە قيىنعا تٷستٸ. قازاق زييالىلارىنىڭ سوڭعى ەكٸ-ٷش بۋىنى بابالارىنىڭ تاريحىن بٸلمەي ٶستٸ. بۇل رەتتە قابٸلەتتٸ جازۋشىلارىمىزدىڭ ٶزٸ ايرىقشا جاپا شەكتٸ – تاريحي تانىمنىڭ تايىزدىعى تابيعي مٷمكٸندٸكتٸ تەجەدٸ. جاپپاي رۋحاني زەرۋلٸك تۇسىندا بۇل تاراپتاعى از عانا, ٷستٸرت بٸلٸمنٸڭ ٶزٸ الاشتىڭ كەدەسٸنە جارادى, ٶتپەلٸ كەزەڭ ٷشٸن ەلەۋلٸ, تٷپكٸلٸكتٸ ەدەبي شەرۋدەن دە ٶزٸندٸك ورىن الاتىن تاريحي شىعارمالاردىڭ جازىلۋىنا نەگٸز بولدى. سول شالا ساۋاتپەن-اق كٶپ جۇرتتىڭ كٶزٸ اشىلسا كەرەك. ٶيتكەنٸ تاريحتى بٸلۋ – تاريحي شىعارمالار جازۋ ٷشٸن ەمەس, ٶزٸڭنٸڭ ادامدىق بەينەڭدٸ تانۋ ٷشٸن كەرەگٸرەك, ياعني, زاماندىق تاقىرىپقا تٸكەلەي قاتىستى. تاريحي بٸلٸم – وي ٶرٸستٸڭ, دٷنيە تانىمنىڭ ەڭ نەگٸزگٸ ۇستىنى, بٸر ەمەس, قوس قابىرعا, بولمىسىڭىزدىڭ تەڭ جارىمى; ەكٸ قابىرعالى ٷي بولمايتىنى سيياقتى, تاريحي تانىمنان تىس تەۋٸر شىعارما دا تۋمايدى.
قازٸر بۇل تاراپتا جول اشىلدى, قازاق تاريحىن زەرتتەۋگە, وقىپ-بٸلۋگە تىيىم جوق, بٸراق ەزٸرشە حالقىمىزدىڭ ٶتكەنٸن جان-جاقتى قامتىعان, ەسكٸنٸ قازاق كٶزقاراسى عانا ەمەس, ەدٸلدٸك, ادالدىق, ادامدىق تۇرعىسىنان قاراپ باعالاعان تاريح وقۋلىعى جوق. الداعى زاماندا ەرتٷرلٸ سىپاتتاعى, بٸر ەمەس, تالاي كٸتاپ جازىلارى كٷمەنسٸز. ەزٸرشە جاس تالاپكەرگە مەن ٶزٸم «ساۋات اشۋ ساباعى» دەپ باعالاعان «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸن» ۇسىنامىن. ال ارعى دەۋٸرٸمٸز – كٶنە تٷرٸك زامانىنان التىن وردانىڭ ىدىراۋىنا دەيٸنگٸ ون عاسىردى تانۋ ٷشٸن گۋميلەۆتەن باستاپ, بٸرتالاي ەدەبيەت اقتارۋعا, كٶبٸسٸن تۇرعان قالپىندا قابىلداي سالماي, ويمەن ەكشەپ, ٶزارا سالعاستىرىپ, وسى ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ رەتٸندە جاڭاشا قورىتۋعا تۋرا كەلەدٸ.
ەلبەتتە, قازاقتىڭ ٶتكەنٸن بٸلۋ – تاريحي تانىمنىڭ بٸر تارماعى عانا. كەز-كەلگەن ساۋاتتى قالامگەردٸڭ ادامزاتتىڭ تاريحي دامۋ جولى تۋرالى تىم قۇرسا جالپى تٷسٸنٸگٸ بولۋى كەرەك. ەجەلگٸ قىتاي, مەسوپوتامييا جەنە ەگيپەت, ودان سوڭعى ەللادا, ريم تاريحتارى, ۆيزانتييا مەن ورتاعاسىرلىق ەۋروپا, باتىستاعى جاڭا تاريح دەۋٸرٸ تۋرالى مول بٸلٸم الۋعا تولىق مٷمكٸندٸك بار.
مەنٸڭ ٶزٸمنٸڭ ەلەم تاريحىمەن ەۋەلگٸ تانىستىعىم تىم ەرتە, كٸتاپ وقۋعا قۇنىققان توعىز-ون جاسىمدا باستالدى. بٸزدٸڭ ٷيدە ٶسٸپ-تەربيەلەنگەن شٶبەرە اعام مۇراتقان مەنەن تٶرت سىنىپ جوعارى وقيتىن, ال ول كەزدەگٸ مەكتەپ تاريح وقۋلىقتارى باياعى پاتشالىق گيمنازييا ٷلگٸسٸنە جاقىن, مول دەرەكتٸ, ەرٸ جان-جاقتى بولىپتى. مەن سول, ٷشٸنشٸ كلاستا جٷرگەن قىستا ەۋەلٸ 5-سىنىپقا ارنالعان «ەرتە دٷنيە تاريحىن», سودان سوڭ 6-7 سىنىپتىڭ «ورتا عاسىرلار تاريحىن», بۇدان سوڭ ٸزدەتتٸرٸپ تاۋىپ, 8-سىنىپتىڭ «جاڭا تاريحىن» وقىپ شىقتىم. سول جىلى, ياننىڭ قازاق تٸلٸنە جاقىندا عانا اۋدارىلعان «شىڭعىس حان» رومانىن ىنتىزار قۇمارلىقپەن قارپىپ, ەكٸ-ٷش قايىرا اۋدارىپ, تٶڭكەرگەن سوڭ, اساۋ, بۇلا بابالارىمنىڭ سوۆەت تەرٸسكە شىعارىپ وتىرعان شەجٸرەسٸنٸڭ دە بٸر كەزەڭٸن كٶزبەن كٶرگەندەي بولدىم. سٶيتٸپ, ٶزٸم جاڭا عانا قادام باسقان ەجەلگٸ كەرٸ دٷنيەنٸڭ ٶتكەن عۇمىرى تۋرالى ەڭ نەگٸزگٸ, قاجەتتٸ ماعلۇماتتاردى زەردەمە تٷيٸپپٸن. ساۋات اشقالى – ەلۋ جىل بويى وقىعان سانسىز كٸتاپ ٸشٸندە مەنٸڭ وي-سانامنىڭ ٶركەندەۋٸنە ايرىقشا زور ەسەر ەتكەن – وسى, توعىز-ون جاسىمدا ۇشىراتقان, ەۋەلگٸ تاريح كٸتاپتارى بولار. كٶركەمدٸك تانىم اباي مەن ەۋەزوۆتەن ٶرٸس السا, تاريحي تانىم – بٷكٸل ەلەمدٸك ادامزات شەرۋٸنٸڭ نەگٸزگٸ كەزەڭدەرٸن ٶز دەرەجەسٸندە ٷستٸرت تە بولسا, بٸرشاما تولىق قامتىعان وسى تٶرت كٸتاپتان باستالادى. ادامزاتتىڭ دامۋ جولى, ٶتكەن, ٶشكەن حالىقتار, ەلەمدٸ تٶڭكەرگەن وقيعالار مەن دٷنيەنٸ دٷبٸرلەتكەن تۇلعالار تۋراسىندا تٷيگەن از عانا, بٸراق جٷيەلٸ ماعلۇمات جاس بالانىڭ بۇدان سوڭعى تانىمىنا, ۇعىم, كٶزقاراسىنا بەرٸك ارقاۋ بولىپتى.
مۇحتار ماعاۋين,
«قالا مەن دالا» گازەتٸ
