QARA LÁILEK
1
Qara láilek týraly ekinshi retki, áýelgige tikelei jalǵas áńgimeni Kemerqannan estidim. Mońǵol ulysynan kóship kelgen jigit, Qazaqstan táýelsizdik jariialaǵan kezdegi áýelgi tolqyn oralmandar qatarynan, alty aǵaiyndy. Bári de sol betinde bizdiń aýylǵa ornalasqan eken. Alǵashqy qiyndyq jyldardan soń sharýalaryn ońdap alypty: ekeýi muǵalim, bireýi jýrnalist, qalǵan úsheýi mal sońynda. Bári de ujymdy, yntymaqty, kelinshekterine deiin tatý, al ósip-óndigen, eresekteri mektep bitirýge taqap, besikten ozǵan kishkentailary shýlai shapqylap júrgen bala-shaǵanyń qaisysy kimge tiesili ekenin tanyp bilýdiń ózi qiyn ári qajetsiz. Áýelde úlkenderiniń ózin anyq ajyrata almappyn. Áiteýir osy alty uldyń jáne ár tarapqa uzatylǵan taǵy úsh qyzdyń anasy – baǵzydaǵy qazaq áieliniń búgingi tiri úlgisindei, ejelgi dástúr boiynsha muǵalim kenje uldyń qara shańyraǵynda otyrǵan qartań shesheleri men tanymal jýrnalist aǵalary Ómirbekten sońǵy oshaq uitqysy – osy Kemerqan ekenin ańdaǵam. Batyr tulǵaly, er kóńildi jigit. Aǵaiynǵa bas bolyp, qanshama mashaqat, sergeldeńnen soń baba jurttan mol kesimdi, quiqaly qonys alǵan da osy Kemerqan. Shyńǵystaýdyń tústik beti, Baqanas ózeniniń uiyqty bir tusy, Keńsýat degen jer. Meniń ata mekenim Eski-Jurtpen irgeles. Ári ejelgi shejire jónimen eseptegende tamyrymyz bir, dińimiz ortaq. Sondyqtan, qai jaǵynan alǵanda da, bes ataǵa deiin budyry joq maǵan jaqyn týys bolyp shyǵady. Keiingi jeti-segiz jyl oraiynda alys aýylyma jiirek qarailasam – osyndai etene baýyr, riiasyz inilerdiń yqylas-peiilinen eken. Buryn bes-on jylda bir kórýshi edim, qazir jyl aralatpai qatynaimyn, tipti, bir jazda eki ret keletinim bar. Jáne úsh-tórt kúnge emes, qatarynan úsh-tórt aptaǵa. Kók shalǵyn ústine kótere tigilgen kiiz úi, saýmal ózen, samaldy qyrqa-belester, sapyrylǵan sary qymyz, úitilgen qoi eti, mundaǵy qazaq múlde derlik umytqan qurt, irimshik pen qoldan tartylǵan mai – budan artyq qandai demalys bolýy múmkin. Jáne kindik kesken, tirshilik iesi retinde qalyptasqan, keń dúniege qanat qaqqan týǵan jeriń. Erkin aralaisyń, emirene tolqisyń. Tynysyń keńip, ǵumyryń uzarmas jóni joq.
Mine, osyndai kezekti baraqat demalystyń sońǵy bir kúni bolatyn. Maily jambas pen qoiý qymyz ústinde, qaly kilemdi kerege basyna ilingen ulpa qońyr eltirige kózim túsip edi. Tórde quiryǵy jerge tigen kókjal qasqyr, bir qaptalda túgi tógilgen qyzyl túlki – eshqaisysyna nazar toqtatyp qaramappyn. Ornymnan turyp baryp, anyqtap kórdim.
– Mynaý... bulǵyn ǵoi, – dedim, qulaǵy qysqa, quiryǵy kelte, tamaǵy men baýyry sál-pál ashań, qońyr maqpal eltirini kerege basyna qystyrylǵan ilgeginen alyp, aýdaryp, tóńkerip qarap. Qolyma maida jylý emes, salqyn bir lep kelgendei.
– Iá, – dedi Kemerqan. – Bulǵyn dedińiz be? Baiaǵyda úlkender sýsar, kámshat, qundyz dep, biz tústep kórmegen baǵaly ańdar týraly aityp jatatyn. Sonyń biri shyǵar dep ilip qoidym. Janym ashyǵanmen, amal joq. Qasqyrǵa qurǵan qaqpanǵa túsipti. Sizdiń Eski-Jurttan beri, Tarsaidyń eteginde. Aldyńǵy eki aiaǵy kári jilikten, qatarymen ýatylyp ketken eken. Men alǵanda byrs etken dybysy áreń shyqty...
– Ákelshi, kórelik, – dedi áýestene qarap otyrǵan bizdiń áiel.
– Nesin kóresiń. Anaý bir jyldary óziń iyǵyńa salǵan bulǵyn. Biraq ol – qolda, torda óskeni. Al mynaý – naǵyz túz ańy. Ulpasy ózgeshe. Tyǵyz, uzyn, tiri túk. Bálkim, qazaq dalasyndaǵy eń sońǵy bulǵyn...
– Qaitadan ile sal, – dedi kóńili basylǵan bizdiń báibishe eltirige qol soza bere.
– Mine, búgingi zamannyń áieli, qatarynan eki ret jumsadyń.
– Qalai aitsa da, jeńgemniń bar isi durys, – dedi menimen erkinirek sóilesetin Ómirbek miyǵynan jymiyp. – Tek ýaqytynda ańdamai qaldym, ózim áperetin edim ǵoi, sizdi turǵyzbai... – Jeńil kóterilip, ulpa eltirini bizdiń báibisheniń aldyna jetkizdi.
– Bulǵyn... – dedim men qaitadan qymyzǵa otyryp. – Atam aitýshy edi, osy Shyńǵystyń Syrtynda baiaǵyda bulǵyn boldy, sýsar men kámshat ta boldy dep. Kúpsek qarǵa batpai, qos aiaqtap júgirgen jalpaq iziniń ózi kóńilge qýanysh ákeletin, endi adam basqan taqaý tóńirekte bulǵyn túgili sýyr da qalmady dep. Ózim de kórgen emespin, tym qursa jańaǵy ózgeshe izin. Bar eken. Tańǵajaiyp nárse...
– Sizdiń Eski-Jurt pen bizdiń Keńsýattyń ózen boiyndaǵy eki aralyǵy – quz jartas, tereń shatqal ǵoi. Qunan shaptyrym jer. Sondai ońtaily tusta jan saqtap júrgen de... Aqyry osy emes shyǵar, – dedi Ómirbek meniń kóńilimdi aýlaǵandai.
– Arqar, kiik emes, kózge birden shalynatyn. Ózenge túse beris, qiia jartastyń túbi, qasqyr jol dep qurǵan qaqpanymdy alyp kettim, – dedi Kemerqan da.
– Atyp jatady, alyp jatady, qýyp jatady, qaitkende de qurymaityn bir páleket, – dedi Ómirbek áńgimeni basqa tarapqa aýdaryp.
– Qasqyr da dalanyń kórki, – dedim.
Kemerqan kúlip aldy.
– Qorany ańdyp, qoiǵa shapqany bolmasa...
Báibishem qostap, bárimiz kúldik.
– Aitpaqshy, álgi arqarlar qaityp kórinbedi me? – dep suradym. – Álde qasqyr qýyp ketti me?
– Jazda dalanyń qasqyryna alǵyza qoimaidy, – dedi Kemerqan. – Adamnyń qasqyry bolmasa. Myna Deken siiaqty. Oipyr-ai, baiaǵy asharshylyq zaman emes, ne kórindi sonsha!..
Iá. Asharshylyq zaman emes. Basqa bolsa da, Deken úshin. Bes júz qoiy, jetpis-seksen jylqysy bar eken. Ózi baqpaidy, árine. Jalǵa júrgen malshylar arqyly. Shóbi shúigin, qystaýy yqtasyn, sýy mol, kesimdi qonys taǵy tur. Bailyqqa jetpese de, molshylyq ómir. Onyń ústine, jergilikti kólemdegi ataýly qyzmetker. Ań-qus jáne orman-toǵai sharýashylyǵynyń meńgerýshisi hám ekologiialyq qoǵam tóraǵasy. Iaǵni, eki tarapta da jan qinar jumysy joq ájeptáýir eńbekaqy, mindetti kólik pen qarý, qural. Ári erkin seiil. Negizgi sharýasy da osy siiaqty. Búginde alystap ketken qurama aýdan ortalyǵynan, tipti, sonaý oblystyq qaladan keletin qurmetti meimandary bar. Keibiri qyzmet babymen, kópshiligi arnaiy. Taý etegine, ózen boiyna kókke shyǵady. İshedi, jeidi, jatady. Sonymen ǵana tynsa jón ǵoi. Ań atý kerek. Ań bolǵanda, qoian, túlki, qasqyr emes. Biri tatymsyz, ekinshisi beinetti, qiyn. Ári tolymdy, ári kórnekti, ózgeshe ań kerek. Arqar. Eń úlken qyzyq, eń úlken maqsat – arqar atý.
Anaý bir zamanda bul tarapta múlde joǵalyp ketken túz taǵysy jurt ydyrap, el aýǵan sońǵy jyldarda Shyńǵystyń órinen tústi me, álde Kent, Shubartaý jaqtan aýdy ma, ara-tura boi kórsete bastapty.
– Byltyr beseý-altaý bolatyn, – dedi Kemerqan. – Kúzge jetkizbei joq qyldy. Biyl eki arqar júr edi. Jalǵyz qozysyn ertken. Osy kóktemde ǵana. Maýsymnyń ortasynda qarasyn shaldym. Jalǵyz quljanyń. Kóp uzamai ony da túsirdi. Myna tómende, Burǵansaidyń qabaǵynda. Kesilgen basyn ǵana kórdim. Múiizi shańyraqtai eken, janýardyń. Kesilgen bas, aqtarylǵan ishek-qaryn, qan-jyn, jaǵylǵan ot orny jairap jatyr. Shashlyq pisirgen ǵoi, toi toilap. Kisi etin borshalap, shikidei pisirip jegendei túrshiktim.
– Sonda bul Dekenge eshqandai toqtaý joq pa! – dedim men de tiksinip.
– Toqtaý joq. Ań men qustyń iesi ózi ǵoi. Jáne bul joly oblystan úlken bastyqtar kelgen eken. Árine, riza bolyp, kóńilderi ósip qaitty. Bar tirshilikteri onsyz da quryp bitken arqardyń bir japyraq kúigen etine qarap turǵandai.
– Únem, tamaq emes, árine, – dedi Ómirbek. – Qyzyq. Ózderinshe qyzyq.
– Sen jazbadyń ba? – dedim.
– Jazdym. Oblystyq gazetke. Baspady. Aiǵaǵyńyz jetkiliksiz, dálelińiz az depti.
– Aiǵaq pen dálel jańaǵy shańyraq múiizdi bas emes pe? Áli jatqan shyǵar sol jerde, qýrap, qańsyp.
– Sýretke túsirip, qosa jibergem. Bul basty kim jáne qashan keskenin naqty kýálandyryńyz deidi. Iaǵni, Dekenniń atqany, shopyrdyń soiǵany, bastyqtardyń múiizdi basty ortaǵa alyp, shybyqqa shanshyp et pisirip otyrǵany... Seriialy sýret, nemese videofilm kerek...
– Bulardyń bári jeń ushynan jalǵas, – dedi Kemerqan. – Joǵarydaǵy urlyq ta, tómendegi qylmys ta. Eshkimniń eshteńege jany aýyrmaidy.
– Siz jazsańyz, – dedi Ómirbek maǵan qarap, – múmkin, birdeńe shyǵar edi.
– Men jazdym ǵoi, – dedim, túńile qolymdy jaiyp. – Shyńǵystaýdyń Syrty, sai-saladaǵy, ózen alqabyndaǵy qaiyń, terekti, dolana men quba taldy túgel otynǵa, qoranyń jabýy men maldyń sharbaǵyna qiyp bitti dep. Abai esimine bailanysty qonys-jailaýlardyń ózi uipa-tuipa, tap-taqyr boldy dep. Ne shyqty? Aýyldaǵy kári balshabekter jabyla aryz jazdy. Bári ornynda, bári kúmán dep. Bul kisimizdiń Shyńǵys hannyń tarihynan asyp, endi Shyńǵystaýdyń joǵyn joqtaýy – anaý aryndy aqynymyz atap jazǵandai, eskilikti kókseýdiń jańa bir kórinisi, Qazaqstanda handyq ókimet ornatyp, jurt qalaǵan, bizge egemendik alyp bergen súiikti elbasymyzdy taqtan taidyrý jolyndaǵy ónimsiz áreketiniń bir tarmaǵy dep. Úkimetke shaǵymdandy, respýblikalyq gazetterge joldady, kóshirmesin jańaǵy depýtat aqyndaryna jáne meniń ózime jiberdi. Jazbasa da, jibermese de eshteńe ónbesin bilgem. Meniki ishtegi sherdi tarqatý ǵana. Ǵuzyrly oryndaryń selt etken joq. Orman-toǵai, ań men qusyń ne, adam ataýlynyń ar-namysymen qosa, búgini men erteńi túgel tálkek bolyp jatqanda. Balyǵyń basynan ǵana emes, baýyrynan da shirip bitken. Sabasyna qarai pispegi degendei, buqara jurtyńnyń siqy mynaý...
– Áitkenmen, zaýal bar, – dedi Kemerqan. – Osy taqaýda ǵana jańaǵy Dekenniń qoi-eshkisi jeldep ketip, júz qaraly tuiaǵy ataýsyz joǵaldy. Ury aldy ma, qasqyr qýyp áketti me – belgisiz. Qysta bieleriniń jartysy qulyn tastady, kóktemde úsh saýlyǵynyń birinen ǵana qozy aldy. Álgi, qoi-eshkisi joǵalǵannan soń qýyp jibergen malshysynan estidim. Birge baǵyp júrgen onshaqty tusaq, taiynsha, buzaýly jalǵyz siyryn tartyp alyp, ózin aidap shyǵypty. Súiegin syndyrmai, tańba túsirmei, sileitip sabaǵan. Shaǵym aitsań, sotqa tartyp, qalǵan malymdy óndirip alam dese kerek. Biraq adamnyń soty qalai tartsa da, allanyń sotynan eshkim qashyp qutyla almaidy. Oǵan deiin-aq, esepsiz atqan qońyr ańnyń obaly jibermeidi.
– Qaitkende de jazyqsyz janýarlar qaita tirilmeidi, – dedi Ómirbek. – Ázirge qalǵanyn saqtamasa...
– Deken toqtamaidy, – dedi Kemerqan. – Táńiri soqqyr, quralaidy kózge atqan mergen. Zańdy, ókimet bergen karabin vintovkasyna kózeýish dúrbi ornatyp alypty. Qaraýylǵa ilingendi qyrymnan qaǵyp túsiredi. Osy óńirdegi aiaqty ańdy qurtty. Endi qanatty qusqa kóshipti.
– Qaz, úirekti árkim atady ǵoi, – dedi Ómirbek. – Qazir ien qalǵan Daǵandel, Shubartaý jaqqa dýadaqqa shyǵady. Ol da "Qyzyl kitapqa" engen, sirek qus qoi...
– Dýadaǵy turypty, – dedi Kemerqan. – Osy Baqanastyń boiynda, ár tusta birqazandar júrýshi edi. Endi joq. Taqaýda osy sizdiń Eski-Jurttan ótip, Keńsýatpen aralyqtaǵy Tarsaidy quldap barady...
– Ne izdepti? – dedim óz qoryǵyma túskenin estip.
– Tarsaidyń quiǵanynda, tik jartastyń kertpesh qýysynda jylda uia basyp, balapan ushyryp júrgen bir qus bar edi. Qanaty keń, keýdesi qaz quralpas, iri. Birqazan men tyrnanyń aralyǵyndaǵy, uzyn siraq, qap-qara qus...
– Qarabai? – dedim men selt etip. – Tumsyǵy imek pe?
– Imek emes. Tip-tik, úlken, úshkil. Baýyry men qoltyǵynyń asty aq...
– Qara láilek! – dedim men qairan qalyp. – Qara láilek...
2
Qara láilek. Áli júr eken sol baǵzydaǵy qasyretti, qutty uiasynda. Mine, men bilgen tutas ǵumyr, men estigen qanshama zaman boiy. 1932 jylǵy, qazaqqa tótennen kelgen ǵalamat ashtyqtan keiin, balapanyn ekinshi márte aldyrǵan, dúnie qaqap turǵan 1952 jyldan beri. Jazda jańadan uia basady, kúzde jyly jaqqa ketedi, aldaǵy kóktemde týǵan ólke – Shyńǵystaýdyń bir shatqalyna qaityp keledi. Árine, jetpis bes jyl boiy bir jerge bailanǵan – sol áýelgi qus emes. Munshama jasamasa kerek. Iaǵni, ótkendi almastyratyn – osy uiada shaiqalyp, qanattanǵan, ósip ushqan keiingi, kezekti láilek. Bir násil ǵana emes, bir tuqym. Meken-turaǵynan ainymaǵan, ósken, óngen, ólgen, qaita jalǵasqan. Sońǵy alty ata boiy osy jerde ǵumyryn ozdyrǵan bizdiń áýlet siiaqty. Bálkim, budan eki júz elý jyl buryn, qýatty Qazaq Ordasy qasarysqan Dúrbin-Oiratty tyqsyra tozdyryp, meniń jaýynger babam ejelgi qutty qonys – osy Shyńǵystaýdyń Syrtyna qaityp oralǵanda, búgingi qara láilektiń arǵy atasy osy jerde, osy uiada qarsy alǵan shyǵar. Qasietti qara láilek...
– Qara láilek deńiz... Óte sirek qus boldy ǵoi, – dedi Kemerqan. – Oraiymen kezdesippin. Bir jolǵa saqtap qalǵan siiaqtymyn. Dekendi aitam. Djip mashinalaryn Tarsaidyń ótkelinde tastap, baspalap, tómen túsip barady. Úsh kisi. Qasyndaǵy – alystan kelgen taǵy bir bastyqtar bolsa kerek. Arqardy ózi qurtqan. Endi qandai qyzyq qalyp edi, ne izdep barady dep oiladym. Mal qarap júrgem. Mashinanyń gúrilin esti salysymen, ái, osy dáý de bolsa Deken shyǵar dep, jele shaýyp, qyrdan asyp barsam, shynynda da sol Deken batyr. "Arqardy túp-tuiaǵymen qurttyńdar, endi ne kerek edi?" – deimin, sálem sońynan. "Shal, – dedi Deken. – Óz malyń ornynda ǵoi. Qudaidyń malynda ne qaqyń bar?" "Qudaidyń malynda eshkimniń de qaqysy joq, – dedim. – Senen basqa." Dekenniń qasyndaǵy, yqsham kiingen, olardyń da qolynda myltyq, biri malapólke, biri qosaýyz, qarýy saily eki ulyq qarqyldap turyp kúldi. Deken de zorlana yrjidy. "Endi qudaidan ozyp, seniń ieligińe túskeli turmyn, – dedi. – Osy Tarsaidyń boiynda, álde ózen arnasy, álde kóldeneń jartastyń qiiasynda ózgeshe bir qus bar dep estidim. Kórip te júrgen shyǵarsyń, betin nusqap jiber. Seniń malyńnyń esebi siiaqty, qustyń da esebi kerek bizge. Myna kisi, – dedi, qasyndaǵy uzyntura aryqqa iek siltep, – oblystyq Ohotnadzordyń tóraǵasynyń birinshi orynbasary. Iaǵni, búkil Shyǵys Qazaqstandaǵy ań men qustyń qojasy. Al myna kisi, – dedi, kúrjigen, oily-qyrly azǵana júristen soń áli entigin basa almai turǵan dembelshe jýantyqqa qarap, – orman sharýashylyǵy..." "Onda jaǵdailaryń túsinikti boldy, – dedim. – Birinshiden, men eshqandai qus kórgem joq. Ekinshiden, kórsem de aitpaimyn jáne senderge atqyzbaimyn!" "Bul qaidan shyqqan myqtylyq? Óziń baǵyp otyrǵan qus pa edi?" "Baǵyp otyrǵan qusym, – dedim. – Men emes, memleket baǵymyndaǵy. "Qyzyl kitap" degendi estýleriń bar ma? Sol "Qyzyl kitaptyń" qaq ortasynda turǵan pálenbai degen kieli qus. Ony az deseń, shynynda da meniń jeke menshigim. Myna Baqanas ózeniniń eki qabaǵyndaǵy myń jarym gektar jer – meniń ǵuzyrymda. Qol qoiylǵan, mór basylǵan. Taýy men tasy ǵana emes, jorǵalaǵan tyshqanyna deiin. Demek jańaǵy qus ta meniki. Ruqsatsyz ata almaisyńdar." "Seniń ruqsatyńdy suramaimyz," – dedi Deken qabaǵyn kóterip, túiile qarap. "Onda baryńdar, atyńdar, sodan soń men tupa-týra Astanaǵa aryz jazam. Respýblika prezidentiniń ózine. Soǵan jalǵas – Bas prokýrorǵa. Sonyń ústine – KGB-ǵa. Osyndai da osyndai, sender ań men qusty senip tapsyrǵan pálen, túgen degen kisilerińiz sol ańdy, "Qyzyl kitabymen" qosa, ózderi qyryp jatyr. Olar tyńdamasa, ókimetińniń siqy mynaý dep, Almatydaǵy oppozitsiialyq gazetterge toǵytam. Búgingi ǵana emes, ótken-ketken barlyq bylyqty qosyp. Kóreiin sodan soń. Al endi bara berińder," – dedim de, moiyn salyp, aýyzdyqpen ottap turǵan atymnyń shylbyryn tartyp, qaitadan minýge yńǵailandym. Deken kekete kúlgenmen, joǵarydan kelgen ekeý irkile ańyryp qaldy. "Osyndai keremet aryz jazýdy Mońǵoliiadan úirenip keldiń be?" – dedi Deken yzadan jaryla jazdap, kózin syǵyraita, tyrsyldai jymiyp. "Senderden úirendim, – dedim men saqyldap kúlip. – Osy aýyldyń aljyǵan aryzqoi shaldarynan... Biraq qaljyń emes, shynym, – dedim atyma qaita minip. – Al endi, qurmetti qonaqtar, jol túsip, kelip qalǵan ekensińder, myna beles astynda bizdiń qystaý, ózen jaǵasyndaǵy kógalǵa kiiz úi tigilgen, baryp, tústenip, tynyǵyp ketpeisińder me. Ras, araq joq, áitkenmen basqasy túgel. Qymyz babynda. Jańa pisken baǵlannyń syrbazy arqardyń qaraqoqym qýyrdaǵynan kem túspeidi. Tańsyq bolmasa da, sińimi artyq. Mezireti emes, shyn aitam, – dedim. – Aýyl attap ketken uiat bolar, alystan kelgen kisilerge. Jáne tús aýyp barady..." Sóitip arashalap edik bir jolǵa.
– Qara láilek... sol ornynda ma áli? – dep suradym.
– Joq, – dedi Kemerqan. – Qazir... tamyzdyń ortasynan aýdy, endigi ushyp ketken bolar jyly jaqqa. Naýryzdyń sońyn ala qaityp oralady. Men kórgeli, mine, onshaqty jyl, únemi bir orynnan tabylyp júr. Keler jyly sál erterek kelseńiz, baryp kórý qiyn emes.
– Amandyq bolsa, – dedim. – Osy ýaqytqa deiin tústep kórmeppin. Al áńgimesi... Áńgimesin qanshama zaman, bala kúnimde estip edim...
3
Budan jarty ǵasyrdan astam, týra elý tórt jyl buryn eken. Meniń jasym on ekide, myltyq ustaimyn, qarmaq salam. Baqanas ózenindegi balyqtyń kóptigi sondai, sapyrylysa josyǵanda ótkelden at úrkedi. Kishileriniń ózi bir qardan astam, úlkenderi jarym qulashqa taqaý, baýyry som altyndai jaltyrap, jony qońyr maqpaldai tolqyǵan seri, sulý saraýyz. Ózenniń tereńine emes, taiyz, jaiylma tustaryna tastama salyp, kúnige birnesheýin alamyn. Qazir oilap tursam, osydan biraz buryn, kókem halyq jaýy retinde ustalyp, Itjekkenge aidalyp, barlyq malymyz kámpeskege túsken soń, turmys-aýqat jaǵdaiymyz onsha emes, buzaýly siyrdan basqa shyr joq, jazǵy demalystyń úsh aiynda atam men ájemdi men asyrap turyppyn. Balyq qana emes. Jekeaýyz myltyǵymnyń uńǵysy da qandy. Kóbine qoian atam. Qyrdaǵy qalyń qaraǵan tóńiregi ǵana emes, ózendi boilai bitken toǵaidyń ashyq alańqailarynan. Sodan soń, kúzge qarai, qońyr qur ósken, jetilgen úiirli balapanymen júredi, jáne qaptaǵan qaz, úirek. Kúzde bolmasa, atam aitqan, shójeli qur, balaly úirekti atsań, obaly jibermeidi dep. Basqa ýaqytta da obal. Áitkenmen, amalsyz qajettilik. Taǵy da sol atam aitatyn, júgirgen ań, ushqan qus – túgel adam úshin dep. Tek tiesili muqtajyna qarai paidalaýy kerek. Onda da ýaqyt, oraiymen. Sondyqtan, ara-tura qoian atqanym bolmasa, biylǵy qus ańshylyǵy áli bastalmaǵan. Balyqtyń da qyzyǵy siredi. Men mekteptegi oqý bitip, jazdyq demalysqa shyqqannan soń, arada apta ótpei, eresek bala retinde kolhoz jumysyna jegilgem. Bir jaqsysy, basqa balalar siiaqty malǵa, shópke emes. Aýdan men kolhoz aralyǵyna qatynaityn atty poshtabai. Onyń ústine, kolhozdyń esepshisi Teljan aǵa meni qyzylburyshqa taǵy jazyp qoidy. Iaǵni, eseli eńbekkún. Kúzde, egin oraǵynan soń ortaq úleste bir qap bidai bermek. Jáne sol kúni saýynǵa bir siyr bosatqan. Atam almady. Ótken qysta kámpeskege ketken kók bieni surap edi. Tusaýy kolhozda, qymyzy bizde bolsyn dep. Mine, sondai jaǵdai. Aýdanǵa bes kúnde bir qatynaimyn. Málimet, esep, nusqaý qaǵazdar. Jáne gazet, jýrnal. Aralyqta qyzyl burysh retinde jailaýdaǵy malshylar men qystaýdaǵy shópshilerge baryp turý kerek. El astanasy Almatyda shyǵatyn "Sotsialistik Qazaqstan", oblystyq qala Semeiden shyǵatyn "Ekpindi eńbek", aýdan ortalyǵy Sarterekten shyǵatyn "Sotsialistik malshy" gazetterin jetkizý qajet. Jai ǵana jetkizbeisiń, úgit-nasihat jumysy. Ol degen – úkimet pen partiianyń kezekti tarihi qaýly, qararlary, halyqaralyq jańalyqtar, sharýashylyq aqpary. Men úshin qyzyqsyz, malshylar men shópshiler de qumartyp otyrǵan joq, ádette Koreiadaǵy sozylma soǵys tóńireginde ǵana habar suraidy, apyr-ai, keshegidei jappai qyrǵynǵa ulasyp ketpegei dep qaýip aitýmen shekteledi. Óz mindetimdi adal atqarý úshin kóbine óleń, áńgime oqimyn. Máni, mazmuny shamaly bolsa da, ziiansyz ermek. Álgi pálen batyr, túgen batyr qaida dep suraidy keide úlkender. Eski jyrlar ǵoi. Kitabym bar úide. Alyp ta keler edim. Biraq oqyp otyrýǵa meniń ýaqytym, tyńdap otyrýǵa olardyń murshasy joq. Men ýaqyt tapsam da olardyń jaǵdaiy kelmes edi, áiteýir kóńil ǵoi. Sóitip, mindetti sharýaǵa bailanǵaly balyq aýlaýdyń da berekesi kete bastaǵan. Biraq óz jumysyma meilinshe rizamyn. Arnaiy bólingen eki atymdy kezektese minip, el aralaimyn, jer kórem, kún ozǵan saiyn qaiǵy men qapadan seiilip, tynysym keńeie túskendei.
Sondai kezekti sapardyń biri bolatyn. Tarsaidaǵy shópshilerge kelgem. Tapa-tal tús kezi, ótken qalyń jańbyrdan sońǵy eriksiz kidiris, kúnde kelmeitin janǵa jaily tynys kezi eken. Shóp aýyldaǵy tórt-bes kigiz úidiń shetkisinde onshaqty jigit japyrlap tamaq iship otyr. Men sálem berip, bosaǵadan attaǵanda dabyrlasyp qarsy aldy. "Oi, jaqsy keldiń, maqtap júredi ekensiń!" – dedi biri. "Dál ýaqytynda keldiń, myna maily etten soń qol súrtetin qaǵaz taba almai otyr edik... – dedi ekinshisi. – Ákel beri. "Ekpindi" men "Malshynyń" boiaýy juǵady. "Sotsialdyń" ózin ákel, maiǵa bir toiǵyzaiyq..." "Kóp sózdi qoiyńdar, – dedi úshinshisi. Brigadir. – Dabyraitpai-aq súrtýge bolmai ma!" "Qonaqtyń sybaǵasy qaida? – dedi áýelgi jigit, tabaqtyń túbin aqtarystap. – Sonshama etten eshteńe qalmaǵan ba?" "Qaidaǵy sonshama. Nebári tórt balapan. Toǵyz jigitke..." "Tórt balapanyń ne. Árqaisysy kishi-girim qozydai. Bir qazan et demeisin be!.." Aqyry, jer dastarqan ústindegi qatarlasa qoiylǵan qos tabaqty birine birin soǵystyra timiskilep, jarytymdy eshteńe taba almaǵan. "Mine, – dedi aspaz áiel oshaq ústinde turǵan qara shóńkeni súzip. – Poshtabai balamyz búgin kelip qalar dep, saqtap edim. Asyq jilik." Biraq maǵan emes, meni syilamaq jigitke usyndy. "Kel, otyr, – dedi keńpeiil jigit qasyna shaqyryp. – Asyq jilik. Tek asyǵy joq. Biraq eti bar..." Maǵan usnylǵan asyq jiliktiń bitisi ózgeshe eken. Uzyndyǵy qoi jiligine parapar, tek súiegi jińishke, al etti, tolymdy basy – kishkene balanyń bilekti judyryǵyndai. Eti shynynda da mol. Sydyryla pisken búrtik, juqa terisiniń ar jaǵynan sap-sary maiy kórinip tur. Birden ańdadym, áldenendei ózgeshe qus. Tyrna... tyrnadan úlken. Sirá, birqazan, nemese dýadaqtyń ózi. Men ańtarylyp qalsam kerek, "Qara láilektiń jiligi, – dedi. – Adal qus. Tarsaidyń quiǵanynan aldyq..." Men umsynyp baryp bógelgen ekem, serpile turdym da, qoltyǵyma qysa kelgen bir býda gazetti tastai sala, esikke umtyldym. "Ái, myna kisige ne boldy?" – dedi bireý. Jalpy jurt aýzyn ashyp qalsa kerek. "Raqmet, – dedim, bosaǵaǵa jetken kezimde qyryndai burylyp. – Men balapannyń... qara láilektiń etin jemeimin!.."
4
Qara láilektiń qasiretti hikaiasyn osynyń aldynda ǵana, bálkim, budan kóp buryn atamnan estigen edim. Qara láilektiń ǵana emes, qalyń qazaqtyń. Sońǵysyn jáne ájemnen. Basqa da úlken kisilerden. Kóz ashqan kúnnen sol bir kúnge deiin. Jáne keiin. Áýeli aqtar qashyp, qyzyldar keldi deitin. Aq qashqanda da, qyzyldar ornaǵanda da qanshama qan tógildi. Jazyqsyz, beibit qazaqtyń qany. Atty, shapty. Sodan soń zobalań eldiń óz ishine tústi. Atý, aidaý, zorlyq, zombylyq. Erkin oirandaǵan azǵana tynystan soń iri bailardy kámpeskeledi. Kóp uzamai, jalpaq jurttyń qolyndaǵy azǵana mal túgel jinap alyndy. Jylqy – qosymen, siyr – tabynymen, qoi-eshki – otarymen, myń-myńdap aidalyp ketip jatty. Beldeýde buzaý, kógende laq qalǵan joq. 31-jylǵy jazda ishinara ashyqsa da, azdy-kópti shetinese de, jalpaq jurt aman edi. Apat 32-jylǵa qaraǵan qysta bastaldy. Jazda, kúzde jappai tonaý kezinde tyqqyshtap alyp qalǵan azǵana mal sarqylǵan, kebeje túbi qańsyǵan, jańa tól, jańa ónim joq, kóktemge jetpei-aq ǵalamat asharshylyq keldi. Jurt kózi shúńireiip, bet-aýzy isinip, býyny bosap, baýdai túsip qyryla bastady. Júrýge jaraǵany Qytai betke shubyrdy, olardyń da kóbi jolda úzilse kerek, shekaraǵa aman jetkenderin qyzyldardyń qorǵasyn jańbyry kútip turǵan. Biraz qaýym taý saǵalap, ózen jaǵalap, toǵai aralap, talshyq izdedi. Balyq súzdi, qusqa tuzaq qurdy, ózen qabaǵyndaǵy inderine sý quiyp, sarshunaq aýlady. Báribir qajetti nárin tappai, shetinen ólip jatty. Al biz amalsyz artyn kúttik. Ol kezde aǵań (iaǵni meniń kókem) qalada oqýda ǵoi. Qaityp kelse, ornymyzdy taba almai, dalada qalmasyn dep. "Sonda qalai kún kórdińder?" – deimin. "Qalai... Áitip-búitip, – deidi atam. – Tek elden basqasharaq. Ańǵa shyǵam. Itimiz qoian alady. Berdeńke myltyǵym bar, baiaǵy patsha zamanynan qalǵan, keiinde tyǵyp ustaǵan. Jazdyń basynda, qudai berip, osy Eski-Jurttyń tómengi jaǵy, anaý Qara jartastyń túbinen arqar atyp aldym. Súrlep, tuzdap, tasqa tyǵyp qoidyq. Ótken jyldan únemdep qalǵan jarty put talqanymyz bar. Eki qasyǵy bir shóńke bylamyq kóje bolady... Áiteýir táńiri dámin taýsqan joq. Bir úili jan, kúndi tańǵa jalǵap, az-maz ashyqsaq ta ózegimiz úzilmei, tirshilik jasap jattyq..."
Taǵy qanshama áńgime aitqan. Toqsan taraý qasiret... Sóitip, jurt qys basynda shetinen jemirilip, erte kóktemde ortasynan oiylyp, kún ozǵan saiyn zulmat sumdyǵy toqtaýsyz órship, jappai qyrylyp jatyr, deitin atam. Bizben jamaǵaiyn Eńsebai degen momyn jigit bar edi. Alǵashqy kezekte ketti. Bar tamaǵyn balalarynyń aýzyna tosqan ǵoi. Báribir, úlken qyzy ózimen qosa úzilipti. Segiz-toǵyz jasta eken. Artynda eki ul qaldy. Biri altyda, biri úshte. Sheshelerimen. Órik kelin – eti tiri, pysyq áiel edi. Er jigittermen birge shi kóterip balyq súzip, shelek súiretip sarshunaq aýlap júrgen. Hudaýanda, deitin atam, buryn maldyń eti men sútine ǵana qaraǵan jurt, sol balyqty jep otyryp, keýip óldi, sol tyshqandy qaqtap otyryp, ushynyp óldi. Úirenbegen adal as ta, jirenishti jaman as ta ishke turmaǵan, boiǵa sińbegen. Bárine bolmasa da kóbine. Qaitkende de, tamaqtan ótkenniń bári de as degen ǵoi, balyqtyń da, basqanyń da jan saqtaýǵa sep bolǵany anyq. Kóńilge almasań, dátke qýat eken... Kóp uzamai, sýdaǵy balyq ta, qyrdaǵy tyshqan da bitti. Balyq qalsa, tereńde, tyshqan qalsa, alysta. Iá, Órik dep edim ǵoi. Bir kúni eki uldyń eresegi kóz jumypty. Úlkenniń de, kishiniń de qazasy – úirenshikti nárse, ólgenniń kóbi kómýsiz qalyp jatyr, jaqyn aǵaiyn, kúnásiz balany iyqqa salyp arqalap aparyp, jer tyrnalap, kebin qaida, jyrtyq kóilek, sholaq dambalymen ákesiniń, ápkesiniń janyna qoidyq. Álde ashtyq, álde kúiik, bir zamandaǵy bidai óńdi Órik endi qap-qara bolyp ketken eken. Qalǵan jalǵyz ulyn baýyryna basyp, bedireidi de otyrdy. Erteńine... álde eki-úsh kúnnen soń, Óriktiń ózi de joǵaldy. Kishkentai ulymen qosa. Kimdi kim túgendep jatyr, menen basqa nazar aýdarǵan, joqtaǵan eshkim bolmasa kerek. Ózen jaǵasynda, toǵaida, sai-salanyń birinde qulaǵan shyǵar dedim de qoidym. Ólim, aittym, kúndelikti, úirenshikti nárse, tek tutas bir atadan tuiaq qalmaǵany obal edi... Bul – jazdyń basy. Kúzde, azǵana egin pisken, ólgennen, qashqannan qalǵan qadaý jurt urlap-jyrlap masaq terip degendei, ash ózekke azǵana nár tapqanda Órik kelinimiz kelip tur. Ózi de aman, balasy da esen-saý. Aman-saýlyǵy turypty, óńderi túzik, al kishkentai uly, tipti, qaraqulaq bolyp, domalana semirip alǵan." "Anaý buqaltyr bolyp júrgen Teljan aǵa ǵoi..." – dedim. "Iá, osy Teljan. Óriktiń iini tip-tik, baiaǵy, dúnieniń keń kezindegi qalpyna taqaý. Meni kóre sala, buryn bolmaǵan ádetpen, bas salyp qushaqtady. "Maǵash-aǵa, tiri ekensiń ǵoi, – deidi, qýanǵannan atymdy da atap jiberdi. Sodan soń kúnge ońǵan kók jaýlyǵymen betin búrkep, kózine jas aldy. – Men búkil bizdiń áýletten eshkim qalmaǵan shyǵar dep em. Áitse de, sizdiń barlyǵyńyzǵa, saýlyǵyńyzǵa sendim, qainaǵa..." Beline bailaǵan kiiz dorbasynan eski shúperekke oralǵan áldebir uzynshaq túiinshek shyǵardy. "Mynaý – sizge, Maǵash-aǵa. Arnaiy saqtap, ala keldim..." Oramalyn jazyp, qolyma ustatty. Áldebir iri qustyń siraǵy eken. Bir jaq ushynda qol basyndai, tútinge qaqtap, súrlengen jumyrshaq eti bar, uzyndyǵy kere qarystan astam asyq jilik. "Qara láilek pe?" – dep suradym. Órik tómen qarap, únsiz basyn izedi.
5
Óriktiń jalǵyz ulyn arqalai jetektep júrip qaida barǵany, jaz boiy qalai jan saqtaǵany belgili boldy, deitin atam. Qara láilek – aqqý siiaqty kieli sanalatyn, sol kezdiń ózinde sirek qus. Bul tarapta Tarsaidyń quiǵanyna taqaý, Qozybaidyń qystaýynyń túbindegi Qyzyl jartasqa uia salatyn. Bizben quda, seniń ózińniń ájeńniń jaqyn nemere aǵasy Qozybai. Qysqy soǵym, sybaǵa kezderinde shetin qar basqan, úlkendigi úsh qanat kigiz úidiń shańyraǵyna taqaý uiasyn, jazda ań qaǵyp júrgende ózin de talai ret kórgem. Meniń bala kezimde bar edi deitin Qozybai marqum. "Sonda eshkim tiispei me?" – dep suraǵam. Tiispeidi, dep edi atam. Qus etine qumartqan, serilik qysqan jurt itelgi, qarshyǵa salady, úirek pen qaz jyrtylyp airylady, qur men kekilik te kóp. Al qara láilek – qonysqa qut ákeledi deitin. Ári bizdiń el qar kóship, mal tóldegennen soń qystaýdan aýlaqtap, kóktemege qyrǵa qonady, odan ary, kún jylynyp, mal aiaqtana salysymen – jazǵy jailaý. Qarashada kúzeýge aialdap, jeltoqsannyń basy, iá ortasy, qar eki jaýǵanda ǵana qystaýǵa oralady. Qara láilektiń kelgenin kórer, kórmes, jumyrtqa basyp, balapan órgizip, qashan jáne qalai qaitqanyn bile bermeidi. Qara láilek qana emes, ushqan qus, júgirgen ań ataýly jaz boiy erkin sairan salmai ma, sýy mol, jemi mol iende. Muny Órik te bilse kerek. Áýelde qara láilek jaiyn oilamaǵan, árine. Tarsaidyń ózeni, ásirese osy Baqanasqa quiar tus – jyqpyl-jyqpyl, tereń sai, kóktemde uzynynan aqqanymen, jaz ortasyna jetpei úzik-úzik, qomsha sý, kóbine taiyz, keide qamaýda qalǵan iri balyqtar tobymen ushyrasady, al úlkendigi ortan qoldai qoibalyq, itbalyq, shynashaqtai shabaqtar qurtsha qainaidy... Sodan, "Qozybaidyń qorasynda jattyń ba?" – dep suradym. "Joq. Ien qystaýda jyn-shaitan bola ma dep qoryqtym. Birer shaqyrym uzap, Qyzyl jartastan ótip baryp, jaǵadaǵy tepseńge toqtadym, tal qiyp, kúrke turǵyzdym. Balyǵy mol, alýy ońai ekenin burynnan bilýshi edim." "Al qara láilek?.." – dep suradym. Árine, alǵashqy kúni kórdim, deidi. Áýelde tiiskem joq. Ári biik, tipe-tik jartastyń qýysy. Aqyry... balyq nár bolmai, balam ashtyqtan álsirei bastaǵanda... qol salýǵa týra keldi. Kelgen bette, qystaýdaǵy qoimadan bar keregimdi tapqam, endi uzyn qyl arqan aldym da, tóbede kertpesh tas joq eken, árirek ósken jýan úshqat túbine orap bailap, saýmalap tústim. Jel ótpes, jańbyr times, úńgime qýys eken. Qabat-qabat keń uiada qara qanat, aq tós tórt balapan otyr. Balapan aty ǵana. Baýyry jazylyp, topshysy qataiǵan. Qorbiǵan úlken, kókte shyr ainalǵan enelerinen de iri siiaqty. Kisi kórmegen ǵoi, menen qoryqpady. Tek tamaq júnderi úrpiip, tańyrqai qaraidy. Men ári qimai, ári qyzyǵyp, uia shetinde azǵana otyrdym. Sodan soń ash balam esime tústi, qańǵyp, adasyp ketpesin dep, kúrkeniń bosaǵasyna bir aiaǵynan bailap ketip edim. Oidy oi qýdy. Sol, tabanymdy tómengi tasqa tirep, jartasqa jabysyp otyrǵan qalpymda qyl arqannyń salbyraǵan ushyn kese tarqatyp, bir-bir qulash tórt tuzaq shyǵardym. Baiǵustar shyn qaterdi sol kezde ǵana ańdaǵandai, tamaqtarynan quryldaǵan ún shyǵaryp, uzyn, qyzyl tumsyqtaryn saqyldatyp, uia shegi, úńgir túbine tyǵylysty. Júregim tóńkerilip tústi, biraq ne shara... Dalbyrlatyp, sýyra tarttym da, úsh balapandy kezekpe-kezek bir jaq aiaqtarynan shalyp, ekinshi ushtaryn qýys uiaǵa japsarlasa bitken, qyzyl tasty jaryp shyqqan yrǵaidyń jińishke, biraq berik butaǵyna bailadym. Bos qalǵan tórtinshi balapandy qanatyn qaiyryp, belime bekittim de, tartylyp joǵary shyqtym. Sóitip, – dedi Órik, – jas et jep, ystyq sorpa iship, ájeptáýir kóterilip qaldyq. Taǵy da balyq súzip, oǵan qosa túietaban, biemshek qazyp, qaraqat terip, dolana, itmuryn jep ózek jalǵap, onshaqty kún ótkergen soń kelesi balapandy soidyq... "Mynaý – úshinshi balapannyń siraǵy, Maǵash-aǵa, – dedi taǵy da atymdy atap. – Tórtinshi balapanǵa dátim barmady. Mende de jalǵyz. Bizdiń shańyraqtan da úsh jan ketti. Endi kiriptar jalǵyzdy tuzaqtan bosattym. Sodan soń, qus qaitqansha, azǵana ýaqyt árqily talǵajaý taptyq. Sońǵy balapannyń uiadan shyǵyp, enesimen birge ushyp ketkenin óz kózimmen kórdim. Jaqsy yrymǵa balap, jalǵyz jetimegimdi arqalap, men de aýylǵa qarai bet burdym. Eshteńe ózgermepti," – deidi janary jarq etip. "Taqaý arada túzeletin túri kórinbeidi, – depti atam. Kóńil úshin láilektiń kepken siraǵynan bir úzip, aýyz tiedi. – Myna jilikti balańa ber, – depti. – Kúndik azyq. Taǵy úsh kúndik qosymsha ǵumyr. Mine, mundaǵy jurt qyrylyp bitti. Túgelge jýyq. Ótken úsh balapandy kóńilińe alma, obaly ókimetke, al manaǵy jalǵyz láilektiń saýaby tise, apattan aman shyǵarsyńdar... Endi men joǵalsam, Tarsaidan aryraqqa ketem," – depti. Aitqanyndai, arada birer apta ótkende ózi arqar alǵan Qara jartastyń syrtynda kisendep, jasyryn ustap otyrǵan jalǵyz atyn erttepti, tún jamylyp, kúni keshe ǵana kolhozǵa ótken qara atandy qaiyra tutypty, sodan ekeýi alymdy eki kólikke mingen atam men ájem Shyńǵystaýdy bókterlei, týra tartyp, alys aimaq – jutqa ushyramaǵan, kóilegi bútin, tamaǵy toq orys ishine jetedi, odan jaǵalai jyljyp, jańa salynyp jatqan temirjol boiyna baryp, tiesili sorpa-sý beretin qara jumysqa ilinedi. Arada eki jyl ótip, dúnie ońala bastaǵanda qaita oralsa, keshegi jarym men shirektiń óziniń juqanasy ǵana qalypty. Órik pen onyń jalǵyz jetimegi de tiri eken. Qara láilektiń eń sońǵy balapany siiaqty, ol da ósip-jetedi. Búginde jigit aǵasy bolyp qalǵan. Órik ájeni de óz kózimmen kórdim. Boiy tik, kózi ótkir, qarasur kempir edi. Tym tuiyq, kóp sóilemeitin, tek meni kórgende ǵana emirenip, ainalyp-tolǵanyp, táýba aitatyn. "Jalǵyzdyń jary – qudai, pále-jaladan saqtasa, jetesiń, bolasyń," – deýshi edi. Sol jyly, men uiadan aspaǵan qara láilek áýletiniń eń sońǵy siraǵyn jemei ketken jazǵa qarsy, erte kóktemde qyltamaqtan óldi. Jalǵannyń emes, jaratqannyń ashtyǵy. Bálkim, baiaǵyda, uiada úzilgen úsh balapannyń obaly. "Sonda... adamnyń qolymen jasalǵan ashtyqta topandai qyrylǵan myń san bala, tutas bir halyqtyń obaly qaida?!" – der edi atam keiingi bir sózinde. Sol sóz jáne mándi, maǵnaly taǵy qanshama keńes. Árqily sypattaǵy eskilikti shejire, qisapsyz taýarih. Erteli-kesh atam aitqan, ájem ústegen, buryndy-sońǵyly kóńilge túiilgen kóp áńgimeniń bir ǵana ushtyǵy – qara láilek hikaiasyn jinaqtap, júielep, óz tarabymnan qaiyra tolǵap, qaǵaz betine túsirgende osyndai bolyp shyqty. El aman, jurt tynyshta, tamaǵy toq bolmasa da ashtyqtan aýlaq atpal azamattar qara láilektiń uiasyn talqandap, qatarynan qiylǵan tórt balapannyń etine toiyp, sorpasyn iship otyrǵanda, men, árine, obal-saýap týraly baiyzdap oilamasam da, qatty tiksingenim anyq edi. Ǵalamat asharshylyq elesi, jalǵyz balasyn arqalap, japanǵa shyǵyp ketken Órik áje ǵana emes, keń dúnieden túiir nár tappai, buratylyp qulaǵan myń san zorlyq qurbany kóz aldyma kelgendei, kókiregim muńǵa tolǵan. Atama eshteńe aitpadym. Jalǵyz uly – Itjekkende, onsyz da kóńili jarym, qaiǵysy qalyń. Jáne ómirden kúter eshteńesi joq. Jalǵyz meniń ǵumyr, tileýimnen basqa.
Mine, endi qanshama zaman, ashtyqqa ushyramasaq ta, azapqa toly uzaq ǵumyr ótkerip, ózimiz de ata bolǵan shaqta baiaǵy qara láilek qaitadan eles berdi. Balasyn ósirgen, bar qalpynda.
6
– Endigi jyly erterek kelseńiz, qara láilekti óz kózińizben kóresiz, – dedi maǵan, osy tóńirektegi burynǵy-sońǵy áńgimeniń uzyn-yrǵasyn estigen Kemerqan.
– Sońǵy jyldarda ónimdi jumys jasadyńyz ǵoi, tym sharshap ketpei, qymyz iship, týǵan tóńirekti qyzyqtap, uzaǵynan jatpaisyz ba, – dedi Ómirbek.
– Bul aǵalaryń ólgen-tirilgenine qaramaidy, – dedi, mine, qyryq birdeńe jyl boiy birge jasasa da, meniń asa qatań jumys tártibime úirene almai kele jatqan zaiybymyz.
– Báibishe, oiǵa alǵan jumystyń onnan biri ǵana bitti, qairylýǵa mursha joq, – dedim, qymyzymdy dámdep, keýdemdi kere dem alyp. – Áitkenmen, uldardyń aitqany jón. Amandyq bolsa, kelemiz. Bári de allanyń qolynda.
7
Bári de haq qudyret – bir táńiriniń ǵuzyrynda. Arada toqsan ótpei, men alys shet elge qonys aýdardym. Eýropanyń qaq ortasy, sándi, sáýletti Altyn Praga. Bir kezdegi balapan ul-qyzdarymyz túgel ósip jetken, uiadan ushyp, árqaisysy ár qiiaǵa qonǵan, al topshysy berik, qarymy keń bireýi, mine, týra bir múshel, osy ejelgi kentke jetip turaqtaǵan edi. Biz de, báibishe ekeýimiz, kóshi-qon jaiyn kópten oilaǵanbyz. Ulǵaiǵan shaqtaǵy aýasha, beibit ómir. Álde jarym jyl, álde bir jyl erterek qozǵaldyq. Pále men jala, dabyr men súrgin shekten shyǵyp, búkil qoǵamdyq-qalamgerlik ǵumyr – sońǵy qyryq bir jyldyq daý-damaidyń ushyǵyna jettim – joǵarǵy biliktiń topas dúmpýi, tómengi jandaishaptardyń bylǵanysh typyry – erikti-eriksiz túrde baspagerlik, jýrnalistik qyzmetten shetteýge týra kelgen. Álbette, qonysym jańarǵanmen, syrtqy tirshiligim tynyshtalǵanymen, bar jazýym burynǵysha. Iaǵni, ala qaǵaz betindegi aiqas. Eski jyldyń sońy, jańa jyldyń basy – qys boiy qaýyrt jumys ústinde otyrdym. Jazǵyturym, qaitqan quspen birge aýylǵa oraldyq. Tutas bes-alty aiǵa emes, árine. Uzaǵynan keter qarsańda eldegi ata-baba basyna baryp, týǵan jerdi taǵy bir kórý qajet edi. Jáne qara láilekti. Almatyda, kitap, baspa tóńiregindegi negizgi, kezek kúttirmes sharýalardy túiindep, bala-shaǵa, nemerelerdiń qasynda birer apta aialdaǵannan soń, týra aýylǵa tarttyq. Shyńǵystaýdyń Syrty, Abai qonǵan, Muhań jazǵan Baqanas ózeniniń alqaby ǵoi.
– Biyl qala láilektiń tórteýi qatarynan keldi, – dedi Kemerqan. – Sol úirenshikti Qyzyl jartastyń mańynda júrgen.
– Sirá, eki jup, – dedim men. – Nemese byltyrǵy balapandarymen. Qaitkende de eski uiada ekeýi ǵana qalýǵa tiis.
– Az-maz tynyǵyp alyńyz, keler aptada baryp kórersiz, – dedi Ómirbek.
– Meniń demalysymnyń ózi – osy taý-tasty aralaý emes pe, – dedim men. – Uzatpai, erteń baraiyq...
Erteńine taza aýa, kiiz úidegi keń tynystan soń, tańǵy asymyzdy asyqpai iship, qara láilekti kórýge shyqtyq. Ómirbektiń jolsyzǵa bapan, ámbebap "Niva" mashinasy. Júlgeli taýdy orap, toǵaily ózendi ainalyp ótip, belesti basyp, oidan ozyp, qyrǵa toqtadyq.
– Endi jaiaý kettik, – degen Kemerqan. – Anaý bir shoqydan assaq, taqaý barýǵa bolar edi. Biraq jeri qiyn, shaqa tas, jalańash qiia. Órlep baryp qaita túseiik. Ári aǵa jer kórsin.
– Áli kúnge kórmep pe ediń? – dedi bul joly da qasymnan qalmai, ere shyqqan bizdiń áiel.
– Jeńeshe, osy bir ǵana aýdannyń sai-salasyn túgel kórip shyǵý úshin qanshama júris kerek, – dedi Ómirbek. – Onyń ústine, Tarsai, óz atynan da kórinip turǵandai, tym qiyn jer, arnaiy kelmegen kisi qai qýysyn túgendemek. Dál irgede otyrǵan Kemerqan demeseńiz, osy tóńirekte, mine, on bes jyl júrgen meniń ózim alǵash kelip turmyn bul shamaǵa.
– Bul saǵan Chehiia emes, eki aptada ainalyp bitetin, – dedim men kúlip.
Mashinamyzdy keýdesin samalǵa tosqan qalpy qyrda qaldyryp, kelesi, kóldeneń jotaǵa shyqtyq. Aldymyzdan aiqara ashylǵan sýret – ózgeshe sulý ári susty kóringen. Bizdiń Eski-Jurttan bastap taý jaryp, tereńge túsken Baqanas ózeni dál osy tusta qiia shatqalǵa enedi eken. Eki qabaǵy da biik, tar arnaǵa eńkeigen qulamaly sailaýyttar jańa gúldegen aqsur búrshikti qyzyl tobylǵydan kórinbeidi, al ózenniń uzyna boiy – biikke tyrmysa ósken terek pen qaiyń. Qaq airylǵan quz tabanynda, áldebir tustan buratyla shyǵyp, burqyrai tolqyǵan appaq arna kórinedi. Qarsy bettegi, qatarlasa sozylǵan, biik, qojyr jartastar ústinde áldebir qus qanaty qaiyryla tómen qulaǵan.
– Qara láilek emes pe? – dedim men.
– Qarshyǵa, – dedi Kemerqan. – Sirá, qoianǵa tústi. Nemese, adasqan qaz, úirek. Sonaý qońyr jartasta uiasy bar. Láilek kelmeidi bul jerge. Basqa qustar da alysyraq júredi. Jaqyndap barsaq, shańqyldaǵan daýsyn estir edik. Aibarly sonshama. Qus ataýly bezip ketedi ǵoi, qarasyn kórmei-aq.
– Bizdiń Eski-Jurttyń tómengi jaǵyndaǵy Qara jartasqa itelgi qonaqtaýshy edi. Ótken jyly tozǵan uiasy ǵana kórindi.
– Biyl da joq, – dedi Kemerqan. – Mine, úshinshi jyl...
– Balapanyn alyp ketti me eken, – dedim. – Osydan bes-alty jyl buryn naýqan boldy ǵoi. Suńqar ataýlyǵa shet eldikter kóp aqsha tóleidi dep. Áldebir gazetterde qyran qustardy top-tobymen ruqsatsyz áketip jatyr eken, kedennen ustalypty, jerdiń sáni, ulttyń igiligi, toqtaý salý kerek degen dabyl kóterilgeni muń eken, kóldeneń olja izdegen jarym qazaq itelgi, tuiǵyn aýlaýǵa kiristi. Áitip-búitip aram paida tapsa da jón ǵoi, qanshama qus eki ortada bosqa qyryldy.
– Arabqa, nemese basqaǵa ótkizem degen esekdámemen ustasa bir joryq, – dedi Ómirbek. – Mundaǵy jurt qyzyq úshin nysanaǵa bailap ta ata beredi.
– Osyndai raqymsyz, jabaiy kepke jettik, – dedim eriksiz kúiinip. – Sizdiń aýyl ǵana emes. Barlyq jerde. İzdep kelgen qara láilegimiz aman bolsa jón edi. Basqa jazymy óz aldyna, eń úlken qater – adamnan bolyp tur ǵoi.
– Budan bir jeti buryn alystan kózim shalǵan, – dedi Kemerqan. – Bireýin.
– Ekinshisi uia basyp otyrýǵa tiis, – dedim men.
Qyrqany qýalai júrdik. Tóbedegi biik oba, tas qorymnan túse bergende, jerge jaiylǵan japyraǵy túieniń tabanynan úlken, ortasyndaǵy solqyldaǵy kere qarysqa jýyq úsh-tórt túp raýǵash kórdim.
– Aýjaly qaitty. Naýryzda ǵoi, eń qyzyq kezi, – dedi Kemerqan.
– Áitse de dámin tatyp kóreiik...
Solqyldaqtyń ekeýin qatarynan julyp, bireýin báibisheme usyndym.
– Sizde joq, bizde ǵana bar vitaminder qory!
Úlken japyraqtyń taǵy birin julyp, kóginen tazarttym. Sol qalpy aýyzǵa salyp, qyrshi tistep, dámin alyp edim. Raýǵash shynynda da qurǵańqyrap ketken eken. Biraq qyshqyltym sóli múlde sarqylmapty.
– Bala kezimizde, erte kóktemde raýǵash terip, qyrdan qyr asyp, ashylaýshy edik. Aǵzaǵa qajet, tabiǵi nár eken ǵoi. Sodan keiin qoi jýa. Odan soń dolana, qaraqat. Jabaiy qaraqat – dámi de, shyryny da ózgeshe...
– Qaraqat qalmady qazir, – dedi Kemerqan. – Aýdannan, aýyldan shyǵady, qystyq tosap jasaimyz dep top-tobymen. Jai ǵana jinap áketse jón ǵoi. Tapaidy, qiratady, tipti, qaraqaty qalyń jerde úzip, terip jatýdy artyq jumys sanap, butaǵyn syndyryp áketedi, baý-baýymen mashinalaryna tiep. Ony az deseńiz, qoqyryn tastap, araqtan qalǵan shólmekterin syndyra shashyp, taý-tas, toǵaidy tegis bylǵap, lastap ketedi. Álgindei qiia, quz bolmasa, bul Baqanastyń uzyna boiynda adal jer qalǵan joq. Apyr-aý, tym qursa keler jyly dál osy araǵa taǵy kelem dep oilasaishy. Oilamaidy. Keledi. Ótkennen qalǵanyn taǵy búldirip ketedi. Sondai zaman, sondai adamdar...
Qiialap, tómen túse bergende aiaq asty, qalyń tobylǵy arasynan pyr, dyr etip, úlken qońyr qur ushty.
– Balapany bar, – dedi Kemerqan.
Bes-on qadamnan soń, biik, qoraly tobylǵy túbi, qalyń kódeni japyra úiilgen qur sańǵyryǵyn ushyrattyq. Qubaqan sarǵysh, iilgen shynashaq keiiptes, búrtik-búrtik; kún emes, apta boiy otyrǵan orny.
– Túzdegi qustyń tezegine deiin taza, – dedim men.
– Osyny qoi-eshki qunyǵa jeidi. Aǵashtyń búri, tobylǵy, qaraǵannyń basy, áldene nármen tolyǵyp, sol qalpy túsetin bolsa kerek, – dedi Kemerqan. – Mine, ózi. Áne, qanaty salbyrap, jorǵalap barady, qyrǵa, ashyq jerge qarai. Biz kórsin dep.
– Balapandary osy jerde, aiaq astynda tyǵylyp jatsa kerek, – dedi Ómirbek te.
– Ene qurdyń jaraqatyna seneiik, sońynan júreiik, – dedim men.
– Oi, alla-ai, jan-janýarǵa deiin bala-shaǵasynyń qamyn oilaidy, – dedi bizdiń áiel.
– Adam ǵana oilamaidy. Onyń ishinde bizdiń qazaq, – dedim. – Áitpese, otyrǵan ornyn bylǵap, tóńiregin tegis tapap, qolǵa túskenin túgel qyryp-joimas edi. Ózimnen soń ómir ónbesin dep.
Taǵy bir kóldeneń belesten astyq. Uiysqan qaý kódede taiǵanaqtap, etekke túse bergende shoq úshqat túbinen qoian qashty. Ári qarai, oiǵa emes, qiǵashtai tartyp, qyrǵa salǵan. Artqy aiaqtary uzyn, serpimdi, qaýdyr qulaǵy úlken, keýdeli, sur qoian.
– Qap, – dedi Ómirbek. Qoian jol kesedi degen yrym esine túsip tur.
– Ol úiden shyǵa bergende, – dedim. – Aldymen. Biz budan buryn adal qusqa ushyrastyq qoi. Al myna qoian – toqshylyq, jaqsy joralǵy. Ózi de laqtai eken. Qazir eshkim qoian aýlamaidy ǵoi?
– Qoian atqan, qur atqan kisi kórmedim, – dedi Kemerqan. – Arqar, kiik siiaqty tatymdy ermek emes. Onyń ústine, jekelegen basshylar bolmasa, jalpy jurtta myltyq ta joq.
– Anaý jyly, jeltoqsan oqiǵasynan soń jurttyń qolyndaǵy qarýdy túgel jinap alypty ǵoi, – dedi Ómirbek. – Malshylardyń qasqyrdan qorǵanyp otyrǵan qus myltyǵyna deiin.
– Kishkene paida, úlken ziian, – dedim men. – Qazir sizdiń elińizde qazaqtan basqa jurt túgel qarýly...
– Tek tynyshtyq bolǵai, – dedi bizdiń áiel.
– Tynyshtyqty surap almaidy, – dedim. – Jalyna bergen, jaǵyna bergen aqyr túbi airyqsha japa shegedi...
Taǵy da qyrǵa shyqtyq. Aldymyz – uzyna sozylǵan kók oipań.
– Mine, anaý burmanyń saǵasynda, tóbesi kóringen qyzyl jartasyńyz. İzdegen qara láilegińiz.
– Tarsaidyń ózeni ǵoi, – dedim. – Arǵy qabaq. Qyzyl jartastyń etegi – tereń qara sý bolsa kerek.
– Qazir qarasý joq, – dedi Kemerqan. – Qamys, qoǵa, tal ósip ketken. Ózenińizdiń ózi joq. Biz kóship kelgende joq bolatyn. Buryn kóktemde ótkel bermei tasyp, sodan jazdyń ortasyna deiin jylystap aǵyp jatatyn deidi osy eldegi úlkender. Endi úziginiń ózi kórinbeidi. Ár tusta ǵana oidym sýlar bar. Áiteýir ań men qusqa jeterliktei. Jaldamai, jaiaý ótemiz, – dedi.
Ózenniń burma-burma, keide qysań, keide jaipaq eski arnasyn kóp jerde jasyl shalǵyn basyp ketipti. Shóbi suiqyl, tabany tastaq tustarda kóktemgi qar sýynan sońǵy salyndy, múk izi baiqalady, al taqyr, oipańda – áýelde sý tunǵan, kóp uzamai sorǵyp, maida batpaq bolǵan, endi múlde qurǵap, shytynai qatqan kebir betinde álde taǵy ań, álde tuiaqty mal izderi kórinedi. Áredikte, jarqabaqqa mingese bitken tapaltaq, sirek tal túbinde shaǵyn qarasýlar bar eken. Biz tómen quldap, azǵana júrgen soń, seldir, shoq-shoq aǵashtar tutasyp, irilenip, biteý toǵaiǵa ainala bastady. Jaqyndaǵan saiyn sol qabaqta oqshyraiǵan, beridegi biik, qalyń kóksur tal boiynan asyp, kóldeneńdei kóringen Qyzyl jartasqa úńile tústim. Aýqymy keń bolǵanymen, tym biik emes ári tóbesi jaipaq eken. Qyran qustar uia salmas jáne azýly ańnyń qarymy jetpes, sondyqtan da beibit qusqa qolaily turaq.
– Mine, eski qora, – dedi Ómirbek.
– Óziń aitqan Qozybai naǵashyńnyń qorasy shyǵar, – dedi bizdiń áiel.
– Kelin qanshama jasqa kelip otyrsa da, ótkendegi atalarynyń atyn ataýǵa bolmaidy, – dedim men ázil-shyny aralas.
– Aiyptymyn. Qoishybai atam deýim kerek eken, – dedi báibishe kelini kúlip. – Qandai ádemi. Qabyrǵalary túgel tastan qalanǵan ba?
– Sen bizdiń Eski-Jurttaǵy, baiaǵy tas qorany kórseń ǵoi, XVIII ǵasyrdan qalǵan, – dedim. – Artqa tartqan sotsialistik kolhozymyz kommýnizmge bastar ozat sovhozǵa ainalyp, úlken qurylystar qolǵa alynǵanda jańa, úlken qoi qoralardyń irgetasyn quiý úshin túk qaldyrmai buzyp, tasyp áketipti. Ol endi... bai bolmasa da, bar kisiniń qystaýy. Al myna Qozybai naǵashymnyń sharýashylyǵy ortaǵa jete-qabyl ǵana bolǵan.
– Sonda da jaqsy, – dedi Ómirbek. – Esebi, eki qabyrǵasy ornynda. Qalai aman qalǵan?
– Taqaý mańdaǵy shaǵyn mal qystaqtaryna ǵana alǵan. Úlken qurylystan alys, ol kezde myna sai jylǵaly, batpaqty, júk mashinasy óte almaidy. Ógiz arbamen eptep qana tasidy ǵoi. Áitpese, irgesine deiin qazyp áketetin edi. Báribir aianyshty sýret. Qazaq eskiliginiń múgedek qalyby.
Bala kezimde, keiinirek, erjetken shaǵymda da, eski tas qoralardy kóp kezetin edim. Ózimniń úlken atamnyń, odan da burynǵy babamnyń jaily, qutty meken-turaǵy bolǵan Eski-Jurttaǵy Bulaqty saidyń kúngei betine salynǵan aýqymdy, aýmaqty tas qora ǵana emes. Osy Baqanastyń boiy, Shyńǵystyń Syrty, Qarqaraly bet, Shubartaý tarabyndaǵy qanshama baiyrǵy qystaý. Yqtasyn qýys, kúngei tóske salady. Qar az túsedi, boran, yzǵyryq ótinen taǵy tys. Qozybai naǵashymnyń qystaýy da arqasyn taýǵa súiep, tústikke bet bere ornalasqan eken. Sol qanaty quryq boiy kerege tasqa tirelip tur. Tastyń aldy – kei tustarda shoq-shoq, surǵylt qiiaq, shet jaqtaryna tyrbyq torǵaioty ósken jaidaq – seksen jyl burynǵy qordasy qunarsyz, kúiik topyraqqa ainalǵan mal qoranyń orny. Al qystaýdyń óziniń artqy qabyrǵasy ǵana bútin eken. Taýdyń qara tasynan, jalpaq, tegis betterin ishke qaratyp, oraiymen jymdastyra qalaǵan. Qalǵan úsh qabyrǵanyń biri – belden, qalǵan ekeýi men aralyq bólikteri tizeden ǵana. İrgeden ishke deiin topyraq, shóp basyp, tabany kóterilip, burysh-buryshyna bozǵyl qaraǵan shyǵyp ketipti. Adyra qalǵan eski qonys. Baǵzydaǵy qazaqtyń baqytsyz jurty.
– Bul Qozy-ekeńniń urpaǵy? – dedi Ómirbek suraýly júzben.
– Otyz ekinshi jyly túgel ashtan qyrylǵan, – dedim men. – Qiynshylyq bastalǵanda, jailaýǵa kósher mal joq, qalyń el ortasyna qarai jyljyǵan ǵoi.
– Osy arada otyra berse, tiri qalar ma edi, álgi Órik ájemiz siiaqty, – dedi bizdiń báibishe.
– Onda aldaǵy qystan shyqpas edi, – dedim men. Órik sheshemizdiń tiri qalýy – kezdeisoq jaǵdai. Qara láilektiń úsh-tórt balapany qanshama janǵa neshe kúnge jeter edi? Bári de baýdai túsip qyryldy.Qoldaǵy mal ketken soń, kóldeneń nápaqa kimge jáne qanshaǵa qorek bolmaq. Men kezinde ózimniń atam men ájemnen bastap, úlkenderden qanshama surastyrdym. Asharshylyqtan aman ótkenderdiń bári de áldebir kútpegen sebep, kezdeisoq jaǵdaida tiri qalǵan. Al ólim – jalpyǵa ortaq zańdylyq eken. Qalyń qazaq jappai qyryldy, bir qonys, bir aimaq emes, jalpaq el... Túgelimen. Bizdiń aýyl siiaqty shalǵai jurt, búkil Sary-Arqada onnyń toǵyzy ketti. Búkil qazaqtyń, jalpy esepke túsirsek, assa úshten biri ǵana qaldy. Onyń ózi keýdesi basylǵan, kemshin sana, kembaǵal túisigimen. Zardaby bizden ótip, kelesi urpaǵymyzǵa tiip jatyr...
Manaǵydai kóterińki emes, dabyrsyz, salbyrańqy qalypta, kóz kórip turǵan Qyzyl jartasqa qarai bettedik.
8
Qara láilek qalbań etip, dybyssyz, únsiz kóterilgen. Alǵash baiqaǵan – Kemerqan boldy.
– Áne, ushty uiadan, – degen.
Biz onsha alys ta, tym taqaý da emes, áýdem jer qalǵanda Qyzyl jartastyń qýys, kertpesh betindegi uiadan ushqan qara láilek, oramy solai ma, álde tynysh tirligin buzǵan qos aiaqtylardy ańdap kórgisi keldi me, áýeli týra tóbemizden ótti, tym jaqyn, jarym arqan boiyndai ǵana. Dene turqy jaraý, baýyry men qoltyǵy aqsur, qanat qarymy keń eken. Úshkildene bitken úlken, qyzyl tumsyqty uzyn moinyn emine sozyp, tizesi býyltyq, ol da qyzyl, serbigen eki aiaǵyn taraq quiryǵynan asyra, artqa kerip, ásem shalǵyly, súiir qos qanatyn jeńil, baiaý siltep óte bergende men manadan beri daiyndap kele jatqan fotoapparatymdy tartyp úlgerdim. Al Ómirbek videokameraǵa túsirip jatyr. Qara láilek bizdi shyr ainalyp, sheńberlei ushyp, ainalǵan saiyn alystap, oramy da keńeie bergen. Qatty qaýipte, biraq airyqsha dybys shyǵarmady. Tek birer ret qana, álde "che-li!..", álde "che-lin!.." degen dármensiz, degbirsiz úni jetkendei. Aqyry taý betke, toǵai alabyna qarai uzai dóńgelenip, ájeptáýir biikte týra tóbemizden ótip, endi biz tike betkeidi qiialai kóterilip, qyzyl jartastyń ústine shyqqan kezde tómengi jal basy, biik seki tastyń ústine baryp qondy. Siraǵy sozylyp, keýdesi oqshyraiyp kóringen. Uzyn, doǵa moinyn ońdy-soldy buryp, amalsyz, sharasyz qalypta qozǵalaqtap qoiady.
Men ýaqyt ozdyrmai, tóbeden úńilip, qyna basqan qojyr, qyzyl jartastyń orta tusyna, shylbyr boiy tómende, ishke kire úńireigen kertpesh qýysqa ornalasqan uiaǵa bajailap qaradym. Tolaiymen emes, bir jaq sheti ǵana kórinedi. Tas jieginen uzap, etpettei jatyp, árirek úńildim. Kózge shalynǵan iinine qaraǵanda, qulashqa taqaý tárizdi. Dóńgelene úiilgen qý butaq, uzyndy-qysqaly shyrpylar surǵylt, sarǵysh saz balshyqpen berkite jymdastyrylǵan eken, ortańǵy, oiyq tusynda maida qý shóp, jańadan julynyp salynǵan kók japyraqtar kórinedi. Taǵy da emine túskende shetki jumyrtqany kózim shaldy. Qaz jumyrtqasy qarailas, odan góri sopaqshalaý, úlken, ádemi, appaq.
– Aǵa, baiqańyz, qulap ketpeńiz, – dedi meni aiaǵymnan ustap, belimnen basyp turǵan Ómirbek pen Kemerqan qaýiptene saqtandyryp.
– Balapan shyqpapty, bir jumyrtqa kórdim, – dedim.
– Men qaraiyn, – dedi Ómirbek. Jai ǵana qaramaidy, kameraǵa jáne sýretke túsirip almaq.
Endi Kemerqan ekeýimiz, birimiz belbeýinen, ekinshimiz siraǵynan tartyp, tabandap ustap turdyq.
– Sonshama eminbe, boldy, – dedim men sálden soń-aq keiin súirep.
– Qazir, qazir, – deidi Ómirbek demin tartyp. – Boldy, – dedi aqyry.
– Seniń júrgen júrisiń de, jazǵan jazýyń da tolǵan bir mashaqat, – dedi bizdiń báibishe. – Qarap turǵanda zárem ketti. Baiǵus láilektiń ne jany qaldy eken. Shydai almai ol da ushty. Jarar endi, jumyrtqa sýyp ketedi, qaitaiyq.
Endi tipti alystap ushqan qara láilekke jaltaqtai qarap, asyǵys keiin júrdik.
– Jumyrtqa úsheý eken, – dedi Ómirbek. – Bary sol ma, álde salyp bitpegen be?
– Qaida, kelgeninen beri aidan asty, – dedi Kemerqan.
– Keide bes-altyǵa deiin jumyrtqa tabady, – dedim. – Qysqy qonystarynyń jai-kúiine bailanysty. Kóbine úsheý-tórteý. Iaǵni, ortadan joǵary jaǵdaida, birshama táýir degen sóz.
– Afrikada ǵoi? – dep surady Ómirbek.
– Negizinen, Afrikanyń ortalyq tusy, Saqara shólinen arǵy aimaq, ekvatorǵa taqaý. Biraq bizdiń láilek sonshama shalǵai Ońtústik-Batysqa ushpasa kerek. Úndistan túbeginiń shyǵys qoltyǵynda, nemese Tynyq muhittyń Ońtústik Qytai jaǵalaýynda ótkeredi mundaǵy qys kezeńin.
– Mine, mamyrdyń ortasy bolyp qaldy, jumyrtqasy endi qashan shyǵady? – dedi bizdiń báibishe. – Tym kesh qoi.
– Jaralmyshta bári naqty eseptelgen, – dedim. – Naýryzdyń sońy, kókektiń basynda keledi, baýyr basqan ejelgi qonys, eski uiaǵa. Qutty ornyn jailaýmen, sirá, birer apta júredi, kún aralatyp úsh jumyrtqasyn tapty, taǵy bir apta deńiz, iaǵni jarty ai ótti, kókektiń orta tusy, nemese sol tóńirek. Endi otyz bes-qyryq kún jumyrtqa shaiqaýy kerek. Demek, bizdiń balapandar búgin-erteń bolmasa, aldaǵy aptada shyǵyp qalýǵa tiis, – dedim, qara láilektiń elesi qaita oralǵannan soń, ótken kúzde "Janýarlar álemi", "Qyzyl kitaptan" bastap, Internetpen tiianaqtap, qustyń osy bir sirek tuqymy týraly entsiklopediialyq demeiin, birer áńgimeden asyp artylar ájeptáýir maǵlumat jinaqtaǵan men, endi sonshama bilimim ishime syimai. –Aqsur, ulpa tústi, basy úlken, tumsyǵy jalpaq, aiaǵy álsiz, sary-aýyz úsh balapan. Bálkim, ekeý. Joq, jumyrtqa sany shekteýli, úsheý.
– Sodan soń?
– Sodan soń áke-sheshesi... Aitpaqshy, ekinshi láilek qaida? – dedim. – Iá, uiany kezektesip basýy kerek, jem izdep, tynys taýyp, alysyraq ushqan shyǵar. Máselen, qarshyǵaly Qońyr tasqa emes, joǵary órlep... Aman bolǵai... Sodan, balyq ákep, baqa-shaian ustap, asyrap jetkizedi. Keýdesi men qoltyǵy appaq, qanaty men quiryǵy, qyr arqasy qap-qara, maqpaldai tógilgen, kún sáýlesinde qyzǵyltym-sary túspen qubylǵan jańa úsh láilek. Topshysy bekir aldynda junttai semirip, enelerinen de úlken bolady. Sodan soń, jumyrtqadan shyqqanyna shamamen alpys bes-jetpis kún tolǵanda qanaty qataiyp, uiadan ushady. Shildeniń sońy, tamyzdyń basy, alǵashqy dekada dep qoiyńyz. Bes-on kún keń dúniedegi seiil-serýen, kóp uzamai, tamyzdyń orta tusynan óte bere ata-enesimen birge, bolsa, taqaý tóńirektegi týystarymen bas qurap, jyly jaqqa jol tartady. Quba beldi basyp, asqar taýdan asyp, elden el ótip, jerden jer utyp, tiianaqsyz kók aspanda tynymsyz qanat siltep, aiǵa jýyq aýyr sapardan soń, úirenshikti jyly aimaqqa baryp jetedi. Beride qanaty talyp, qýaty sarqylyp, sherýden shettemese, jolai, salqar kósh ústinde kóldeneń qazaǵa ushyramasa, uzaq qys, iaǵni, bizdegi qys, ol jaqtaǵy ystyq jaz, amalsyz qonysta taǵy qanshama páleden qaqas qalsa, arada alty-jeti ai ótkende soltústikke qarai qaita ushady. Týǵan ólke emes, týǵan tóńirek emes, naqty mekenge, myna bizdiń qara láilek úshin – Shyńǵystaýdyń Sarty, Baqanas ózeniniń boiy, Tarsaidyń quiǵany, anaý Qyzyl jartasqa. Ózderi aman jetse, uiasy ornynda tursa, kele sala kútpegen keselge ushyramasa, taǵy da jumyrtqa basady. Ol jumyrtqadan shyqqan jańa áýlet, óz kezeginde taǵy da turaqty kósh jolmen shet jurtqa baryp, kelesi kóktemde baiaǵy týǵan jerge qarai asyǵady...
– Sonda bul qara láilegimiz qansha jasaidy? – dep surady Kemerqan, biz alys qyrǵa shyǵyp, Qyzyl jartas kóz ushynda qalǵanda. – Anaý áli qonǵan joq, – dedi suraǵyna jaýap kútpesten.
– Kórip tursyń ba? – dedi jeńgesi tańyrqap.
– Túz qazaǵynyń kózi qiiadan shalady, – dedim men. – Birde Mańǵystaýda, Áýlielerdi aralap júrgende, bizden bólinip, jaiaýlap jer shalyp ketken serikterimizden adastyq. Sonda, tóbe basynda otyrǵanda, osy Kemerqan quralpas jolbasshy jigitimiz: "Áne, anaý qyrdan túsip keledi!" – degende dúrbimen qarap áreń tapqanym bar. Sirińkeniń shiindei ǵana eken, manaǵy eki jigitimiz. Tórt-bes, bálkim, jeti-segiz shaqyrym jer. Sony dúrbisiz, kádimgi kózimen kórgen.
– Tómen túsip, tasaǵa keteiik, – dedi Kemerqan. – Uiasyna jaqyndady. Bizdiń qaramyz úzilgenin kútip tur. Sonshama saq qus... Iá, aǵa, sózińizdi bóldim, bul kieli qusymyz qansha jasaidy eken?
– Sony da bilesiń be? – dedi bizdiń áiel.
– Báibishe, men seniń óziń týraly óziń bilmeitin nárselerdi bilem, – dedim kúlip. – Al munda kóp aqyldyń keregi joq. Tiesili deregin taýyp, oqyp, este saqtaǵannan basqa. Mamandardyń zertteýinde jiyrma-jiyrma eki jas dep aitady. Ol – zooparktegi, arnaiy qoryqtaǵy baqylaý kórsetkishi. Erkin dúniede kemi jiyrma bes, tipti tolyq otyz jasasa ǵajap emes. Árine, tabiǵi múmkindik mólsheri. Anaý-mynaý qazadan tys bolsa.
– Sonda... myna láilek – baiaǵy, siz aitqan...
– Men aitqan, atam aitqan láilekterdiń tikelei urpaǵy, – dedim. – Enesi jasy jetip, nemese basqadai kesel-páleketten ólgennen soń, týǵan, úirenshikti ári qolaily uiaǵa ótken bir jyldardaǵy balasy ornyǵýǵa tiis.Dál ózi bolmasa da, týystas jaqyny. Jyldar boiy basqa tarapqa ushpai, tek týǵan jerge ǵana oralyp otyrsa, bóten qus emes, naqty sol áýlettiń tuiaǵy bolýy anyq.
– Óte qyzyq ári áserli jaǵdai... – dedi Ómirbek.
– Aianyshty... – dedi Kemerqan. – Qimasa da, amalsyz ketedi. Qanaty talyp, ańsap oralady. Eki taraptaǵy aýyr sapar turypty, munda kelgennen soń taǵy da qanshama qater. Sonyń bári sátimen balapan ushyrý úshin...
– Urpaq úshin, násil jalǵastyǵy úshin kúres dep atalatyn, tabiǵi túisikten shyqqan, jazylmaǵan zań, – dedim men. – Jeke bastyń tirshiligi – ekinshi kezekte. Eń bastysy – balapan. Adamzat qaýymy da osylai qalyptasqan. Áýelde. Ýaqyt oza kele tabiǵi túisikke júrek pen júike qýat berdi, aqyl men parasat óris, tiianaq berdi, týystas násil tutas bir halyqqa ainaldy. Qazaq ta solai bolǵan, ótken bir zamandarda...
– Jaraidy, – dedi bizdiń báibishe, meniń keiingi kezdegi qamyryqty, qiǵash áýezimniń bir ushyǵyn ańdap, – balalardyń basyn aýyrtpa. Odan da myna qara láilek...
– Endi qai áńgimesi? – dedim, ul-qyzdary ósip-jetilgennen beri birjola kúsh alǵan báibishemniń sózdi bólgenine keiimesem de, eriksiz irkilip, onsha unatpaǵan qalypta.
– Biyl, mine, úsheý bolyp qaitady...
– Balapan, – dedim. – Túgel órse. Uzaq jazdan bári de aman shyqsa, ata-enesimen qosylyp, beseý bolyp qaitady.
– Sonda, keler jyly taǵy da jańa balapandar. Aldyńǵylary jetilip, olar da uia basady... Kóbeiip, osy tóńirekti túgel toltyrmai ma?..
– Toltyrmaidy. Tipti, qazirgi qalpyn saqtaýynyń ózi kúmán. Azaimasa. Barar, qaitar joldaǵy qiyndyqtar qanshama. Aittym, kóldeneń qater kóp. Árqily azýly, tuiaqty jyrtqyshtar óz aldyna. Eń basty qaýip – eki aiaqty adamnan. Tikelei qurtpasa da, jyl ozǵan saiyn ań men qus ataýly ómirlik órisi qýsyrylyp, tynysy tarylyp barady. Sońǵy júz jylda óz qatarynda qara láilektiń sany da ólsheýsiz kemigen. Qazir "Qyzyl kitaptaǵy" joǵalyp, quryp bara jatqan jan-janýarlar tiziminiń bel ortasynda. Esepshi mamandardyń aitýynsha, Reseidiń shalǵai taraptarynda ara-kidik qana kózge túsedi, al Sibirde, baitaq Sibirdiń tutas bir aimaǵynda qara láilektiń nebári eki júz juby ǵana qalypty. Al ondai, ien ǵana emes, ormandy, sýly, nýly aimaqtary joqqa jaqyn Qazaqstanda qanshasy bar? Jiyrma ma, otyz ba. Búgin. Erteń sonyń nesheýi qalady? Bálkim, myna qara láilek – osy tuqymnyń bizdegi eń sońǵy juqanasy shyǵar... Qaitkende de tań qalarlyq, shetin jaǵdai.
– Onyń ústine sizdiń áýletke enshili, básire qus bolyp tur ǵoi, – dedi Ómirbek kúlip. – Arǵy tegine deiin belgili.
– Mineki, eń jaqyn týysyńdy jańa taptyń, – dedi bizdiń báibishe kúlip.
– Dáp solai, – dedim. – Jalpy jan iesine ortaq jiptik jaiyn aitpaǵannyń ózinde. Áńgimeniń bastaýyndaǵy 32-jyl beride qalady. Meniń Maǵash atamnyń ómirimen eseptegenniń ózinde bir ǵasyrdan asypty. Ol – kóz kórgen taýarih. Al aryǵa ketsek, shynynda da bizdiń áýletpen birge jasaǵan. Óz balalarymmen, keiingi nemerelerimmen jalǵastyrsam, mine, jeti-segiz ata boiy qatarynan qanattasa ǵumyr keship keledi eken. Anyǵy sol, – dedim.
– Shynynda da ǵajap eken, – dedi Kemerqan tamsanyp, basyn shaiqap.
9
Arada onshaqty kún ótken soń, qara láilektiń balapandary jumyrtqasyn jaryp shyqqan shamada, qus qaitpai-aq biz ózimizdiń jaily mekenimiz – qysy qońyr, jazy jaisań Eýropanyń qaq ortasy, Altyn Pragadaǵy úiimizge oraldyq. Eki aptalyq erkin demalystan keiin úirenshikti tirshiligime oiystym. Jazý ǵoi baiaǵy. Áýelgi kezekte – keshegi qara láilek hikaiasy.
Qara láilek – qazaq taǵdyry – óz ǵumyrym – jalpy adamzat sherýi... Oilai berseń, túbine jetpeisiń.
Mine, erikti qalaý ma, yqtiiarsyz taǵdyr ma, týǵan jerden qiian alysqa birjola qonaqtaǵan siiaqtymyn. Ókinish joq, keiis joq. Mereili qýanysh ta joq. Ómirdiń burma soqpaǵynyń taǵy bir iin tusy. Bálkim, eń sońǵy úzik. Qaitkende de, bolat qalamnyń ushynda sheshim tabatyn talaiyń. Jazmysh. Jáne allanyń rahmaty.
Iá, kúndegishe, Zlata Praganyń tynysy keń, tańdama bólikteriniń biri – Nebýshitse aýdany, samaldy kók beles ústindegi yqsham kottedjdiń ekinshi qabatynda, jumys kabinetimde otyrmyn. Sońǵy jeti-segiz jyl boiy túnde jazatyn edim. Túnniń tylsymǵa jaqyn ekinshi jarymynda. Endi jańa qonysta baiyrǵy qalybyma qaita kóshtim – kúndiz jazam, tańerteńnen túske deiin. Tabiǵi jaryq, ádepki jaǵdaida. Terezem tústik-shyǵys, shaǵyn baqqa qaraǵan. Kún sáýlesi tike túspes úshin, saiypqyran Shyńǵys hannyń sýreti bederlengen qaly kilemsheli kóldeneń qabyrǵaǵa qarai shegine, qiǵash qoiylǵan jazý stoly – men úshin jankeshti, ǵalamat maidan alańy siiaqty. Ótken uzaq ǵumyrdyń tikelei jalǵasy, bolashaqtaǵy kesimdi tirliktiń túiindi kórinisi. Endi ne kútip tur? Meni emes, qai tarapta da bolarym bolǵan, endigim – azdy-kópti ushtyǵy ǵana. Týǵan jer, qandas halqymdy aitam. Mine, Cheh elinde otyrmyn. Arǵy-bergi tarihyna qyzyqpaimyn, kesheli-búgingi bolmysyn kúndemeimin. Myń jarym jyldyq qily-qiǵash joldan ótken, jyǵylǵan, turǵan, ata-mekenin saqtaǵan, urpaǵyn ósirgen, aqyry táýelsizdik týyn kótergen. Azýy alty qarys Germaniia emes. Kezinde álemge jaryq shashqan Frantsiia emes. Jarym dúniege ǵuzyryn júrgizgen Britaniia emes. Biraq óz úni, óz sybaǵasy bar ózgeshe jurt. Kishkentai Chehiia. Nebári toǵyz million qaýym. Óz ordasyndaǵy qazaq quralpas. Al bar órisi – Almaty men Narynqoldyń aralyǵyndai ǵana jer. Biraq shyn mánisinde derbes, erkin el. Jeri shaǵyn deńiz, halqy kem deńiz, qaitkende de qiiamet kúnine deiin osy qonysynda, óz aty, óz tili, óz týymen jetýi kúmánsiz. Adamzat aman bolsa, jer shary ornynda tursa, cheh ta eshqaida ketpeidi. Sol alaqandai jerdegi oidym ormanymen, basqasyn qoiǵanda, astana baitaǵy Praganyń taqaý irgesi ǵana emes, qaq ortasy, qalyń aǵash ishindegi, jan adam timeitin, qaptaǵan qoian, jorǵalaǵan qyrǵaýyl, erkin jaiylǵan eligimen qosa. Al sen... egemen el, táýelsiz memleket dep dalbalaqtap júrsiń, bes Frantsiia, jeti Germaniia, otyz Chehiia siiatyn keńbaitaq jeriń dal-dul, atalmysh eki-úsh el emes, búkil Eýropa, jarym dúniede joq qazyna-bailyǵyń jat jurttyń talaýynda, azamatyń qajyǵan, adamyń azyp-tozǵan. Júgirgen ań, ushqan qus turypty, ózine ózi jaý. Qara láilektiń qamyn aityp otyrsyń, qalyń qazaqtyń jóni qalai bolmaq? Uia basar qut meken de, urpaǵyn órgizer qunarly qonys ta týǵan el, baýyr basqan jerinen tabylypty. Endigisi ne? Bas Ordadaǵy toǵyz million, syrt elderdegi tórt million – qaptaǵan qazaq, qanshama halyq, ońynan ai, solynan kún týǵan zaman, eń igilikti kezeńde, sol jypyrlaǵan on úsh million qalpynda tutasymen álgi "Qyzyl kitapqa" enip ketkenin ózi de bilmeidi. Anaý, azaiyp, seldirei kele, birjola joǵalý qaýpine túsken ań men qustan bir aiyrmasy – búgin eshbir zań qorǵamaidy, erteń eshkim joqtap, izdemeidi. Budan júz elý jyl buryn Shortanbai aitqan: "Sý túbine kettiń, jurt, – Tal tabylmas qarmarǵa!" – degen zarly úkimi mine, endi ǵana tolyq shyndyqqa ainaldy.
Osy, biylǵy kóktemdegi sońǵy saparda týǵan jerdiń taý-tasyndaǵy, ózim bala kezden bederin tanyǵan qanshama eski tańba – erekshe sypatty myń san petroglifti osymen neshinshi márte, biraq táptishtep, túgendep sýretke túsirip edim. Miftik sypattaǵy túsiniksiz shiyrtpaq, árqily jumbaq syzyqtar óz aldyna bir sala. Qadym zamanda jerge túsken, skafandr kigen astronavt, nemese kún adamy, uzynshaq, úshkil, aiyryla shekilgen túp tuǵyryna deiin anyq kórinetin kosmos kemesiniń sulbasy... Sadaq tartqan atty jaýynger. Qos at jekken áskeri arba. Ań aýlaý kórinisteri. Erkektik múshesi jer syzǵan, úsh aiaqty kórinetin ózgeshe adamdar beinesi... Uialy bóltirigimen múiizdi buǵyny qamaǵan, kórinisi zor qanshyq qasqyr. Qaptaǵan, árqily ań beineleri. Bulardyń ishinde arqar men taýteke basqa taraptan da tanys. Ómirde bar, biraq tasqa tańbalana qoimaǵan, osy óńirde ǵana emes, búkil qazaq jerinen joǵalǵan jolbarys pen qabylan. Bulan, taǵy, tarpań, dombai. Sileýsin, irbis. Aidahar, keles. Eń qyzyǵy – balyqtar men qustar. Búginde Baqanas boiynda joq jaiyn, shortan men kókserke. Jáne... qara láilek! Tarsaidyń etegi emes, orta tusynda, jaltyr, taqtaidai qara tas betinde jalǵyz-aq tańba – buryn ushyraspaǵan sýret – qara láilektiń beinesi muqiiat oiylypty. Qanaty qaiyryla jaiylǵan, moiny emine sozylǵan, uzyn tumsyǵy turqynyń shiregindei. Basqa bir qanatty emes, qara láilektiń naq ózi. Maǵan sońǵy júz birdeńe jyldyq ǵumyry maǵlum básire láilektiń túp atasy. Budan kemi úsh-tórt myń jyl buryn tańbalanǵan. Odan arǵy shyn ǵumyryn aitpaǵanda. Kieli qara láilek máńgilikpen birge jasap keledi eken! Endi joǵalsa da armany joq! Obaly adamǵa ǵana.
Al qairan qazaq... Obaly kimge deimiz? Ári oilap, beri oilap, aqyry taptym.
Qaterden saqtanyp, uiasyn pále-jaladan alys aimaq, onda da qol jetpes tas qiiaǵa salatyn qara láilek qurly túisigi bolmasa... bul qazaqtyń bar obaly ózine. Ańdap tursańyz, qalaýy da, tileýi de ózine qarsy. Búgingi bar isi – erteńgi tirligine qaishy. Keleshek urpaǵy túgili, qazirgi óz basynan tys.
Endeshe, jan ashityn, jylap qamyǵatyn jóniń joq eken. Aittyń, jazdyń, jarladyń, zarladyń, aqyryna deiin alystyń. Arýaq riza. Mine, kúniń eńkeidi, kúshiń sarqyldy. Qalǵany – haq táńiriden. Endigi bar úmitińdi qiiametten kút te, tynysh uiyqta!..
Muhtar Maǵaýin, 2007 jyl
