مۇحتار ماعاۋين. "قارا لەيلەك" (ەڭگٸمە)

قارا لەيلەك

1

قارا لەيلەك تۋرالى ەكٸنشٸ رەتكٸ, ەۋەلگٸگە تٸكەلەي جالعاس ەڭگٸمەنٸ كەمەرقاننان ەستٸدٸم. موڭعول ۇلىسىنان كٶشٸپ كەلگەن جٸگٸت, قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعان كەزدەگٸ ەۋەلگٸ تولقىن ورالماندار قاتارىنان, التى اعايىندى. بەرٸ دە سول بەتٸندە بٸزدٸڭ اۋىلعا ورنالاسقان ەكەن. العاشقى قيىندىق جىلداردان سوڭ شارۋالارىن وڭداپ الىپتى: ەكەۋٸ مۇعالٸم, بٸرەۋٸ جۋرناليست, قالعان ٷشەۋٸ مال سوڭىندا. بەرٸ دە ۇجىمدى, ىنتىماقتى, كەلٸنشەكتەرٸنە دەيٸن تاتۋ, ال ٶسٸپ-ٶندٸگەن, ەرەسەكتەرٸ مەكتەپ بٸتٸرۋگە تاقاپ, بەسٸكتەن وزعان كٸشكەنتايلارى شۋلاي شاپقىلاپ جٷرگەن بالا-شاعانىڭ قايسىسى كٸمگە تيەسٸلٸ ەكەنٸن تانىپ بٸلۋدٸڭ ٶزٸ قيىن ەرٸ قاجەتسٸز. ەۋەلدە ٷلكەندەرٸنٸڭ ٶزٸن انىق اجىراتا الماپپىن. ەيتەۋٸر وسى التى ۇلدىڭ جەنە ەر تاراپقا ۇزاتىلعان تاعى ٷش قىزدىڭ اناسى – باعزىداعى قازاق ەيەلٸنٸڭ بٷگٸنگٸ تٸرٸ ٷلگٸسٸندەي, ەجەلگٸ دەستٷر بويىنشا مۇعالٸم كەنجە ۇلدىڭ قارا شاڭىراعىندا وتىرعان قارتاڭ شەشەلەرٸ مەن تانىمال جۋرناليست اعالارى ٶمٸربەكتەن سوڭعى وشاق ۇيتقىسى – وسى كەمەرقان ەكەنٸن اڭداعام. باتىر تۇلعالى, ەر كٶڭٸلدٸ جٸگٸت. اعايىنعا باس بولىپ, قانشاما ماشاقات, سەرگەلدەڭنەن سوڭ بابا جۇرتتان مول كەسٸمدٸ, قۇيقالى قونىس العان دا وسى كەمەرقان. شىڭعىستاۋدىڭ تٷستٸك بەتٸ, باقاناس ٶزەنٸنٸڭ ۇيىقتى بٸر تۇسى, كەڭسۋات دەگەن جەر. مەنٸڭ اتا مەكەنٸم ەسكٸ-جۇرتپەن ٸرگەلەس. ەرٸ ەجەلگٸ شەجٸرە جٶنٸمەن ەسەپتەگەندە تامىرىمىز بٸر, دٸڭٸمٸز ورتاق. سوندىقتان, قاي جاعىنان العاندا دا, بەس اتاعا دەيٸن بۇدىرى جوق ماعان جاقىن تۋىس بولىپ شىعادى. كەيٸنگٸ جەتٸ-سەگٸز جىل ورايىندا الىس اۋىلىما جيٸرەك قارايلاسام – وسىنداي ەتەنە باۋىر, ريياسىز ٸنٸلەردٸڭ ىقىلاس-پەيٸلٸنەن ەكەن. بۇرىن بەس-ون جىلدا بٸر كٶرۋشٸ ەدٸم, قازٸر جىل ارالاتپاي قاتىنايمىن, تٸپتٸ, بٸر جازدا ەكٸ رەت كەلەتٸنٸم بار. جەنە ٷش-تٶرت كٷنگە ەمەس, قاتارىنان ٷش-تٶرت اپتاعا. كٶك شالعىن ٷستٸنە كٶتەرە تٸگٸلگەن كيٸز ٷي, ساۋمال ٶزەن, سامالدى قىرقا-بەلەستەر, ساپىرىلعان سارى قىمىز, ٷيتٸلگەن قوي ەتٸ, مۇنداعى قازاق مٷلدە دەرلٸك ۇمىتقان قۇرت, ٸرٸمشٸك پەن قولدان تارتىلعان ماي – بۇدان ارتىق قانداي دەمالىس بولۋى مٷمكٸن. جەنە كٸندٸك كەسكەن, تٸرشٸلٸك يەسٸ رەتٸندە قالىپتاسقان, كەڭ دٷنيەگە قانات قاققان تۋعان جەرٸڭ. ەركٸن ارالايسىڭ, ەمٸرەنە تولقيسىڭ. تىنىسىڭ كەڭٸپ, عۇمىرىڭ ۇزارماس جٶنٸ جوق.

مٸنە, وسىنداي كەزەكتٸ باراقات دەمالىستىڭ سوڭعى بٸر كٷنٸ بولاتىن. مايلى جامباس پەن قويۋ قىمىز ٷستٸندە, قالى كٸلەمدٸ كەرەگە باسىنا ٸلٸنگەن ۇلپا قوڭىر ەلتٸرٸگە كٶزٸم تٷسٸپ ەدٸ. تٶردە قۇيرىعى جەرگە تيگەن كٶكجال قاسقىر, بٸر قاپتالدا تٷگٸ تٶگٸلگەن قىزىل تٷلكٸ – ەشقايسىسىنا نازار توقتاتىپ قاراماپپىن. ورنىمنان تۇرىپ بارىپ, انىقتاپ كٶردٸم.

– مىناۋ... بۇلعىن عوي, – دەدٸم, قۇلاعى قىسقا, قۇيرىعى كەلتە, تاماعى مەن باۋىرى سەل-پەل اشاڭ, قوڭىر ماقپال ەلتٸرٸنٸ كەرەگە باسىنا قىستىرىلعان ٸلگەگٸنەن الىپ, اۋدارىپ, تٶڭكەرٸپ قاراپ. قولىما مايدا جىلۋ ەمەس, سالقىن بٸر لەپ كەلگەندەي.

– يە, – دەدٸ كەمەرقان. – بۇلعىن دەدٸڭٸز بە? باياعىدا ٷلكەندەر سۋسار, كەمشات, قۇندىز دەپ, بٸز تٷستەپ كٶرمەگەن باعالى اڭدار تۋرالى ايتىپ جاتاتىن. سونىڭ بٸرٸ شىعار دەپ ٸلٸپ قويدىم. جانىم اشىعانمەن, امال جوق. قاسقىرعا قۇرعان قاقپانعا تٷسٸپتٸ. سٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرتتان بەرٸ, تارسايدىڭ ەتەگٸندە. الدىڭعى ەكٸ اياعى كەرٸ جٸلٸكتەن, قاتارىمەن ۋاتىلىپ كەتكەن ەكەن. مەن العاندا بىرس ەتكەن دىبىسى ەرەڭ شىقتى...

– ەكەلشٸ, كٶرەلٸك, – دەدٸ ەۋەستەنە قاراپ وتىرعان بٸزدٸڭ ەيەل.

– نەسٸن كٶرەسٸڭ. اناۋ بٸر جىلدارى ٶزٸڭ يىعىڭا سالعان بۇلعىن. بٸراق ول – قولدا, توردا ٶسكەنٸ. ال مىناۋ – ناعىز تٷز اڭى. ۇلپاسى ٶزگەشە. تىعىز, ۇزىن, تٸرٸ تٷك. بەلكٸم, قازاق دالاسىنداعى ەڭ سوڭعى بۇلعىن...

– قايتادان ٸلە سال, – دەدٸ كٶڭٸلٸ باسىلعان بٸزدٸڭ بەيبٸشە ەلتٸرٸگە قول سوزا بەرە.

– مٸنە, بٷگٸنگٸ زاماننىڭ ەيەلٸ, قاتارىنان ەكٸ رەت جۇمسادىڭ.

– قالاي ايتسا دا, جەڭگەمنٸڭ بار ٸسٸ دۇرىس, – دەدٸ مەنٸمەن ەركٸنٸرەك سٶيلەسەتٸن ٶمٸربەك ميىعىنان جىميىپ. – تەك ۋاقىتىندا اڭداماي قالدىم, ٶزٸم ەپەرەتٸن ەدٸم عوي, سٸزدٸ تۇرعىزباي... – جەڭٸل كٶتەرٸلٸپ, ۇلپا ەلتٸرٸنٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشەنٸڭ الدىنا جەتكٸزدٸ.

– بۇلعىن... – دەدٸم مەن قايتادان قىمىزعا وتىرىپ. – اتام ايتۋشى ەدٸ, وسى شىڭعىستىڭ سىرتىندا باياعىدا بۇلعىن بولدى, سۋسار مەن كەمشات تا بولدى دەپ. كٷپسەك قارعا باتپاي, قوس اياقتاپ جٷگٸرگەن جالپاق ٸزٸنٸڭ ٶزٸ كٶڭٸلگە قۋانىش ەكەلەتٸن, ەندٸ ادام باسقان تاقاۋ تٶڭٸرەكتە بۇلعىن تٷگٸلٸ سۋىر دا قالمادى دەپ. ٶزٸم دە كٶرگەن ەمەسپٸن, تىم قۇرسا جاڭاعى ٶزگەشە ٸزٸن. بار ەكەن. تاڭعاجايىپ نەرسە...

– سٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرت پەن بٸزدٸڭ كەڭسۋاتتىڭ ٶزەن بويىنداعى ەكٸ ارالىعى – قۇز جارتاس, تەرەڭ شاتقال عوي. قۇنان شاپتىرىم جەر. سونداي وڭتايلى تۇستا جان ساقتاپ جٷرگەن دە... اقىرى وسى ەمەس شىعار, – دەدٸ ٶمٸربەك مەنٸڭ كٶڭٸلٸمدٸ اۋلاعانداي.

– ارقار, كيٸك ەمەس, كٶزگە بٸردەن شالىناتىن. ٶزەنگە تٷسە بەرٸس, قييا جارتاستىڭ تٷبٸ, قاسقىر جول دەپ قۇرعان قاقپانىمدى الىپ كەتتٸم, – دەدٸ كەمەرقان دا.

– اتىپ جاتادى, الىپ جاتادى, قۋىپ جاتادى, قايتكەندە دە قۇرىمايتىن بٸر پەلەكەت, – دەدٸ ٶمٸربەك ەڭگٸمەنٸ باسقا تاراپقا اۋدارىپ.

– قاسقىر دا دالانىڭ كٶركٸ, – دەدٸم.

كەمەرقان كٷلٸپ الدى.

– قورانى اڭدىپ, قويعا شاپقانى بولماسا...

بەيبٸشەم قوستاپ, بەرٸمٸز كٷلدٸك.

– ايتپاقشى, ەلگٸ ارقارلار قايتىپ كٶرٸنبەدٸ مە? – دەپ سۇرادىم. – ەلدە قاسقىر قۋىپ كەتتٸ مە?

– جازدا دالانىڭ قاسقىرىنا العىزا قويمايدى, – دەدٸ كەمەرقان. – ادامنىڭ قاسقىرى بولماسا. مىنا دەكەن سيياقتى. ويپىر-اي, باياعى اشارشىلىق زامان ەمەس, نە كٶرٸندٸ سونشا!..

يە. اشارشىلىق زامان ەمەس. باسقا بولسا دا, دەكەن ٷشٸن. بەس جٷز قويى, جەتپٸس-سەكسەن جىلقىسى بار ەكەن. ٶزٸ باقپايدى, ەرينە. جالعا جٷرگەن مالشىلار ارقىلى. شٶبٸ شٷيگٸن, قىستاۋى ىقتاسىن, سۋى مول, كەسٸمدٸ قونىس تاعى تۇر. بايلىققا جەتپەسە دە, مولشىلىق ٶمٸر. ونىڭ ٷستٸنە, جەرگٸلٸكتٸ كٶلەمدەگٸ اتاۋلى قىزمەتكەر. اڭ-قۇس جەنە ورمان-توعاي شارۋاشىلىعىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ھەم ەكولوگييالىق قوعام تٶراعاسى. ياعني, ەكٸ تاراپتا دا جان قينار جۇمىسى جوق ەجەپتەۋٸر ەڭبەكاقى, مٸندەتتٸ كٶلٸك پەن قارۋ, قۇرال. ەرٸ ەركٸن سەيٸل. نەگٸزگٸ شارۋاسى دا وسى سيياقتى. بٷگٸندە الىستاپ كەتكەن قۇراما اۋدان ورتالىعىنان, تٸپتٸ, سوناۋ وبلىستىق قالادان كەلەتٸن قۇرمەتتٸ مەيماندارى بار. كەيبٸرٸ قىزمەت بابىمەن, كٶپشٸلٸگٸ ارنايى. تاۋ ەتەگٸنە, ٶزەن بويىنا كٶككە شىعادى. İشەدٸ, جەيدٸ, جاتادى. سونىمەن عانا تىنسا جٶن عوي. اڭ اتۋ كەرەك. اڭ بولعاندا, قويان, تٷلكٸ, قاسقىر ەمەس. بٸرٸ تاتىمسىز, ەكٸنشٸسٸ بەينەتتٸ, قيىن. ەرٸ تولىمدى, ەرٸ كٶرنەكتٸ, ٶزگەشە اڭ كەرەك. ارقار. ەڭ ٷلكەن قىزىق, ەڭ ٷلكەن ماقسات – ارقار اتۋ.

اناۋ بٸر زاماندا بۇل تاراپتا مٷلدە جوعالىپ كەتكەن تٷز تاعىسى جۇرت ىدىراپ, ەل اۋعان سوڭعى جىلداردا شىڭعىستىڭ ٶرٸنەن تٷستٸ مە, ەلدە كەنت, شۇبارتاۋ جاقتان اۋدى ما, ارا-تۇرا بوي كٶرسەتە باستاپتى.

– بىلتىر بەسەۋ-التاۋ بولاتىن, – دەدٸ كەمەرقان. – كٷزگە جەتكٸزبەي جوق قىلدى. بيىل ەكٸ ارقار جٷر ەدٸ. جالعىز قوزىسىن ەرتكەن. وسى كٶكتەمدە عانا. ماۋسىمنىڭ ورتاسىندا قاراسىن شالدىم. جالعىز قۇلجانىڭ. كٶپ ۇزاماي ونى دا تٷسٸردٸ. مىنا تٶمەندە, بۇرعانسايدىڭ قاباعىندا. كەسٸلگەن باسىن عانا كٶردٸم. مٷيٸزٸ شاڭىراقتاي ەكەن, جانۋاردىڭ. كەسٸلگەن باس, اقتارىلعان ٸشەك-قارىن, قان-جىن, جاعىلعان وت ورنى جايراپ جاتىر. شاشلىق پٸسٸرگەن عوي, توي تويلاپ. كٸسٸ ەتٸن بورشالاپ, شيكٸدەي پٸسٸرٸپ جەگەندەي تٷرشٸكتٸم.

– سوندا بۇل دەكەنگە ەشقانداي توقتاۋ جوق پا! – دەدٸم مەن دە تٸكسٸنٸپ.

– توقتاۋ جوق. اڭ مەن قۇستىڭ يەسٸ ٶزٸ عوي. جەنە بۇل جولى وبلىستان ٷلكەن باستىقتار كەلگەن ەكەن. ەرينە, ريزا بولىپ, كٶڭٸلدەرٸ ٶسٸپ قايتتى. بار تٸرشٸلٸكتەرٸ ونسىز دا قۇرىپ بٸتكەن ارقاردىڭ بٸر جاپىراق كٷيگەن ەتٸنە قاراپ تۇرعانداي.

– ٷنەم, تاماق ەمەس, ەرينە, – دەدٸ ٶمٸربەك. – قىزىق. ٶزدەرٸنشە قىزىق.

– سەن جازبادىڭ با? – دەدٸم.

– جازدىم. وبلىستىق گازەتكە. باسپادى. ايعاعىڭىز جەتكٸلٸكسٸز, دەلەلٸڭٸز از دەپتٸ.

– ايعاق پەن دەلەل جاڭاعى شاڭىراق مٷيٸزدٸ باس ەمەس پە? ەلٸ جاتقان شىعار سول جەردە, قۋراپ, قاڭسىپ.

– سۋرەتكە تٷسٸرٸپ, قوسا جٸبەرگەم. بۇل باستى كٸم جەنە قاشان كەسكەنٸن ناقتى كۋەلاندىرىڭىز دەيدٸ. ياعني, دەكەننٸڭ اتقانى, شوپىردىڭ سويعانى, باستىقتاردىڭ مٷيٸزدٸ باستى ورتاعا الىپ, شىبىققا شانشىپ ەت پٸسٸرٸپ وتىرعانى... سەرييالى سۋرەت, نەمەسە ۆيدەوفيلم كەرەك...

– بۇلاردىڭ بەرٸ جەڭ ۇشىنان جالعاس, – دەدٸ كەمەرقان. – جوعارىداعى ۇرلىق تا, تٶمەندەگٸ قىلمىس تا. ەشكٸمنٸڭ ەشتەڭەگە جانى اۋىرمايدى.

– سٸز جازساڭىز, – دەدٸ ٶمٸربەك ماعان قاراپ, – مٷمكٸن, بٸردەڭە شىعار ەدٸ.

– مەن جازدىم عوي, – دەدٸم, تٷڭٸلە قولىمدى جايىپ. – شىڭعىستاۋدىڭ سىرتى, ساي-سالاداعى, ٶزەن القابىنداعى قايىڭ, تەرەكتٸ, دولانا مەن قۇبا تالدى تٷگەل وتىنعا, قورانىڭ جابۋى مەن مالدىڭ شارباعىنا قيىپ بٸتتٸ دەپ. اباي ەسٸمٸنە بايلانىستى قونىس-جايلاۋلاردىڭ ٶزٸ ۇيپا-تۇيپا, تاپ-تاقىر بولدى دەپ. نە شىقتى? اۋىلداعى كەرٸ بالشابەكتەر جابىلا ارىز جازدى. بەرٸ ورنىندا, بەرٸ كٷمەن دەپ. بۇل كٸسٸمٸزدٸڭ شىڭعىس حاننىڭ تاريحىنان اسىپ, ەندٸ شىڭعىستاۋدىڭ جوعىن جوقتاۋى – اناۋ ارىندى اقىنىمىز اتاپ جازعانداي, ەسكٸلٸكتٸ كٶكسەۋدٸڭ جاڭا بٸر كٶرٸنٸسٸ, قازاقستاندا حاندىق ٶكٸمەت ورناتىپ, جۇرت قالاعان, بٸزگە ەگەمەندٸك الىپ بەرگەن سٷيٸكتٸ ەلباسىمىزدى تاقتان تايدىرۋ جولىنداعى ٶنٸمسٸز ەرەكەتٸنٸڭ بٸر تارماعى دەپ. ٷكٸمەتكە شاعىمداندى, رەسپۋبليكالىق گازەتتەرگە جولدادى, كٶشٸرمەسٸن جاڭاعى دەپۋتات اقىندارىنا جەنە مەنٸڭ ٶزٸمە جٸبەردٸ. جازباسا دا, جٸبەرمەسە دە ەشتەڭە ٶنبەسٸن بٸلگەم. مەنٸكٸ ٸشتەگٸ شەردٸ تارقاتۋ عانا. عۇزىرلى ورىندارىڭ سەلت ەتكەن جوق. ورمان-توعاي, اڭ مەن قۇسىڭ نە, ادام اتاۋلىنىڭ ار-نامىسىمەن قوسا, بٷگٸنٸ مەن ەرتەڭٸ تٷگەل تەلكەك بولىپ جاتقاندا. بالىعىڭ باسىنان عانا ەمەس, باۋىرىنان دا شٸرٸپ بٸتكەن. ساباسىنا قاراي پٸسپەگٸ دەگەندەي, بۇقارا جۇرتىڭنىڭ سيقى مىناۋ...

– ەيتكەنمەن, زاۋال بار, – دەدٸ كەمەرقان. – وسى تاقاۋدا عانا جاڭاعى دەكەننٸڭ قوي-ەشكٸسٸ جەلدەپ كەتٸپ, جٷز قارالى تۇياعى اتاۋسىز جوعالدى. ۇرى الدى ما, قاسقىر قۋىپ ەكەتتٸ مە – بەلگٸسٸز. قىستا بيەلەرٸنٸڭ جارتىسى قۇلىن تاستادى, كٶكتەمدە ٷش ساۋلىعىنىڭ بٸرٸنەن عانا قوزى الدى. ەلگٸ, قوي-ەشكٸسٸ جوعالعاننان سوڭ قۋىپ جٸبەرگەن مالشىسىنان ەستٸدٸم. بٸرگە باعىپ جٷرگەن ونشاقتى تۇساق, تايىنشا, بۇزاۋلى جالعىز سيىرىن تارتىپ الىپ, ٶزٸن ايداپ شىعىپتى. سٷيەگٸن سىندىرماي, تاڭبا تٷسٸرمەي, سٸلەيتٸپ ساباعان. شاعىم ايتساڭ, سوتقا تارتىپ, قالعان مالىمدى ٶندٸرٸپ الام دەسە كەرەك. بٸراق ادامنىڭ سوتى قالاي تارتسا دا, اللانىڭ سوتىنان ەشكٸم قاشىپ قۇتىلا المايدى. وعان دەيٸن-اق, ەسەپسٸز اتقان قوڭىر اڭنىڭ وبالى جٸبەرمەيدٸ.

– قايتكەندە دە جازىقسىز جانۋارلار قايتا تٸرٸلمەيدٸ, – دەدٸ ٶمٸربەك. – ەزٸرگە قالعانىن ساقتاماسا...

– دەكەن توقتامايدى, – دەدٸ كەمەرقان. – تەڭٸرٸ سوققىر, قۇرالايدى كٶزگە اتقان مەرگەن. زاڭدى, ٶكٸمەت بەرگەن كارابين ۆينتوۆكاسىنا كٶزەۋٸش دٷربٸ ورناتىپ الىپتى. قاراۋىلعا ٸلٸنگەندٸ قىرىمنان قاعىپ تٷسٸرەدٸ. وسى ٶڭٸردەگٸ اياقتى اڭدى قۇرتتى. ەندٸ قاناتتى قۇسقا كٶشٸپتٸ.

– قاز, ٷيرەكتٸ ەركٸم اتادى عوي, – دەدٸ ٶمٸربەك. – قازٸر يەن قالعان داعاندەل, شۇبارتاۋ جاققا دۋاداققا شىعادى. ول دا "قىزىل كٸتاپقا" ەنگەن, سيرەك قۇس قوي...

– دۋاداعى تۇرىپتى, – دەدٸ كەمەرقان. – وسى باقاناستىڭ بويىندا, ەر تۇستا بٸرقازاندار جٷرۋشٸ ەدٸ. ەندٸ جوق. تاقاۋدا وسى سٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرتتان ٶتٸپ, كەڭسۋاتپەن ارالىقتاعى تارسايدى قۇلداپ بارادى...

– نە ٸزدەپتٸ? – دەدٸم ٶز قورىعىما تٷسكەنٸن ەستٸپ.

– تارسايدىڭ قۇيعانىندا, تٸك جارتاستىڭ كەرتپەش قۋىسىندا جىلدا ۇيا باسىپ, بالاپان ۇشىرىپ جٷرگەن بٸر قۇس بار ەدٸ. قاناتى كەڭ, كەۋدەسٸ قاز قۇرالپاس, ٸرٸ. بٸرقازان مەن تىرنانىڭ ارالىعىنداعى, ۇزىن سيراق, قاپ-قارا قۇس...

– قاراباي? – دەدٸم مەن سەلت ەتٸپ. – تۇمسىعى يمەك پە?

– يمەك ەمەس. تٸپ-تٸك, ٷلكەن, ٷشكٸل. باۋىرى مەن قولتىعىنىڭ استى اق...

– قارا لەيلەك! – دەدٸم مەن قايران قالىپ. – قارا لەيلەك...

2

قارا لەيلەك. ەلٸ جٷر ەكەن سول باعزىداعى قاسىرەتتٸ, قۇتتى ۇياسىندا. مٸنە, مەن بٸلگەن تۇتاس عۇمىر, مەن ەستٸگەن قانشاما زامان بويى. 1932 جىلعى, قازاققا تٶتەننەن كەلگەن عالامات اشتىقتان كەيٸن, بالاپانىن ەكٸنشٸ مەرتە الدىرعان, دٷنيە قاقاپ تۇرعان 1952 جىلدان بەرٸ. جازدا جاڭادان ۇيا باسادى, كٷزدە جىلى جاققا كەتەدٸ, الداعى كٶكتەمدە تۋعان ٶلكە – شىڭعىستاۋدىڭ بٸر شاتقالىنا قايتىپ كەلەدٸ. ەرينە, جەتپٸس بەس جىل بويى بٸر جەرگە بايلانعان – سول ەۋەلگٸ قۇس ەمەس. مۇنشاما جاساماسا كەرەك. ياعني, ٶتكەندٸ الماستىراتىن – وسى ۇيادا شايقالىپ, قاناتتانعان, ٶسٸپ ۇشقان كەيٸنگٸ, كەزەكتٸ لەيلەك. بٸر نەسٸل عانا ەمەس, بٸر تۇقىم. مەكەن-تۇراعىنان اينىماعان, ٶسكەن, ٶنگەن, ٶلگەن, قايتا جالعاسقان. سوڭعى التى اتا بويى وسى جەردە عۇمىرىن وزدىرعان بٸزدٸڭ ەۋلەت سيياقتى. بەلكٸم, بۇدان ەكٸ جٷز ەلۋ جىل بۇرىن, قۋاتتى قازاق ورداسى قاسارىسقان دٷربٸن-ويراتتى تىقسىرا توزدىرىپ, مەنٸڭ جاۋىنگەر بابام ەجەلگٸ قۇتتى قونىس – وسى شىڭعىستاۋدىڭ سىرتىنا قايتىپ ورالعاندا, بٷگٸنگٸ قارا لەيلەكتٸڭ ارعى اتاسى وسى جەردە, وسى ۇيادا قارسى العان شىعار. قاسيەتتٸ قارا لەيلەك...

– قارا لەيلەك دەڭٸز... ٶتە سيرەك قۇس بولدى عوي, – دەدٸ كەمەرقان. – ورايىمەن كەزدەسٸپپٸن. بٸر جولعا ساقتاپ قالعان سيياقتىمىن. دەكەندٸ ايتام. دجيپ ماشينالارىن تارسايدىڭ ٶتكەلٸندە تاستاپ, باسپالاپ, تٶمەن تٷسٸپ بارادى. ٷش كٸسٸ. قاسىنداعى – الىستان كەلگەن تاعى بٸر باستىقتار بولسا كەرەك. ارقاردى ٶزٸ قۇرتقان. ەندٸ قانداي قىزىق قالىپ ەدٸ, نە ٸزدەپ بارادى دەپ ويلادىم. مال قاراپ جٷرگەم. ماشينانىڭ گٷرٸلٸن ەستي سالىسىمەن, ەي, وسى دەۋ دە بولسا دەكەن شىعار دەپ, جەلە شاۋىپ, قىردان اسىپ بارسام, شىنىندا دا سول دەكەن باتىر. "ارقاردى تٷپ-تۇياعىمەن قۇرتتىڭدار, ەندٸ نە كەرەك ەدٸ?" – دەيمٸن, سەلەم سوڭىنان. "شال, – دەدٸ دەكەن. – ٶز مالىڭ ورنىندا عوي. قۇدايدىڭ مالىندا نە قاقىڭ بار?" "قۇدايدىڭ مالىندا ەشكٸمنٸڭ دە قاقىسى جوق, – دەدٸم. – سەنەن باسقا." دەكەننٸڭ قاسىنداعى, ىقشام كيٸنگەن, ولاردىڭ دا قولىندا مىلتىق, بٸرٸ مالاپٶلكە, بٸرٸ قوساۋىز, قارۋى سايلى ەكٸ ۇلىق قارقىلداپ تۇرىپ كٷلدٸ. دەكەن دە زورلانا ىرجيدى. "ەندٸ قۇدايدان وزىپ, سەنٸڭ يەلٸگٸڭە تٷسكەلٸ تۇرمىن, – دەدٸ. – وسى تارسايدىڭ بويىندا, ەلدە ٶزەن ارناسى, ەلدە كٶلدەنەڭ جارتاستىڭ قيياسىندا ٶزگەشە بٸر قۇس بار دەپ ەستٸدٸم. كٶرٸپ تە جٷرگەن شىعارسىڭ, بەتٸن نۇسقاپ جٸبەر. سەنٸڭ مالىڭنىڭ ەسەبٸ سيياقتى, قۇستىڭ دا ەسەبٸ كەرەك بٸزگە. مىنا كٸسٸ, – دەدٸ, قاسىنداعى ۇزىنتۇرا ارىققا يەك سٸلتەپ, – وبلىستىق وحوتنادزوردىڭ تٶراعاسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى. ياعني, بٷكٸل شىعىس قازاقستانداعى اڭ مەن قۇستىڭ قوجاسى. ال مىنا كٸسٸ, – دەدٸ, كٷرجيگەن, ويلى-قىرلى ازعانا جٷرٸستەن سوڭ ەلٸ ەنتٸگٸن باسا الماي تۇرعان دەمبەلشە جۋانتىققا قاراپ, – ورمان شارۋاشىلىعى..." "وندا جاعدايلارىڭ تٷسٸنٸكتٸ بولدى, – دەدٸم. – بٸرٸنشٸدەن, مەن ەشقانداي قۇس كٶرگەم جوق. ەكٸنشٸدەن, كٶرسەم دە ايتپايمىن جەنە سەندەرگە اتقىزبايمىن!" "بۇل قايدان شىققان مىقتىلىق? ٶزٸڭ باعىپ وتىرعان قۇس پا ەدٸ?" "باعىپ وتىرعان قۇسىم, – دەدٸم. – مەن ەمەس, مەملەكەت باعىمىنداعى. "قىزىل كٸتاپ" دەگەندٸ ەستۋلەرٸڭ بار ما? سول "قىزىل كٸتاپتىڭ" قاق ورتاسىندا تۇرعان پەلەنباي دەگەن كيەلٸ قۇس. ونى از دەسەڭ, شىنىندا دا مەنٸڭ جەكە مەنشٸگٸم. مىنا باقاناس ٶزەنٸنٸڭ ەكٸ قاباعىنداعى مىڭ جارىم گەكتار جەر – مەنٸڭ عۇزىرىمدا. قول قويىلعان, مٶر باسىلعان. تاۋى مەن تاسى عانا ەمەس, جورعالاعان تىشقانىنا دەيٸن. دەمەك جاڭاعى قۇس تا مەنٸكٸ. رۇقساتسىز اتا المايسىڭدار." "سەنٸڭ رۇقساتىڭدى سۇرامايمىز," – دەدٸ دەكەن قاباعىن كٶتەرٸپ, تٷيٸلە قاراپ. "وندا بارىڭدار, اتىڭدار, سودان سوڭ مەن تۇپا-تۋرا استاناعا ارىز جازام. رەسپۋبليكا پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶزٸنە. سوعان جالعاس – باس پروكۋرورعا. سونىڭ ٷستٸنە – كگب-عا. وسىنداي دا وسىنداي, سەندەر اڭ مەن قۇستى سەنٸپ تاپسىرعان پەلەن, تٷگەن دەگەن كٸسٸلەرٸڭٸز سول اڭدى, "قىزىل كٸتابىمەن" قوسا, ٶزدەرٸ قىرىپ جاتىر. ولار تىڭداماسا, ٶكٸمەتٸڭنٸڭ سيقى مىناۋ دەپ, الماتىداعى وپپوزيتسييالىق گازەتتەرگە توعىتام. بٷگٸنگٸ عانا ەمەس, ٶتكەن-كەتكەن بارلىق بىلىقتى قوسىپ. كٶرەيٸن سودان سوڭ. ال ەندٸ بارا بەرٸڭدەر," – دەدٸم دە, مويىن سالىپ, اۋىزدىقپەن وتتاپ تۇرعان اتىمنىڭ شىلبىرىن تارتىپ, قايتادان مٸنۋگە ىڭعايلاندىم. دەكەن كەكەتە كٷلگەنمەن, جوعارىدان كەلگەن ەكەۋ ٸركٸلە اڭىرىپ قالدى. "وسىنداي كەرەمەت ارىز جازۋدى موڭعولييادان ٷيرەنٸپ كەلدٸڭ بە?" – دەدٸ دەكەن ىزادان جارىلا جازداپ, كٶزٸن سىعىرايتا, تىرسىلداي جىميىپ. "سەندەردەن ٷيرەندٸم, – دەدٸم مەن ساقىلداپ كٷلٸپ. – وسى اۋىلدىڭ الجىعان ارىزقوي شالدارىنان... بٸراق قالجىڭ ەمەس, شىنىم, – دەدٸم اتىما قايتا مٸنٸپ. – ال ەندٸ, قۇرمەتتٸ قوناقتار, جول تٷسٸپ, كەلٸپ قالعان ەكەنسٸڭدەر, مىنا بەلەس استىندا بٸزدٸڭ قىستاۋ, ٶزەن جاعاسىنداعى كٶگالعا كيٸز ٷي تٸگٸلگەن, بارىپ, تٷستەنٸپ, تىنىعىپ كەتپەيسٸڭدەر مە. راس, اراق جوق, ەيتكەنمەن باسقاسى تٷگەل. قىمىز بابىندا. جاڭا پٸسكەن باعلاننىڭ سىربازى ارقاردىڭ قاراقوقىم قۋىرداعىنان كەم تٷسپەيدٸ. تاڭسىق بولماسا دا, سٸڭٸمٸ ارتىق. مەزٸرەتٸ ەمەس, شىن ايتام, – دەدٸم. – اۋىل اتتاپ كەتكەن ۇيات بولار, الىستان كەلگەن كٸسٸلەرگە. جەنە تٷس اۋىپ بارادى..." سٶيتٸپ اراشالاپ ەدٸك بٸر جولعا.

– قارا لەيلەك... سول ورنىندا ما ەلٸ? – دەپ سۇرادىم.

– جوق, – دەدٸ كەمەرقان. – قازٸر... تامىزدىڭ ورتاسىنان اۋدى, ەندٸگٸ ۇشىپ كەتكەن بولار جىلى جاققا. ناۋرىزدىڭ سوڭىن الا قايتىپ ورالادى. مەن كٶرگەلٸ, مٸنە, ونشاقتى جىل, ٷنەمٸ بٸر ورىننان تابىلىپ جٷر. كەلەر جىلى سەل ەرتەرەك كەلسەڭٸز, بارىپ كٶرۋ قيىن ەمەس.

– اماندىق بولسا, – دەدٸم. – وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٷستەپ كٶرمەپپٸن. ال ەڭگٸمەسٸ... ەڭگٸمەسٸن قانشاما زامان, بالا كٷنٸمدە ەستٸپ ەدٸم...

3

بۇدان جارتى عاسىردان استام, تۋرا ەلۋ تٶرت جىل بۇرىن ەكەن. مەنٸڭ جاسىم ون ەكٸدە, مىلتىق ۇستايمىن, قارماق سالام. باقاناس ٶزەنٸندەگٸ بالىقتىڭ كٶپتٸگٸ سونداي, ساپىرىلىسا جوسىعاندا ٶتكەلدەن ات ٷركەدٸ. كٸشٸلەرٸنٸڭ ٶزٸ بٸر قاردان استام, ٷلكەندەرٸ جارىم قۇلاشقا تاقاۋ, باۋىرى سوم التىنداي جالتىراپ, جونى قوڭىر ماقپالداي تولقىعان سەرٸ, سۇلۋ ساراۋىز. ٶزەننٸڭ تەرەڭٸنە ەمەس, تايىز, جايىلما تۇستارىنا تاستاما سالىپ, كٷنٸگە بٸرنەشەۋٸن الامىن. قازٸر ويلاپ تۇرسام, وسىدان بٸراز بۇرىن, كٶكەم حالىق جاۋى رەتٸندە ۇستالىپ, يتجەككەنگە ايدالىپ, بارلىق مالىمىز كەمپەسكەگە تٷسكەن سوڭ, تۇرمىس-اۋقات جاعدايىمىز ونشا ەمەس, بۇزاۋلى سيىردان باسقا شىر جوق, جازعى دەمالىستىڭ ٷش ايىندا اتام مەن ەجەمدٸ مەن اسىراپ تۇرىپپىن. بالىق قانا ەمەس. جەكەاۋىز مىلتىعىمنىڭ ۇڭعىسى دا قاندى. كٶبٸنە قويان اتام. قىرداعى قالىڭ قاراعان تٶڭٸرەگٸ عانا ەمەس, ٶزەندٸ بويلاي بٸتكەن توعايدىڭ اشىق الاڭقايلارىنان. سودان سوڭ, كٷزگە قاراي, قوڭىر قۇر ٶسكەن, جەتٸلگەن ٷيٸرلٸ بالاپانىمەن جٷرەدٸ, جەنە قاپتاعان قاز, ٷيرەك. كٷزدە بولماسا, اتام ايتقان, شٶجەلٸ قۇر, بالالى ٷيرەكتٸ اتساڭ, وبالى جٸبەرمەيدٸ دەپ. باسقا ۋاقىتتا دا وبال. ەيتكەنمەن, امالسىز قاجەتتٸلٸك. تاعى دا سول اتام ايتاتىن, جٷگٸرگەن اڭ, ۇشقان قۇس – تٷگەل ادام ٷشٸن دەپ. تەك تيەسٸلٸ مۇقتاجىنا قاراي پايدالاۋى كەرەك. وندا دا ۋاقىت, ورايىمەن. سوندىقتان, ارا-تۇرا قويان اتقانىم بولماسا, بيىلعى قۇس اڭشىلىعى ەلٸ باستالماعان. بالىقتىڭ دا قىزىعى سيرەدٸ. مەن مەكتەپتەگٸ وقۋ بٸتٸپ, جازدىق دەمالىسقا شىققاننان سوڭ, ارادا اپتا ٶتپەي, ەرەسەك بالا رەتٸندە كولحوز جۇمىسىنا جەگٸلگەم. بٸر جاقسىسى, باسقا بالالار سيياقتى مالعا, شٶپكە ەمەس. اۋدان مەن كولحوز ارالىعىنا قاتىنايتىن اتتى پوشتاباي. ونىڭ ٷستٸنە, كولحوزدىڭ ەسەپشٸسٸ تەلجان اعا مەنٸ قىزىلبۇرىشقا تاعى جازىپ قويدى. ياعني, ەسەلٸ ەڭبەككٷن. كٷزدە, ەگٸن وراعىنان سوڭ ورتاق ٷلەستە بٸر قاپ بيداي بەرمەك. جەنە سول كٷنٸ ساۋىنعا بٸر سيىر بوساتقان. اتام المادى. ٶتكەن قىستا كەمپەسكەگە كەتكەن كٶك بيەنٸ سۇراپ ەدٸ. تۇساۋى كولحوزدا, قىمىزى بٸزدە بولسىن دەپ. مٸنە, سونداي جاعداي. اۋدانعا بەس كٷندە بٸر قاتىنايمىن. مەلٸمەت, ەسەپ, نۇسقاۋ قاعازدار. جەنە گازەت, جۋرنال. ارالىقتا قىزىل بۇرىش رەتٸندە جايلاۋداعى مالشىلار مەن قىستاۋداعى شٶپشٸلەرگە بارىپ تۇرۋ كەرەك. ەل استاناسى الماتىدا شىعاتىن "سوتسياليستٸك قازاقستان", وبلىستىق قالا سەمەيدەن شىعاتىن "ەكپٸندٸ ەڭبەك", اۋدان ورتالىعى سارتەرەكتەن شىعاتىن "سوتسياليستٸك مالشى" گازەتتەرٸن جەتكٸزۋ قاجەت. جاي عانا جەتكٸزبەيسٸڭ, ٷگٸت-ناسيحات جۇمىسى. ول دەگەن – ٷكٸمەت پەن پارتييانىڭ كەزەكتٸ تاريحي قاۋلى, قارارلارى, حالىقارالىق جاڭالىقتار, شارۋاشىلىق اقپارى. مەن ٷشٸن قىزىقسىز, مالشىلار مەن شٶپشٸلەر دە قۇمارتىپ وتىرعان جوق, ەدەتتە كورەياداعى سوزىلما سوعىس تٶڭٸرەگٸندە عانا حابار سۇرايدى, اپىر-اي, كەشەگٸدەي جاپپاي قىرعىنعا ۇلاسىپ كەتپەگەي دەپ قاۋٸپ ايتۋمەن شەكتەلەدٸ. ٶز مٸندەتٸمدٸ ادال اتقارۋ ٷشٸن كٶبٸنە ٶلەڭ, ەڭگٸمە وقيمىن. مەنٸ, مازمۇنى شامالى بولسا دا, زييانسىز ەرمەك. ەلگٸ پەلەن باتىر, تٷگەن باتىر قايدا دەپ سۇرايدى كەيدە ٷلكەندەر. ەسكٸ جىرلار عوي. كٸتابىم بار ٷيدە. الىپ تا كەلەر ەدٸم. بٸراق وقىپ وتىرۋعا مەنٸڭ ۋاقىتىم, تىڭداپ وتىرۋعا ولاردىڭ مۇرشاسى جوق. مەن ۋاقىت تاپسام دا ولاردىڭ جاعدايى كەلمەس ەدٸ, ەيتەۋٸر كٶڭٸل عوي. سٶيتٸپ, مٸندەتتٸ شارۋاعا بايلانعالى بالىق اۋلاۋدىڭ دا بەرەكەسٸ كەتە باستاعان. بٸراق ٶز جۇمىسىما مەيلٸنشە ريزامىن. ارنايى بٶلٸنگەن ەكٸ اتىمدى كەزەكتەسە مٸنٸپ, ەل ارالايمىن, جەر كٶرەم, كٷن وزعان سايىن قايعى مەن قاپادان سەيٸلٸپ, تىنىسىم كەڭەيە تٷسكەندەي.

سونداي كەزەكتٸ ساپاردىڭ بٸرٸ بولاتىن. تارسايداعى شٶپشٸلەرگە كەلگەم. تاپا-تال تٷس كەزٸ, ٶتكەن قالىڭ جاڭبىردان سوڭعى ەرٸكسٸز كٸدٸرٸس, كٷندە كەلمەيتٸن جانعا جايلى تىنىس كەزٸ ەكەن. شٶپ اۋىلداعى تٶرت-بەس كيگٸز ٷيدٸڭ شەتكٸسٸندە ونشاقتى جٸگٸت جاپىرلاپ تاماق ٸشٸپ وتىر. مەن سەلەم بەرٸپ, بوساعادان اتتاعاندا دابىرلاسىپ قارسى الدى. "وي, جاقسى كەلدٸڭ, ماقتاپ جٷرەدٸ ەكەنسٸڭ!" – دەدٸ بٸرٸ. "دەل ۋاقىتىندا كەلدٸڭ, مىنا مايلى ەتتەن سوڭ قول سٷرتەتٸن قاعاز تابا الماي وتىر ەدٸك... – دەدٸ ەكٸنشٸسٸ. – ەكەل بەرٸ. "ەكپٸندٸ" مەن "مالشىنىڭ" بوياۋى جۇعادى. "سوتسيالدىڭ" ٶزٸن ەكەل, مايعا بٸر تويعىزايىق..." "كٶپ سٶزدٸ قويىڭدار, – دەدٸ ٷشٸنشٸسٸ. بريگادير. – دابىرايتپاي-اق سٷرتۋگە بولماي ما!" "قوناقتىڭ سىباعاسى قايدا? – دەدٸ ەۋەلگٸ جٸگٸت, تاباقتىڭ تٷبٸن اقتارىستاپ. – سونشاما ەتتەن ەشتەڭە قالماعان با?" "قايداعى سونشاما. نەبەرٸ تٶرت بالاپان. توعىز جٸگٸتكە..." "تٶرت بالاپانىڭ نە. ەرقايسىسى كٸشٸ-گٸرٸم قوزىداي. بٸر قازان ەت دەمەيسٸن بە!.." اقىرى, جەر داستارقان ٷستٸندەگٸ قاتارلاسا قويىلعان قوس تاباقتى بٸرٸنە بٸرٸن سوعىستىرا تٸمٸسكٸلەپ, جارىتىمدى ەشتەڭە تابا الماعان. "مٸنە, – دەدٸ اسپاز ەيەل وشاق ٷستٸندە تۇرعان قارا شٶڭكەنٸ سٷزٸپ. – پوشتاباي بالامىز بٷگٸن كەلٸپ قالار دەپ, ساقتاپ ەدٸم. اسىق جٸلٸك." بٸراق ماعان ەمەس, مەنٸ سىيلاماق جٸگٸتكە ۇسىندى. "كەل, وتىر, – دەدٸ كەڭپەيٸل جٸگٸت قاسىنا شاقىرىپ. – اسىق جٸلٸك. تەك اسىعى جوق. بٸراق ەتٸ بار..." ماعان ۇسنىلعان اسىق جٸلٸكتٸڭ بٸتٸسٸ ٶزگەشە ەكەن. ۇزىندىعى قوي جٸلٸگٸنە پاراپار, تەك سٷيەگٸ جٸڭٸشكە, ال ەتتٸ, تولىمدى باسى – كٸشكەنە بالانىڭ بٸلەكتٸ جۇدىرىعىنداي. ەتٸ شىنىندا دا مول. سىدىرىلا پٸسكەن بٷرتٸك, جۇقا تەرٸسٸنٸڭ ار جاعىنان ساپ-سارى مايى كٶرٸنٸپ تۇر. بٸردەن اڭدادىم, ەلدەنەندەي ٶزگەشە قۇس. تىرنا... تىرنادان ٷلكەن. سٸرە, بٸرقازان, نەمەسە دۋاداقتىڭ ٶزٸ. مەن اڭتارىلىپ قالسام كەرەك, "قارا لەيلەكتٸڭ جٸلٸگٸ, – دەدٸ. – ادال قۇس. تارسايدىڭ قۇيعانىنان الدىق..." مەن ۇمسىنىپ بارىپ بٶگەلگەن ەكەم, سەرپٸلە تۇردىم دا, قولتىعىما قىسا كەلگەن بٸر بۋدا گازەتتٸ تاستاي سالا, ەسٸككە ۇمتىلدىم. "ەي, مىنا كٸسٸگە نە بولدى?" – دەدٸ بٸرەۋ. جالپى جۇرت اۋزىن اشىپ قالسا كەرەك. "راقمەت, – دەدٸم, بوساعاعا جەتكەن كەزٸمدە قىرىنداي بۇرىلىپ. – مەن بالاپاننىڭ... قارا لەيلەكتٸڭ ەتٸن جەمەيمٸن!.."

4

قارا لەيلەكتٸڭ قاسٸرەتتٸ حيكاياسىن وسىنىڭ الدىندا عانا, بەلكٸم, بۇدان كٶپ بۇرىن اتامنان ەستٸگەن ەدٸم. قارا لەيلەكتٸڭ عانا ەمەس, قالىڭ قازاقتىڭ. سوڭعىسىن جەنە ەجەمنەن. باسقا دا ٷلكەن كٸسٸلەردەن. كٶز اشقان كٷننەن سول بٸر كٷنگە دەيٸن. جەنە كەيٸن. ەۋەلٸ اقتار قاشىپ, قىزىلدار كەلدٸ دەيتٸن. اق قاشقاندا دا, قىزىلدار ورناعاندا دا قانشاما قان تٶگٸلدٸ. جازىقسىز, بەيبٸت قازاقتىڭ قانى. اتتى, شاپتى. سودان سوڭ زوبالاڭ ەلدٸڭ ٶز ٸشٸنە تٷستٸ. اتۋ, ايداۋ, زورلىق, زومبىلىق. ەركٸن ويرانداعان ازعانا تىنىستان سوڭ ٸرٸ بايلاردى كەمپەسكەلەدٸ. كٶپ ۇزاماي, جالپاق جۇرتتىڭ قولىنداعى ازعانا مال تٷگەل جيناپ الىندى. جىلقى – قوسىمەن, سيىر – تابىنىمەن, قوي-ەشكٸ – وتارىمەن, مىڭ-مىڭداپ ايدالىپ كەتٸپ جاتتى. بەلدەۋدە بۇزاۋ, كٶگەندە لاق قالعان جوق. 31-جىلعى جازدا ٸشٸنارا اشىقسا دا, ازدى-كٶپتٸ شەتٸنەسە دە, جالپاق جۇرت امان ەدٸ. اپات 32-جىلعا قاراعان قىستا باستالدى. جازدا, كٷزدە جاپپاي توناۋ كەزٸندە تىققىشتاپ الىپ قالعان ازعانا مال سارقىلعان, كەبەجە تٷبٸ قاڭسىعان, جاڭا تٶل, جاڭا ٶنٸم جوق, كٶكتەمگە جەتپەي-اق عالامات اشارشىلىق كەلدٸ. جۇرت كٶزٸ شٷڭٸرەيٸپ, بەت-اۋزى ٸسٸنٸپ, بۋىنى بوساپ, باۋداي تٷسٸپ قىرىلا باستادى. جٷرۋگە جاراعانى قىتاي بەتكە شۇبىردى, ولاردىڭ دا كٶبٸ جولدا ٷزٸلسە كەرەك, شەكاراعا امان جەتكەندەرٸن قىزىلداردىڭ قورعاسىن جاڭبىرى كٷتٸپ تۇرعان. بٸراز قاۋىم تاۋ ساعالاپ, ٶزەن جاعالاپ, توعاي ارالاپ, تالشىق ٸزدەدٸ. بالىق سٷزدٸ, قۇسقا تۇزاق قۇردى, ٶزەن قاباعىنداعى ٸندەرٸنە سۋ قۇيىپ, سارشۇناق اۋلادى. بەرٸبٸر قاجەتتٸ نەرٸن تاپپاي, شەتٸنەن ٶلٸپ جاتتى. ال بٸز امالسىز ارتىن كٷتتٸك. ول كەزدە اعاڭ (ياعني مەنٸڭ كٶكەم) قالادا وقۋدا عوي. قايتىپ كەلسە, ورنىمىزدى تابا الماي, دالادا قالماسىن دەپ. "سوندا قالاي كٷن كٶردٸڭدەر?" – دەيمٸن. "قالاي... ەيتٸپ-بٷيتٸپ, – دەيدٸ اتام. – تەك ەلدەن باسقاشاراق. اڭعا شىعام. يتٸمٸز قويان الادى. بەردەڭكە مىلتىعىم بار, باياعى پاتشا زامانىنان قالعان, كەيٸندە تىعىپ ۇستاعان. جازدىڭ باسىندا, قۇداي بەرٸپ, وسى ەسكٸ-جۇرتتىڭ تٶمەنگٸ جاعى, اناۋ قارا جارتاستىڭ تٷبٸنەن ارقار اتىپ الدىم. سٷرلەپ, تۇزداپ, تاسقا تىعىپ قويدىق. ٶتكەن جىلدان ٷنەمدەپ قالعان جارتى پۇت تالقانىمىز بار. ەكٸ قاسىعى بٸر شٶڭكە بىلامىق كٶجە بولادى... ەيتەۋٸر تەڭٸرٸ دەمٸن تاۋسقان جوق. بٸر ٷيلٸ جان, كٷندٸ تاڭعا جالعاپ, از-ماز اشىقساق تا ٶزەگٸمٸز ٷزٸلمەي, تٸرشٸلٸك جاساپ جاتتىق..."

تاعى قانشاما ەڭگٸمە ايتقان. توقسان تاراۋ قاسٸرەت... سٶيتٸپ, جۇرت قىس باسىندا شەتٸنەن جەمٸرٸلٸپ, ەرتە كٶكتەمدە ورتاسىنان ويىلىپ, كٷن وزعان سايىن زۇلمات سۇمدىعى توقتاۋسىز ٶرشٸپ, جاپپاي قىرىلىپ جاتىر, دەيتٸن اتام. بٸزبەن جاماعايىن ەڭسەباي دەگەن مومىن جٸگٸت بار ەدٸ. العاشقى كەزەكتە كەتتٸ. بار تاماعىن بالالارىنىڭ اۋزىنا توسقان عوي. بەرٸبٸر, ٷلكەن قىزى ٶزٸمەن قوسا ٷزٸلٸپتٸ. سەگٸز-توعىز جاستا ەكەن. ارتىندا ەكٸ ۇل قالدى. بٸرٸ التىدا, بٸرٸ ٷشتە. شەشەلەرٸمەن. ٶرٸك كەلٸن – ەتٸ تٸرٸ, پىسىق ەيەل ەدٸ. ەر جٸگٸتتەرمەن بٸرگە شي كٶتەرٸپ بالىق سٷزٸپ, شەلەك سٷيرەتٸپ سارشۇناق اۋلاپ جٷرگەن. حۇداۋاندا, دەيتٸن اتام, بۇرىن مالدىڭ ەتٸ مەن سٷتٸنە عانا قاراعان جۇرت, سول بالىقتى جەپ وتىرىپ, كەۋٸپ ٶلدٸ, سول تىشقاندى قاقتاپ وتىرىپ, ۇشىنىپ ٶلدٸ. ٷيرەنبەگەن ادال اس تا, جيرەنٸشتٸ جامان اس تا ٸشكە تۇرماعان, بويعا سٸڭبەگەن. بەرٸنە بولماسا دا كٶبٸنە. قايتكەندە دە, تاماقتان ٶتكەننٸڭ بەرٸ دە اس دەگەن عوي, بالىقتىڭ دا, باسقانىڭ دا جان ساقتاۋعا سەپ بولعانى انىق. كٶڭٸلگە الماساڭ, دەتكە قۋات ەكەن... كٶپ ۇزاماي, سۋداعى بالىق تا, قىرداعى تىشقان دا بٸتتٸ. بالىق قالسا, تەرەڭدە, تىشقان قالسا, الىستا. يە, ٶرٸك دەپ ەدٸم عوي. بٸر كٷنٸ ەكٸ ۇلدىڭ ەرەسەگٸ كٶز جۇمىپتى. ٷلكەننٸڭ دە, كٸشٸنٸڭ دە قازاسى – ٷيرەنشٸكتٸ نەرسە, ٶلگەننٸڭ كٶبٸ كٶمۋسٸز قالىپ جاتىر, جاقىن اعايىن, كٷنەسٸز بالانى يىققا سالىپ ارقالاپ اپارىپ, جەر تىرنالاپ, كەبٸن قايدا, جىرتىق كٶيلەك, شولاق دامبالىمەن ەكەسٸنٸڭ, ەپكەسٸنٸڭ جانىنا قويدىق. ەلدە اشتىق, ەلدە كٷيٸك, بٸر زامانداعى بيداي ٶڭدٸ ٶرٸك ەندٸ قاپ-قارا بولىپ كەتكەن ەكەن. قالعان جالعىز ۇلىن باۋىرىنا باسىپ, بەدٸرەيدٸ دە وتىردى. ەرتەڭٸنە... ەلدە ەكٸ-ٷش كٷننەن سوڭ, ٶرٸكتٸڭ ٶزٸ دە جوعالدى. كٸشكەنتاي ۇلىمەن قوسا. كٸمدٸ كٸم تٷگەندەپ جاتىر, مەنەن باسقا نازار اۋدارعان, جوقتاعان ەشكٸم بولماسا كەرەك. ٶزەن جاعاسىندا, توعايدا, ساي-سالانىڭ بٸرٸندە قۇلاعان شىعار دەدٸم دە قويدىم. ٶلٸم, ايتتىم, كٷندەلٸكتٸ, ٷيرەنشٸكتٸ نەرسە, تەك تۇتاس بٸر اتادان تۇياق قالماعانى وبال ەدٸ... بۇل – جازدىڭ باسى. كٷزدە, ازعانا ەگٸن پٸسكەن, ٶلگەننەن, قاشقاننان قالعان قاداۋ جۇرت ۇرلاپ-جىرلاپ ماساق تەرٸپ دەگەندەي, اش ٶزەككە ازعانا نەر تاپقاندا ٶرٸك كەلٸنٸمٸز كەلٸپ تۇر. ٶزٸ دە امان, بالاسى دا ەسەن-ساۋ. امان-ساۋلىعى تۇرىپتى, ٶڭدەرٸ تٷزٸك, ال كٸشكەنتاي ۇلى, تٸپتٸ, قاراقۇلاق بولىپ, دومالانا سەمٸرٸپ العان." "اناۋ بۇقالتىر بولىپ جٷرگەن تەلجان اعا عوي..." – دەدٸم. "يە, وسى تەلجان. ٶرٸكتٸڭ يٸنٸ تٸپ-تٸك, باياعى, دٷنيەنٸڭ كەڭ كەزٸندەگٸ قالپىنا تاقاۋ. مەنٸ كٶرە سالا, بۇرىن بولماعان ەدەتپەن, باس سالىپ قۇشاقتادى. "ماعاش-اعا, تٸرٸ ەكەنسٸڭ عوي, – دەيدٸ, قۋانعاننان اتىمدى دا اتاپ جٸبەردٸ. سودان سوڭ كٷنگە وڭعان كٶك جاۋلىعىمەن بەتٸن بٷركەپ, كٶزٸنە جاس الدى. – مەن بٷكٸل بٸزدٸڭ ەۋلەتتەن ەشكٸم قالماعان شىعار دەپ ەم. ەيتسە دە, سٸزدٸڭ بارلىعىڭىزعا, ساۋلىعىڭىزعا سەندٸم, قايناعا..." بەلٸنە بايلاعان كيٸز دورباسىنان ەسكٸ شٷپەرەككە ورالعان ەلدەبٸر ۇزىنشاق تٷيٸنشەك شىعاردى. "مىناۋ – سٸزگە, ماعاش-اعا. ارنايى ساقتاپ, الا كەلدٸم..." ورامالىن جازىپ, قولىما ۇستاتتى. ەلدەبٸر ٸرٸ قۇستىڭ سيراعى ەكەن. بٸر جاق ۇشىندا قول باسىنداي, تٷتٸنگە قاقتاپ, سٷرلەنگەن جۇمىرشاق ەتٸ بار, ۇزىندىعى كەرە قارىستان استام اسىق جٸلٸك. "قارا لەيلەك پە?" – دەپ سۇرادىم. ٶرٸك تٶمەن قاراپ, ٷنسٸز باسىن يزەدٸ.

5

ٶرٸكتٸڭ جالعىز ۇلىن ارقالاي جەتەكتەپ جٷرٸپ قايدا بارعانى, جاز بويى قالاي جان ساقتاعانى بەلگٸلٸ بولدى, دەيتٸن اتام. قارا لەيلەك – اققۋ سيياقتى كيەلٸ سانالاتىن, سول كەزدٸڭ ٶزٸندە سيرەك قۇس. بۇل تاراپتا تارسايدىڭ قۇيعانىنا تاقاۋ, قوزىبايدىڭ قىستاۋىنىڭ تٷبٸندەگٸ قىزىل جارتاسقا ۇيا سالاتىن. بٸزبەن قۇدا, سەنٸڭ ٶزٸڭنٸڭ ەجەڭنٸڭ جاقىن نەمەرە اعاسى قوزىباي. قىسقى سوعىم, سىباعا كەزدەرٸندە شەتٸن قار باسقان, ٷلكەندٸگٸ ٷش قانات كيگٸز ٷيدٸڭ شاڭىراعىنا تاقاۋ ۇياسىن, جازدا اڭ قاعىپ جٷرگەندە ٶزٸن دە تالاي رەت كٶرگەم. مەنٸڭ بالا كەزٸمدە بار ەدٸ دەيتٸن قوزىباي مارقۇم. "سوندا ەشكٸم تيٸسپەي مە?" – دەپ سۇراعام. تيٸسپەيدٸ, دەپ ەدٸ اتام. قۇس ەتٸنە قۇمارتقان, سەرٸلٸك قىسقان جۇرت يتەلگٸ, قارشىعا سالادى, ٷيرەك پەن قاز جىرتىلىپ ايرىلادى, قۇر مەن كەكٸلٸك تە كٶپ. ال قارا لەيلەك – قونىسقا قۇت ەكەلەدٸ دەيتٸن. ەرٸ بٸزدٸڭ ەل قار كٶشٸپ, مال تٶلدەگەننەن سوڭ قىستاۋدان اۋلاقتاپ, كٶكتەمەگە قىرعا قونادى, ودان ارى, كٷن جىلىنىپ, مال اياقتانا سالىسىمەن – جازعى جايلاۋ. قاراشادا كٷزەۋگە ايالداپ, جەلتوقساننىڭ باسى, يە ورتاسى, قار ەكٸ جاۋعاندا عانا قىستاۋعا ورالادى. قارا لەيلەكتٸڭ كەلگەنٸن كٶرەر, كٶرمەس, جۇمىرتقا باسىپ, بالاپان ٶرگٸزٸپ, قاشان جەنە قالاي قايتقانىن بٸلە بەرمەيدٸ. قارا لەيلەك قانا ەمەس, ۇشقان قۇس, جٷگٸرگەن اڭ اتاۋلى جاز بويى ەركٸن سايران سالماي ما, سۋى مول, جەمٸ مول يەندە. مۇنى ٶرٸك تە بٸلسە كەرەك. ەۋەلدە قارا لەيلەك جايىن ويلاماعان, ەرينە. تارسايدىڭ ٶزەنٸ, ەسٸرەسە وسى باقاناسقا قۇيار تۇس – جىقپىل-جىقپىل, تەرەڭ ساي, كٶكتەمدە ۇزىنىنان اققانىمەن, جاز ورتاسىنا جەتپەي ٷزٸك-ٷزٸك, قومشا سۋ, كٶبٸنە تايىز, كەيدە قاماۋدا قالعان ٸرٸ بالىقتار توبىمەن ۇشىراسادى, ال ٷلكەندٸگٸ ورتان قولداي قويبالىق, يتبالىق, شىناشاقتاي شاباقتار قۇرتشا قاينايدى... سودان, "قوزىبايدىڭ قوراسىندا جاتتىڭ با?" – دەپ سۇرادىم. "جوق. يەن قىستاۋدا جىن-شايتان بولا ما دەپ قورىقتىم. بٸرەر شاقىرىم ۇزاپ, قىزىل جارتاستان ٶتٸپ بارىپ, جاعاداعى تەپسەڭگە توقتادىم, تال قيىپ, كٷركە تۇرعىزدىم. بالىعى مول, الۋى وڭاي ەكەنٸن بۇرىننان بٸلۋشٸ ەدٸم." "ال قارا لەيلەك?.." – دەپ سۇرادىم. ەرينە, العاشقى كٷنٸ كٶردٸم, دەيدٸ. ەۋەلدە تيٸسكەم جوق. ەرٸ بيٸك, تٸپە-تٸك جارتاستىڭ قۋىسى. اقىرى... بالىق نەر بولماي, بالام اشتىقتان ەلسٸرەي باستاعاندا... قول سالۋعا تۋرا كەلدٸ. كەلگەن بەتتە, قىستاۋداعى قويمادان بار كەرەگٸمدٸ تاپقام, ەندٸ ۇزىن قىل ارقان الدىم دا, تٶبەدە كەرتپەش تاس جوق ەكەن, ەرٸرەك ٶسكەن جۋان ٷشقات تٷبٸنە وراپ بايلاپ, ساۋمالاپ تٷستٸم. جەل ٶتپەس, جاڭبىر تيمەس, ٷڭگٸمە قۋىس ەكەن. قابات-قابات كەڭ ۇيادا قارا قانات, اق تٶس تٶرت بالاپان وتىر. بالاپان اتى عانا. باۋىرى جازىلىپ, توپشىسى قاتايعان. قوربيعان ٷلكەن, كٶكتە شىر اينالعان ەنەلەرٸنەن دە ٸرٸ سيياقتى. كٸسٸ كٶرمەگەن عوي, مەنەن قورىقپادى. تەك تاماق جٷندەرٸ ٷرپيٸپ, تاڭىرقاي قارايدى. مەن ەرٸ قيماي, ەرٸ قىزىعىپ, ۇيا شەتٸندە ازعانا وتىردىم. سودان سوڭ اش بالام ەسٸمە تٷستٸ, قاڭعىپ, اداسىپ كەتپەسٸن دەپ, كٷركەنٸڭ بوساعاسىنا بٸر اياعىنان بايلاپ كەتٸپ ەدٸم. ويدى وي قۋدى. سول, تابانىمدى تٶمەنگٸ تاسقا تٸرەپ, جارتاسقا جابىسىپ وتىرعان قالپىمدا قىل ارقاننىڭ سالبىراعان ۇشىن كەسە تارقاتىپ, بٸر-بٸر قۇلاش تٶرت تۇزاق شىعاردىم. بايعۇستار شىن قاتەردٸ سول كەزدە عانا اڭداعانداي, تاماقتارىنان قۇرىلداعان ٷن شىعارىپ, ۇزىن, قىزىل تۇمسىقتارىن ساقىلداتىپ, ۇيا شەگٸ, ٷڭگٸر تٷبٸنە تىعىلىستى. جٷرەگٸم تٶڭكەرٸلٸپ تٷستٸ, بٸراق نە شارا... دالبىرلاتىپ, سۋىرا تارتتىم دا, ٷش بالاپاندى كەزەكپە-كەزەك بٸر جاق اياقتارىنان شالىپ, ەكٸنشٸ ۇشتارىن قۋىس ۇياعا جاپسارلاسا بٸتكەن, قىزىل تاستى جارىپ شىققان ىرعايدىڭ جٸڭٸشكە, بٸراق بەرٸك بۇتاعىنا بايلادىم. بوس قالعان تٶرتٸنشٸ بالاپاندى قاناتىن قايىرىپ, بەلٸمە بەكٸتتٸم دە, تارتىلىپ جوعارى شىقتىم. سٶيتٸپ, – دەدٸ ٶرٸك, – جاس ەت جەپ, ىستىق سورپا ٸشٸپ, ەجەپتەۋٸر كٶتەرٸلٸپ قالدىق. تاعى دا بالىق سٷزٸپ, وعان قوسا تٷيەتابان, بيەمشەك قازىپ, قاراقات تەرٸپ, دولانا, يتمۇرىن جەپ ٶزەك جالعاپ, ونشاقتى كٷن ٶتكەرگەن سوڭ كەلەسٸ بالاپاندى سويدىق... "مىناۋ – ٷشٸنشٸ بالاپاننىڭ سيراعى, ماعاش-اعا, – دەدٸ تاعى دا اتىمدى اتاپ. – تٶرتٸنشٸ بالاپانعا دەتٸم بارمادى. مەندە دە جالعىز. بٸزدٸڭ شاڭىراقتان دا ٷش جان كەتتٸ. ەندٸ كٸرٸپتار جالعىزدى تۇزاقتان بوساتتىم. سودان سوڭ, قۇس قايتقانشا,  ازعانا ۋاقىت ەرقيلى تالعاجاۋ تاپتىق. سوڭعى بالاپاننىڭ ۇيادان شىعىپ, ەنەسٸمەن بٸرگە ۇشىپ كەتكەنٸن ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. جاقسى ىرىمعا بالاپ, جالعىز جەتٸمەگٸمدٸ ارقالاپ, مەن دە اۋىلعا قاراي بەت بۇردىم. ەشتەڭە ٶزگەرمەپتٸ," – دەيدٸ جانارى جارق ەتٸپ. "تاقاۋ ارادا تٷزەلەتٸن تٷرٸ كٶرٸنبەيدٸ, – دەپتٸ اتام. كٶڭٸل ٷشٸن لەيلەكتٸڭ كەپكەن سيراعىنان بٸر ٷزٸپ, اۋىز تيەدٸ. – مىنا جٸلٸكتٸ بالاڭا بەر, – دەپتٸ. – كٷندٸك ازىق. تاعى ٷش كٷندٸك قوسىمشا عۇمىر. مiنە, مۇنداعى جۇرت قىرىلىپ بٸتتٸ. تٷگەلگە جۋىق. ٶتكەن ٷش بالاپاندى كٶڭٸلٸڭە الما, وبالى ٶكٸمەتكە, ال ماناعى جالعىز لەيلەكتٸڭ ساۋابى تيسە, اپاتتان امان شىعارسىڭدار... ەندٸ مەن جوعالسام, تارسايدان ارىراققا كەتەم," – دەپتٸ. ايتقانىنداي, ارادا بٸرەر اپتا ٶتكەندە ٶزٸ ارقار العان قارا جارتاستىڭ سىرتىندا كٸسەندەپ, جاسىرىن ۇستاپ وتىرعان جالعىز اتىن ەرتتەپتٸ, تٷن جامىلىپ, كٷنٸ كەشە عانا كولحوزعا ٶتكەن قارا اتاندى قايىرا تۇتىپتى, سودان ەكەۋٸ الىمدى ەكٸ كٶلٸككە مٸنگەن اتام مەن ەجەم شىڭعىستاۋدى بٶكتەرلەي, تۋرا تارتىپ, الىس ايماق – جۇتقا ۇشىراماعان, كٶيلەگٸ بٷتٸن, تاماعى توق ورىس ٸشٸنە جەتەدٸ, ودان جاعالاي جىلجىپ, جاڭا سالىنىپ جاتقان تەمٸرجول بويىنا بارىپ, تيەسٸلٸ سورپا-سۋ بەرەتٸن قارا جۇمىسقا ٸلٸنەدٸ. ارادا ەكٸ جىل ٶتٸپ, دٷنيە وڭالا باستاعاندا قايتا ورالسا, كەشەگٸ جارىم مەن شيرەكتٸڭ ٶزٸنٸڭ جۇقاناسى عانا قالىپتى. ٶرٸك پەن ونىڭ جالعىز جەتٸمەگٸ دە تٸرٸ ەكەن. قارا لەيلەكتٸڭ ەڭ سوڭعى بالاپانى سيياقتى, ول دا ٶسٸپ-جەتەدٸ. بٷگٸندە جٸگٸت اعاسى بولىپ قالعان. ٶرٸك ەجەنٸ دە ٶز كٶزٸممەن كٶردٸم. بويى تٸك, كٶزٸ ٶتكٸر, قاراسۇر كەمپٸر ەدٸ. تىم تۇيىق, كٶپ سٶيلەمەيتٸن, تەك مەنٸ كٶرگەندە عانا ەمٸرەنٸپ, اينالىپ-تولعانىپ, تەۋبا ايتاتىن. "جالعىزدىڭ جارى – قۇداي, پەلە-جالادان ساقتاسا, جەتەسٸڭ, بولاسىڭ," – دەۋشٸ ەدٸ. سول جىلى, مەن ۇيادان اسپاعان قارا لەيلەك ەۋلەتٸنٸڭ ەڭ سوڭعى سيراعىن جەمەي كەتكەن جازعا قارسى, ەرتە كٶكتەمدە قىلتاماقتان ٶلدٸ. جالعاننىڭ ەمەس, جاراتقاننىڭ اشتىعى. بەلكٸم, باياعىدا, ۇيادا ٷزٸلگەن ٷش بالاپاننىڭ وبالى. "سوندا... ادامنىڭ قولىمەن جاسالعان اشتىقتا توپانداي قىرىلعان مىڭ سان بالا, تۇتاس بٸر حالىقتىڭ وبالى قايدا?!" – دەر ەدٸ اتام كەيٸنگٸ بٸر سٶزٸندە. سول سٶز جەنە مەندٸ, ماعنالى تاعى قانشاما كەڭەس. ەرقيلى سىپاتتاعى ەسكٸلٸكتٸ شەجٸرە, قيساپسىز تاۋاريح. ەرتەلٸ-كەش اتام ايتقان, ەجەم ٷستەگەن, بۇرىندى-سوڭعىلى كٶڭٸلگە تٷيٸلگەن كٶپ ەڭگٸمەنٸڭ بٸر عانا ۇشتىعى – قارا لەيلەك حيكاياسىن جيناقتاپ, جٷيەلەپ, ٶز تارابىمنان قايىرا تولعاپ, قاعاز بەتٸنە تٷسٸرگەندە وسىنداي بولىپ شىقتى. ەل امان, جۇرت تىنىشتا, تاماعى توق بولماسا دا اشتىقتان اۋلاق اتپال ازاماتتار قارا لەيلەكتٸڭ ۇياسىن تالقانداپ, قاتارىنان قيىلعان تٶرت بالاپاننىڭ ەتٸنە تويىپ, سورپاسىن ٸشٸپ وتىرعاندا, مەن, ەرينە, وبال-ساۋاپ تۋرالى بايىزداپ ويلاماسام دا, قاتتى تٸكسٸنگەنٸم انىق ەدٸ. عالامات اشارشىلىق ەلەسٸ, جالعىز بالاسىن ارقالاپ, جاپانعا شىعىپ كەتكەن ٶرٸك ەجە عانا ەمەس, كەڭ دٷنيەدەن تٷيٸر نەر تاپپاي, بۇراتىلىپ قۇلاعان مىڭ سان زورلىق قۇربانى كٶز الدىما كەلگەندەي, كٶكٸرەگٸم مۇڭعا تولعان. اتاما ەشتەڭە ايتپادىم. جالعىز ۇلى – يتجەككەندە, ونسىز دا كٶڭٸلٸ جارىم, قايعىسى قالىڭ. جەنە ٶمٸردەن كٷتەر ەشتەڭەسٸ جوق. جالعىز مەنٸڭ عۇمىر, تٸلەۋٸمنەن باسقا.

مٸنە, ەندٸ قانشاما زامان, اشتىققا ۇشىراماساق تا, ازاپقا تولى ۇزاق عۇمىر ٶتكەرٸپ, ٶزٸمٸز دە اتا بولعان شاقتا باياعى قارا لەيلەك قايتادان ەلەس بەردٸ. بالاسىن ٶسٸرگەن, بار قالپىندا.

6

– ەندٸگٸ جىلى ەرتەرەك كەلسەڭٸز, قارا لەيلەكتٸ ٶز كٶزٸڭٸزبەن كٶرەسٸز, – دەدٸ ماعان, وسى تٶڭٸرەكتەگٸ بۇرىنعى-سوڭعى ەڭگٸمەنٸڭ ۇزىن-ىرعاسىن ەستٸگەن كەمەرقان.

– سوڭعى جىلداردا ٶنٸمدٸ جۇمىس جاسادىڭىز عوي, تىم شارشاپ كەتپەي, قىمىز ٸشٸپ, تۋعان تٶڭٸرەكتٸ قىزىقتاپ, ۇزاعىنان جاتپايسىز با, – دەدٸ ٶمٸربەك.

– بۇل اعالارىڭ ٶلگەن-تٸرٸلگەنٸنە قارامايدى, – دەدٸ, مٸنە, قىرىق بٸردەڭە جىل بويى بٸرگە جاساسا دا, مەنٸڭ اسا قاتاڭ جۇمىس تەرتٸبٸمە ٷيرەنە الماي كەلە جاتقان زايىبىمىز.

– بەيبٸشە, ويعا العان جۇمىستىڭ وننان بٸرٸ عانا بٸتتٸ, قايرىلۋعا مۇرشا جوق, – دەدٸم, قىمىزىمدى دەمدەپ, كەۋدەمدٸ كەرە دەم الىپ. – ەيتكەنمەن, ۇلداردىڭ ايتقانى جٶن. اماندىق بولسا, كەلەمٸز. بەرٸ دە اللانىڭ قولىندا.

7

بەرٸ دە حاق قۇدىرەت – بٸر تەڭٸرٸنٸڭ عۇزىرىندا. ارادا توقسان ٶتپەي, مەن الىس شەت ەلگە قونىس اۋداردىم. ەۋروپانىڭ قاق ورتاسى, سەندٸ, سەۋلەتتٸ التىن پراگا. بٸر كەزدەگٸ بالاپان ۇل-قىزدارىمىز تٷگەل ٶسٸپ جەتكەن, ۇيادان ۇشىپ, ەرقايسىسى ەر قيياعا قونعان, ال توپشىسى بەرٸك, قارىمى كەڭ بٸرەۋٸ, مٸنە, تۋرا بٸر مٷشەل, وسى ەجەلگٸ كەنتكە جەتٸپ تۇراقتاعان ەدٸ. بٸز دە, بەيبٸشە ەكەۋٸمٸز, كٶشٸ-قون جايىن كٶپتەن ويلاعانبىز. ۇلعايعان شاقتاعى اۋاشا, بەيبٸت ٶمٸر. ەلدە جارىم جىل, ەلدە بٸر جىل ەرتەرەك قوزعالدىق. پەلە مەن جالا, دابىر مەن سٷرگٸن شەكتەن شىعىپ, بٷكٸل قوعامدىق-قالامگەرلٸك عۇمىر – سوڭعى قىرىق بٸر جىلدىق داۋ-دامايدىڭ ۇشىعىنا جەتتٸم – جوعارعى بيلٸكتٸڭ توپاس دٷمپۋٸ, تٶمەنگٸ جاندايشاپتاردىڭ بىلعانىش تىپىرى – ەرٸكتٸ-ەرٸكسٸز تٷردە باسپاگەرلٸك, جۋرناليستٸك قىزمەتتەن شەتتەۋگە تۋرا كەلگەن. ەلبەتتە, قونىسىم جاڭارعانمەن, سىرتقى تٸرشٸلٸگٸم تىنىشتالعانىمەن, بار جازۋىم بۇرىنعىشا. ياعني, الا قاعاز بەتٸندەگٸ ايقاس. ەسكٸ جىلدىڭ سوڭى, جاڭا جىلدىڭ باسى – قىس بويى قاۋىرت جۇمىس ٷستٸندە وتىردىم. جازعىتۇرىم, قايتقان قۇسپەن بٸرگە اۋىلعا ورالدىق. تۇتاس بەس-التى ايعا ەمەس, ەرينە. ۇزاعىنان كەتەر قارساڭدا ەلدەگٸ اتا-بابا باسىنا بارىپ, تۋعان جەردٸ تاعى بٸر كٶرۋ قاجەت ەدٸ. جەنە قارا لەيلەكتٸ. الماتىدا, كٸتاپ, باسپا تٶڭٸرەگٸندەگٸ نەگٸزگٸ, كەزەك كٷتتٸرمەس شارۋالاردى تٷيٸندەپ, بالا-شاعا, نەمەرەلەردٸڭ قاسىندا بٸرەر اپتا ايالداعاننان سوڭ, تۋرا اۋىلعا تارتتىق. شىڭعىستاۋدىڭ سىرتى, اباي قونعان, مۇحاڭ جازعان باقاناس ٶزەنٸنٸڭ القابى عوي.

– بيىل قالا لەيلەكتٸڭ تٶرتەۋٸ قاتارىنان كەلدٸ, – دەدٸ كەمەرقان. – سول ٷيرەنشٸكتٸ قىزىل جارتاستىڭ ماڭىندا جٷرگەن.

– سٸرە, ەكٸ جۇپ, – دەدٸم مەن. – نەمەسە بىلتىرعى بالاپاندارىمەن. قايتكەندە دە ەسكٸ ۇيادا ەكەۋٸ عانا قالۋعا تيٸس.

– از-ماز تىنىعىپ الىڭىز, كەلەر اپتادا بارىپ كٶرەرسٸز, – دەدٸ ٶمٸربەك.

– مەنٸڭ دەمالىسىمنىڭ ٶزٸ – وسى تاۋ-تاستى ارالاۋ ەمەس پە, – دەدٸم مەن. – ۇزاتپاي, ەرتەڭ بارايىق...

ەرتەڭٸنە تازا اۋا, كيٸز ٷيدەگٸ كەڭ تىنىستان سوڭ, تاڭعى اسىمىزدى اسىقپاي ٸشٸپ, قارا لەيلەكتٸ كٶرۋگە شىقتىق. ٶمٸربەكتٸڭ جولسىزعا باپان, ەمبەباپ "نيۆا" ماشيناسى. جٷلگەلٸ تاۋدى وراپ, توعايلى ٶزەندٸ اينالىپ ٶتٸپ, بەلەستٸ باسىپ, ويدان وزىپ, قىرعا توقتادىق.

– ەندٸ جاياۋ كەتتٸك, – دەگەن كەمەرقان. – اناۋ بٸر شوقىدان اسساق, تاقاۋ بارۋعا بولار ەدٸ. بٸراق جەرٸ قيىن, شاقا تاس, جالاڭاش قييا. ٶرلەپ بارىپ قايتا تٷسەيٸك. ەرٸ اعا جەر كٶرسٸن.

– ەلٸ كٷنگە كٶرمەپ پە ەدٸڭ? – دەدٸ بۇل جولى دا قاسىمنان قالماي, ەرە شىققان بٸزدٸڭ ەيەل.

– جەڭەشە, وسى بٸر عانا اۋداننىڭ ساي-سالاسىن تٷگەل كٶرٸپ شىعۋ ٷشٸن قانشاما جٷرٸس كەرەك, – دەدٸ ٶمٸربەك. – ونىڭ ٷستٸنە, تارساي, ٶز اتىنان دا كٶرٸنٸپ تۇرعانداي, تىم قيىن جەر, ارنايى كەلمەگەن كٸسٸ قاي قۋىسىن تٷگەندەمەك. دەل ٸرگەدە وتىرعان كەمەرقان دەمەسەڭٸز, وسى تٶڭٸرەكتە, مٸنە, ون بەس جىل جٷرگەن مەنٸڭ ٶزٸم العاش كەلٸپ تۇرمىن بۇل شاماعا.

– بۇل ساعان چەحييا ەمەس, ەكٸ اپتادا اينالىپ بٸتەتٸن, – دەدٸم مەن كٷلٸپ.

ماشينامىزدى كەۋدەسٸن سامالعا توسقان قالپى قىردا قالدىرىپ, كەلەسٸ, كٶلدەنەڭ جوتاعا شىقتىق. الدىمىزدان ايقارا اشىلعان سۋرەت – ٶزگەشە سۇلۋ ەرٸ سۇستى كٶرٸنگەن. بٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرتتان باستاپ تاۋ جارىپ, تەرەڭگە تٷسكەن باقاناس ٶزەنٸ دەل وسى تۇستا قييا شاتقالعا ەنەدٸ ەكەن. ەكٸ قاباعى دا بيٸك, تار ارناعا ەڭكەيگەن قۇلامالى سايلاۋىتتار جاڭا گٷلدەگەن اقسۇر بٷرشٸكتٸ قىزىل توبىلعىدان كٶرٸنبەيدٸ, ال ٶزەننٸڭ ۇزىنا بويى – بيٸككە تىرمىسا ٶسكەن تەرەك پەن قايىڭ. قاق ايرىلعان قۇز تابانىندا, ەلدەبٸر تۇستان بۇراتىلا شىعىپ, بۇرقىراي تولقىعان اپپاق ارنا كٶرٸنەدٸ. قارسى بەتتەگٸ, قاتارلاسا سوزىلعان, بيٸك, قوجىر جارتاستار ٷستٸندە ەلدەبٸر قۇس قاناتى قايىرىلا تٶمەن قۇلاعان.

– قارا لەيلەك ەمەس پە? – دەدٸم مەن.

– قارشىعا, – دەدٸ كەمەرقان. – سٸرە, قويانعا تٷستٸ. نەمەسە, اداسقان قاز, ٷيرەك. سوناۋ قوڭىر جارتاستا ۇياسى بار. لەيلەك كەلمەيدٸ بۇل جەرگە. باسقا قۇستار دا الىسىراق جٷرەدٸ. جاقىنداپ بارساق, شاڭقىلداعان داۋسىن ەستٸر ەدٸك. ايبارلى سونشاما. قۇس اتاۋلى بەزٸپ كەتەدٸ عوي, قاراسىن كٶرمەي-اق.

– بٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرتتىڭ تٶمەنگٸ جاعىنداعى قارا جارتاسقا يتەلگٸ قوناقتاۋشى ەدٸ. ٶتكەن جىلى توزعان ۇياسى عانا كٶرٸندٸ.

– بيىل دا جوق, – دەدٸ كەمەرقان. – مٸنە, ٷشٸنشٸ جىل...

– بالاپانىن الىپ كەتتٸ مە ەكەن, – دەدٸم. – وسىدان بەس-التى جىل بۇرىن ناۋقان بولدى عوي. سۇڭقار اتاۋلىعا شەت ەلدٸكتەر كٶپ اقشا تٶلەيدٸ دەپ. ەلدەبٸر گازەتتەردە قىران قۇستاردى توپ-توبىمەن رۇقساتسىز ەكەتٸپ جاتىر ەكەن, كەدەننەن ۇستالىپتى, جەردٸڭ سەنٸ, ۇلتتىڭ يگٸلٸگٸ, توقتاۋ سالۋ كەرەك دەگەن دابىل كٶتەرٸلگەنٸ مۇڭ ەكەن, كٶلدەنەڭ ولجا ٸزدەگەن جارىم قازاق يتەلگٸ, تۇيعىن اۋلاۋعا كٸرٸستٸ. ەيتٸپ-بٷيتٸپ ارام پايدا تاپسا دا جٶن عوي, قانشاما قۇس ەكٸ ورتادا بوسقا قىرىلدى.

– ارابقا, نەمەسە باسقاعا ٶتكٸزەم دەگەن ەسەكدەمەمەن ۇستاسا بٸر جورىق, – دەدٸ ٶمٸربەك. – مۇنداعى جۇرت قىزىق ٷشٸن نىساناعا بايلاپ تا اتا بەرەدٸ.

– وسىنداي راقىمسىز, جابايى كەپكە جەتتٸك, – دەدٸم ەرٸكسٸز كٷيٸنٸپ. – سٸزدٸڭ اۋىل عانا ەمەس. بارلىق جەردە. İزدەپ كەلگەن قارا لەيلەگٸمٸز امان بولسا جٶن ەدٸ. باسقا جازىمى ٶز الدىنا, ەڭ ٷلكەن قاتەر – ادامنان بولىپ تۇر عوي.

– بۇدان بٸر جەتٸ بۇرىن الىستان كٶزٸم شالعان, – دەدٸ كەمەرقان. – بٸرەۋٸن.

– ەكٸنشٸسٸ ۇيا باسىپ وتىرۋعا تيٸس, – دەدٸم مەن.

قىرقانى قۋالاي جٷردٸك. تٶبەدەگٸ بيٸك وبا, تاس قورىمنان تٷسە بەرگەندە, جەرگە جايىلعان جاپىراعى تٷيەنٸڭ تابانىنان ٷلكەن, ورتاسىنداعى سولقىلداعى كەرە قارىسقا جۋىق ٷش-تٶرت تٷپ راۋعاش كٶردٸم.

– اۋجالى قايتتى. ناۋرىزدا عوي, ەڭ قىزىق كەزٸ, – دەدٸ كەمەرقان.

– ەيتسە دە دەمٸن تاتىپ كٶرەيٸك...

سولقىلداقتىڭ ەكەۋٸن قاتارىنان جۇلىپ, بٸرەۋٸن بەيبٸشەمە ۇسىندىم.

– سٸزدە جوق, بٸزدە عانا بار ۆيتاميندەر قورى!

ٷلكەن جاپىراقتىڭ تاعى بٸرٸن جۇلىپ, كٶگٸنەن تازارتتىم. سول قالپى اۋىزعا سالىپ, قىرشي تٸستەپ, دەمٸن الىپ ەدٸم. راۋعاش شىنىندا دا قۇرعاڭقىراپ كەتكەن ەكەن. بٸراق قىشقىلتىم سٶلٸ مٷلدە سارقىلماپتى.

– بالا كەزٸمٸزدە, ەرتە كٶكتەمدە راۋعاش تەرٸپ, قىردان قىر اسىپ, اششىلاۋشى ەدٸك. اعزاعا قاجەت, تابيعي نەر ەكەن عوي. سودان كەيٸن قوي جۋا. ودان سوڭ دولانا, قاراقات. جابايى قاراقات – دەمٸ دە, شىرىنى دا ٶزگەشە...

– قاراقات قالمادى قازٸر, – دەدٸ كەمەرقان. – اۋداننان, اۋىلدان شىعادى, قىستىق توساپ جاسايمىز دەپ توپ-توبىمەن. جاي عانا جيناپ ەكەتسە جٶن عوي. تاپايدى, قيراتادى, تٸپتٸ, قاراقاتى قالىڭ جەردە ٷزٸپ, تەرٸپ جاتۋدى ارتىق جۇمىس ساناپ, بۇتاعىن سىندىرىپ ەكەتەدٸ, باۋ-باۋىمەن ماشينالارىنا تيەپ. ونى از دەسەڭٸز, قوقىرىن تاستاپ, اراقتان قالعان شٶلمەكتەرٸن سىندىرا شاشىپ, تاۋ-تاس, توعايدى تەگٸس بىلعاپ, لاستاپ كەتەدٸ. ەلگٸندەي قييا, قۇز بولماسا, بۇل باقاناستىڭ ۇزىنا بويىندا ادال جەر قالعان جوق. اپىر-اۋ, تىم قۇرسا كەلەر جىلى دەل وسى اراعا تاعى كەلەم دەپ ويلاسايشى. ويلامايدى. كەلەدٸ. ٶتكەننەن قالعانىن تاعى بٷلدٸرٸپ كەتەدٸ. سونداي زامان, سونداي ادامدار...

قييالاپ, تٶمەن تٷسە بەرگەندە اياق استى, قالىڭ توبىلعى اراسىنان پىر, دىر ەتٸپ, ٷلكەن قوڭىر قۇر ۇشتى.

– بالاپانى بار, – دەدٸ كەمەرقان.

بەس-ون قادامنان سوڭ, بيٸك, قورالى توبىلعى تٷبٸ, قالىڭ كٶدەنٸ جاپىرا ٷيٸلگەن قۇر ساڭعىرىعىن ۇشىراتتىق. قۇباقان سارعىش, يٸلگەن شىناشاق كەيٸپتەس, بٷرتٸك-بٷرتٸك; كٷن ەمەس, اپتا بويى وتىرعان ورنى.

– تٷزدەگٸ قۇستىڭ تەزەگٸنە دەيٸن تازا, – دەدٸم مەن.

– وسىنى قوي-ەشكٸ قۇنىعا جەيدٸ. اعاشتىڭ بٷرٸ, توبىلعى, قاراعاننىڭ باسى, ەلدەنە نەرمەن تولىعىپ, سول قالپى تٷسەتٸن بولسا كەرەك, – دەدٸ كەمەرقان. – مٸنە, ٶزٸ. ەنە, قاناتى سالبىراپ, جورعالاپ بارادى, قىرعا, اشىق جەرگە قاراي. بٸز كٶرسٸن دەپ.

– بالاپاندارى وسى جەردە, اياق استىندا تىعىلىپ جاتسا كەرەك, – دەدٸ ٶمٸربەك تە.

– ەنە قۇردىڭ جاراقاتىنا سەنەيٸك, سوڭىنان جٷرەيٸك, – دەدٸم مەن.

– وي, اللا-اي, جان-جانۋارعا دەيٸن بالا-شاعاسىنىڭ قامىن ويلايدى, – دەدٸ بٸزدٸڭ ەيەل.

– ادام عانا ويلامايدى. ونىڭ ٸشٸندە بٸزدٸڭ قازاق, – دەدٸم. – ەيتپەسە, وتىرعان ورنىن بىلعاپ, تٶڭٸرەگٸن تەگٸس تاپاپ, قولعا تٷسكەنٸن تٷگەل قىرىپ-جويماس ەدٸ. ٶزٸمنەن سوڭ ٶمٸر ٶنبەسٸن دەپ.

تاعى بٸر كٶلدەنەڭ بەلەستەن استىق. ۇيىسقان قاۋ كٶدەدە تايعاناقتاپ, ەتەككە تٷسە بەرگەندە شوق ٷشقات تٷبٸنەن قويان قاشتى. ەرٸ قاراي, ويعا ەمەس, قيعاشتاي تارتىپ, قىرعا سالعان. ارتقى اياقتارى ۇزىن, سەرپٸمدٸ, قاۋدىر قۇلاعى ٷلكەن, كەۋدەلٸ, سۇر قويان.

– قاپ, – دەدٸ ٶمٸربەك. قويان جول كەسەدٸ دەگەن ىرىم ەسٸنە تٷسٸپ تۇر.

– ول ٷيدەن شىعا بەرگەندە, – دەدٸم. – الدىمەن. بٸز بۇدان بۇرىن ادال قۇسقا ۇشىراستىق قوي. ال مىنا قويان – توقشىلىق, جاقسى جورالعى. ٶزٸ دە لاقتاي ەكەن. قازٸر ەشكٸم قويان اۋلامايدى عوي?

– قويان اتقان, قۇر اتقان كٸسٸ كٶرمەدٸم, – دەدٸ كەمەرقان. – ارقار, كيٸك سيياقتى تاتىمدى ەرمەك ەمەس. ونىڭ ٷستٸنە, جەكەلەگەن باسشىلار بولماسا, جالپى جۇرتتا مىلتىق تا جوق.

– اناۋ جىلى, جەلتوقسان وقيعاسىنان سوڭ جۇرتتىڭ قولىنداعى قارۋدى تٷگەل جيناپ الىپتى عوي, – دەدٸ ٶمٸربەك. – مالشىلاردىڭ قاسقىردان قورعانىپ وتىرعان قۇس مىلتىعىنا دەيٸن.

– كٸشكەنە پايدا, ٷلكەن زييان, – دەدٸم مەن. – قازٸر سٸزدٸڭ ەلٸڭٸزدە قازاقتان باسقا جۇرت تٷگەل قارۋلى...

– تەك تىنىشتىق بولعاي, – دەدٸ بٸزدٸڭ ەيەل.

– تىنىشتىقتى سۇراپ المايدى, – دەدٸم. – جالىنا بەرگەن, جاعىنا بەرگەن اقىر تٷبٸ ايرىقشا جاپا شەگەدٸ...

تاعى دا قىرعا شىقتىق. الدىمىز – ۇزىنا سوزىلعان كٶك ويپاڭ.

– مٸنە, اناۋ بۇرمانىڭ ساعاسىندا, تٶبەسٸ كٶرٸنگەن قىزىل جارتاسىڭىز. İزدەگەن قارا لەيلەگٸڭٸز.

– تارسايدىڭ ٶزەنٸ عوي, – دەدٸم. – ارعى قاباق. قىزىل جارتاستىڭ ەتەگٸ – تەرەڭ قارا سۋ بولسا كەرەك.

– قازٸر قاراسۋ جوق, – دەدٸ كەمەرقان. – قامىس, قوعا, تال ٶسٸپ كەتكەن. ٶزەنٸڭٸزدٸڭ ٶزٸ جوق. بٸز كٶشٸپ كەلگەندە جوق بولاتىن. بۇرىن كٶكتەمدە ٶتكەل بەرمەي تاسىپ, سودان جازدىڭ ورتاسىنا دەيٸن جىلىستاپ اعىپ جاتاتىن دەيدٸ وسى ەلدەگٸ ٷلكەندەر. ەندٸ ٷزٸگٸنٸڭ ٶزٸ كٶرٸنبەيدٸ. ەر تۇستا عانا ويدىم سۋلار بار. ەيتەۋٸر اڭ مەن قۇسقا جەتەرلٸكتەي. جالداماي, جاياۋ ٶتەمٸز, – دەدٸ.

ٶزەننٸڭ بۇرما-بۇرما, كەيدە قىساڭ, كەيدە جايپاق ەسكٸ ارناسىن كٶپ جەردە جاسىل شالعىن باسىپ كەتٸپتٸ. شٶبٸ سۇيقىل, تابانى تاستاق تۇستاردا كٶكتەمگٸ قار سۋىنان سوڭعى سالىندى, مٷك ٸزٸ بايقالادى, ال تاقىر, ويپاڭدا – ەۋەلدە سۋ تۇنعان, كٶپ ۇزاماي سورعىپ, مايدا باتپاق بولعان, ەندٸ مٷلدە قۇرعاپ, شىتىناي قاتقان كەبٸر بەتٸندە ەلدە تاعى اڭ, ەلدە تۇياقتى مال ٸزدەرٸ كٶرٸنەدٸ. ەرەدٸكتە, جارقاباققا مٸنگەسە بٸتكەن تاپالتاق, سيرەك تال تٷبٸندە شاعىن قاراسۋلار بار ەكەن. بٸز تٶمەن قۇلداپ, ازعانا جٷرگەن سوڭ, سەلدٸر, شوق-شوق اعاشتار تۇتاسىپ, ٸرٸلەنٸپ, بٸتەۋ توعايعا اينالا باستادى. جاقىنداعان سايىن سول قاباقتا وقشىرايعان, بەرٸدەگٸ بيٸك, قالىڭ كٶكسۇر تال بويىنان اسىپ, كٶلدەنەڭدەي كٶرٸنگەن قىزىل جارتاسقا ٷڭٸلە تٷستٸم. اۋقىمى كەڭ بولعانىمەن, تىم بيٸك ەمەس ەرٸ تٶبەسٸ جايپاق ەكەن. قىران قۇستار ۇيا سالماس جەنە ازۋلى اڭنىڭ قارىمى جەتپەس, سوندىقتان دا بەيبٸت قۇسقا قولايلى تۇراق.

– مٸنە, ەسكٸ قورا, – دەدٸ ٶمٸربەك.

– ٶزٸڭ ايتقان قوزىباي ناعاشىڭنىڭ قوراسى شىعار, – دەدٸ بٸزدٸڭ ەيەل.

– كەلٸن قانشاما جاسقا كەلٸپ وتىرسا دا, ٶتكەندەگٸ اتالارىنىڭ اتىن اتاۋعا بولمايدى, – دەدٸم مەن ەزٸل-شىنى ارالاس.

– ايىپتىمىن. قويشىباي اتام دەۋٸم كەرەك ەكەن, – دەدٸ بەيبٸشە كەلٸنٸ كٷلٸپ. – قانداي ەدەمٸ. قابىرعالارى تٷگەل تاستان قالانعان با?

– سەن بٸزدٸڭ ەسكٸ-جۇرتتاعى, باياعى تاس قورانى كٶرسەڭ عوي, XVIII عاسىردان قالعان, – دەدٸم. – ارتقا تارتقان سوتسياليستٸك كولحوزىمىز كوممۋنيزمگە باستار وزات سوۆحوزعا اينالىپ, ٷلكەن قۇرىلىستار قولعا الىنعاندا جاڭا, ٷلكەن قوي قورالاردىڭ ٸرگەتاسىن قۇيۋ ٷشٸن تٷك قالدىرماي بۇزىپ, تاسىپ ەكەتٸپتٸ. ول ەندٸ... باي بولماسا دا, بار كٸسٸنٸڭ قىستاۋى. ال مىنا قوزىباي ناعاشىمنىڭ شارۋاشىلىعى ورتاعا جەتە-قابىل عانا بولعان.

– سوندا دا جاقسى, – دەدٸ ٶمٸربەك. – ەسەبٸ, ەكٸ قابىرعاسى ورنىندا. قالاي امان قالعان?

– تاقاۋ ماڭداعى شاعىن مال قىستاقتارىنا عانا العان. ٷلكەن قۇرىلىستان الىس, ول كەزدە مىنا ساي جىلعالى, باتپاقتى, جٷك ماشيناسى ٶتە المايدى. ٶگٸز اربامەن ەپتەپ قانا تاسيدى عوي. ەيتپەسە, ٸرگەسٸنە دەيٸن قازىپ ەكەتەتٸن ەدٸ. بەرٸبٸر ايانىشتى سۋرەت. قازاق ەسكٸلٸگٸنٸڭ مٷگەدەك قالىبى.

بالا كەزٸمدە, كەيٸنٸرەك, ەرجەتكەن شاعىمدا دا, ەسكٸ تاس قورالاردى كٶپ كەزەتٸن ەدٸم. ٶزٸمنٸڭ ٷلكەن اتامنىڭ, ودان دا بۇرىنعى بابامنىڭ جايلى, قۇتتى مەكەن-تۇراعى بولعان ەسكٸ-جۇرتتاعى بۇلاقتى سايدىڭ كٷنگەي بەتٸنە سالىنعان اۋقىمدى, اۋماقتى تاس قورا عانا ەمەس. وسى باقاناستىڭ بويى, شىڭعىستىڭ سىرتى, قارقارالى بەت, شۇبارتاۋ تارابىنداعى قانشاما بايىرعى قىستاۋ. ىقتاسىن قۋىس, كٷنگەي تٶسكە سالادى. قار از تٷسەدٸ, بوران, ىزعىرىق ٶتٸنەن تاعى تىس. قوزىباي ناعاشىمنىڭ قىستاۋى دا ارقاسىن تاۋعا سٷيەپ, تٷستٸككە بەت بەرە ورنالاسقان ەكەن. سول قاناتى قۇرىق بويى كەرەگە تاسقا تٸرەلٸپ تۇر. تاستىڭ الدى – كەي تۇستاردا شوق-شوق, سۇرعىلت قيياق, شەت جاقتارىنا تىربىق تورعايوتى ٶسكەن جايداق – سەكسەن جىل بۇرىنعى قورداسى قۇنارسىز, كٷيٸك توپىراققا اينالعان مال قورانىڭ ورنى. ال قىستاۋدىڭ ٶزٸنٸڭ ارتقى قابىرعاسى عانا بٷتٸن ەكەن. تاۋدىڭ قارا تاسىنان, جالپاق, تەگٸس بەتتەرٸن ٸشكە قاراتىپ, ورايىمەن جىمداستىرا قالاعان. قالعان ٷش قابىرعانىڭ بٸرٸ – بەلدەن, قالعان ەكەۋٸ مەن ارالىق بٶلٸكتەرٸ تٸزەدەن عانا. İرگەدەن ٸشكە دەيٸن توپىراق, شٶپ باسىپ, تابانى كٶتەرٸلٸپ, بۇرىش-بۇرىشىنا بوزعىل قاراعان شىعىپ كەتٸپتٸ. ادىرا قالعان ەسكٸ قونىس. باعزىداعى قازاقتىڭ باقىتسىز جۇرتى.

– بۇل قوزى-ەكەڭنٸڭ ۇرپاعى? – دەدٸ ٶمٸربەك سۇراۋلى جٷزبەن.

– وتىز ەكٸنشٸ جىلى تٷگەل اشتان قىرىلعان, – دەدٸم مەن. – قيىنشىلىق باستالعاندا, جايلاۋعا كٶشەر مال جوق, قالىڭ ەل ورتاسىنا قاراي جىلجىعان عوي.

– وسى ارادا وتىرا بەرسە, تٸرٸ قالار ما ەدٸ, ەلگٸ ٶرٸك ەجەمٸز سيياقتى, – دەدٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشە.

– وندا الداعى قىستان شىقپاس ەدٸ, – دەدٸم مەن. ٶرٸك شەشەمٸزدٸڭ تٸرٸ قالۋى – كەزدەيسوق جاعداي. قارا لەيلەكتٸڭ ٷش-تٶرت بالاپانى قانشاما جانعا نەشە كٷنگە جەتەر ەدٸ? بەرٸ دە باۋداي تٷسٸپ قىرىلدى.قولداعى مال كەتكەن سوڭ, كٶلدەنەڭ نەپاقا كٸمگە جەنە قانشاعا قورەك بولماق. مەن كەزٸندە ٶزٸمنٸڭ اتام مەن ەجەمنەن باستاپ, ٷلكەندەردەن قانشاما سۇراستىردىم. اشارشىلىقتان امان ٶتكەندەردٸڭ بەرٸ دە ەلدەبٸر كٷتپەگەن سەبەپ, كەزدەيسوق جاعدايدا تٸرٸ قالعان. ال ٶلٸم – جالپىعا ورتاق زاڭدىلىق ەكەن. قالىڭ قازاق جاپپاي قىرىلدى, بٸر قونىس, بٸر ايماق ەمەس, جالپاق ەل... تٷگەلٸمەن. بٸزدٸڭ اۋىل سيياقتى شالعاي جۇرت, بٷكٸل سارى-ارقادا وننىڭ توعىزى كەتتٸ. بٷكٸل قازاقتىڭ, جالپى ەسەپكە تٷسٸرسەك, اسسا ٷشتەن بٸرٸ عانا قالدى. ونىڭ ٶزٸ كەۋدەسٸ باسىلعان, كەمشٸن سانا, كەمباعال تٷيسٸگٸمەن. زاردابى بٸزدەن ٶتٸپ, كەلەسٸ ۇرپاعىمىزعا تيٸپ جاتىر...

ماناعىداي كٶتەرٸڭكٸ ەمەس, دابىرسىز, سالبىراڭقى قالىپتا, كٶز كٶرٸپ تۇرعان قىزىل جارتاسقا قاراي بەتتەدٸك.

8

قارا لەيلەك قالباڭ ەتٸپ, دىبىسسىز, ٷنسٸز كٶتەرٸلگەن. العاش بايقاعان – كەمەرقان بولدى.

– ەنە, ۇشتى ۇيادان, – دەگەن.

بٸز ونشا الىس تا, تىم تاقاۋ دا ەمەس, ەۋدەم جەر قالعاندا قىزىل جارتاستىڭ قۋىس, كەرتپەش بەتٸندەگٸ ۇيادان ۇشقان قارا لەيلەك, ورامى سولاي ما, ەلدە تىنىش تٸرلٸگٸن بۇزعان قوس اياقتىلاردى اڭداپ كٶرگٸسٸ كەلدٸ مە, ەۋەلٸ تۋرا تٶبەمٸزدەن ٶتتٸ, تىم جاقىن, جارىم ارقان بويىنداي عانا. دەنە تۇرقى جاراۋ, باۋىرى مەن قولتىعى اقسۇر, قانات قارىمى كەڭ ەكەن. ٷشكٸلدەنە بٸتكەن ٷلكەن, قىزىل تۇمسىقتى ۇزىن موينىن ەمٸنە سوزىپ, تٸزەسٸ بۋىلتىق, ول دا قىزىل, سەربيگەن ەكٸ اياعىن تاراق قۇيرىعىنان اسىرا, ارتقا كەرٸپ, ەسەم شالعىلى, سٷيٸر قوس قاناتىن جەڭٸل, باياۋ سٸلتەپ ٶتە بەرگەندە مەن مانادان بەرٸ دايىنداپ كەلە جاتقان فوتواپپاراتىمدى تارتىپ ٷلگەردٸم. ال ٶمٸربەك ۆيدەوكامەراعا تٷسٸرٸپ جاتىر. قارا لەيلەك بٸزدٸ شىر اينالىپ, شەڭبەرلەي ۇشىپ, اينالعان سايىن الىستاپ, ورامى دا كەڭەيە بەرگەن. قاتتى قاۋٸپتە, بٸراق ايرىقشا دىبىس شىعارمادى. تەك بٸرەر رەت قانا, ەلدە "چە-لي!..", ەلدە "چە-لين!.." دەگەن دەرمەنسٸز, دەگبٸرسٸز ٷنٸ جەتكەندەي. اقىرى تاۋ بەتكە, توعاي الابىنا قاراي ۇزاي دٶڭگەلەنٸپ, ەجەپتەۋٸر بيٸكتە تۋرا تٶبەمٸزدەن ٶتٸپ, ەندٸ بٸز تٸكە بەتكەيدٸ قييالاي كٶتەرٸلٸپ, قىزىل جارتاستىڭ ٷستٸنە شىققان كەزدە تٶمەنگٸ جال باسى, بيٸك سەكٸ تاستىڭ ٷستٸنە بارىپ قوندى. سيراعى سوزىلىپ, كەۋدەسٸ وقشىرايىپ كٶرٸنگەن. ۇزىن, دوعا موينىن وڭدى-سولدى بۇرىپ, امالسىز, شاراسىز قالىپتا قوزعالاقتاپ قويادى.

مەن ۋاقىت وزدىرماي, تٶبەدەن ٷڭٸلٸپ, قىنا باسقان قوجىر, قىزىل جارتاستىڭ ورتا تۇسىنا, شىلبىر بويى تٶمەندە, ٸشكە كٸرە ٷڭٸرەيگەن كەرتپەش قۋىسقا ورنالاسقان ۇياعا باجايلاپ قارادىم. تولايىمەن ەمەس, بٸر جاق شەتٸ عانا كٶرٸنەدٸ. تاس جيەگٸنەن ۇزاپ, ەتپەتتەي جاتىپ, ەرٸرەك ٷڭٸلدٸم. كٶزگە شالىنعان يٸنٸنە قاراعاندا, قۇلاشقا تاقاۋ تەرٸزدٸ. دٶڭگەلەنە ٷيٸلگەن قۋ بۇتاق, ۇزىندى-قىسقالى شىرپىلار سۇرعىلت, سارعىش ساز بالشىقپەن بەركٸتە جىمداستىرىلعان ەكەن, ورتاڭعى, ويىق تۇسىندا مايدا قۋ شٶپ, جاڭادان جۇلىنىپ سالىنعان كٶك جاپىراقتار كٶرٸنەدٸ. تاعى دا ەمٸنە تٷسكەندە شەتكٸ جۇمىرتقانى كٶزٸم شالدى. قاز جۇمىرتقاسى قارايلاس, ودان گٶرٸ سوپاقشالاۋ, ٷلكەن, ەدەمٸ, اپپاق.

– اعا, بايقاڭىز, قۇلاپ كەتپەڭٸز, – دەدٸ مەنٸ اياعىمنان ۇستاپ, بەلٸمنەن باسىپ تۇرعان ٶمٸربەك پەن كەمەرقان قاۋٸپتەنە ساقتاندىرىپ.

– بالاپان شىقپاپتى, بٸر جۇمىرتقا كٶردٸم, – دەدٸم.

– مەن قارايىن, – دەدٸ ٶمٸربەك. جاي عانا قارامايدى, كامەراعا جەنە سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الماق.

ەندٸ كەمەرقان ەكەۋٸمٸز, بٸرٸمٸز بەلبەۋٸنەن, ەكٸنشٸمٸز سيراعىنان تارتىپ, تابانداپ ۇستاپ تۇردىق.

– سونشاما ەمٸنبە, بولدى, – دەدٸم مەن سەلدەن سوڭ-اق كەيٸن سٷيرەپ.

– قازٸر, قازٸر, – دەيدٸ ٶمٸربەك دەمٸن تارتىپ. – بولدى, – دەدٸ اقىرى.

– سەنٸڭ جٷرگەن جٷرٸسٸڭ دە, جازعان جازۋىڭ دا تولعان بٸر ماشاقات, – دەدٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشە. – قاراپ تۇرعاندا زەرەم كەتتٸ. بايعۇس لەيلەكتٸڭ نە جانى قالدى ەكەن. شىداي الماي ول دا ۇشتى. جارار ەندٸ, جۇمىرتقا سۋىپ كەتەدٸ, قايتايىق.

ەندٸ تٸپتٸ الىستاپ ۇشقان قارا لەيلەككە جالتاقتاي قاراپ, اسىعىس كەيٸن جٷردٸك.

– جۇمىرتقا ٷشەۋ ەكەن, – دەدٸ ٶمٸربەك. – بارى سول ما, ەلدە سالىپ بٸتپەگەن بە?

– قايدا, كەلگەنٸنەن بەرٸ ايدان استى, – دەدٸ كەمەرقان.

– كەيدە بەس-التىعا دەيٸن جۇمىرتقا تابادى, – دەدٸم. – قىسقى قونىستارىنىڭ جاي-كٷيٸنە بايلانىستى. كٶبٸنە ٷشەۋ-تٶرتەۋ. ياعني, ورتادان جوعارى جاعدايدا, بٸرشاما تەۋٸر دەگەن سٶز.

– افريكادا عوي? – دەپ سۇرادى ٶمٸربەك.

– نەگٸزٸنەن, افريكانىڭ ورتالىق تۇسى, ساقارا شٶلٸنەن ارعى ايماق, ەكۆاتورعا تاقاۋ. بٸراق بٸزدٸڭ لەيلەك سونشاما شالعاي وڭتٷستٸك-باتىسقا ۇشپاسا كەرەك. ٷندٸستان تٷبەگٸنٸڭ شىعىس قولتىعىندا, نەمەسە تىنىق مۇحيتتىڭ وڭتٷستٸك قىتاي جاعالاۋىندا ٶتكەرەدٸ مۇنداعى قىس كەزەڭٸن.

– مٸنە, مامىردىڭ ورتاسى بولىپ قالدى, جۇمىرتقاسى ەندٸ قاشان شىعادى? – دەدٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشە. – تىم كەش قوي.

– جارالمىشتا بەرٸ ناقتى ەسەپتەلگەن, – دەدٸم. – ناۋرىزدىڭ سوڭى, كٶكەكتٸڭ باسىندا كەلەدٸ, باۋىر باسقان ەجەلگٸ قونىس, ەسكٸ ۇياعا. قۇتتى ورنىن جايلاۋمەن, سٸرە, بٸرەر اپتا جٷرەدٸ, كٷن ارالاتىپ ٷش جۇمىرتقاسىن تاپتى, تاعى بٸر اپتا دەڭٸز, ياعني جارتى اي ٶتتٸ, كٶكەكتٸڭ ورتا تۇسى, نەمەسە سول تٶڭٸرەك. ەندٸ وتىز بەس-قىرىق كٷن جۇمىرتقا شايقاۋى كەرەك. دەمەك, بٸزدٸڭ بالاپاندار بٷگٸن-ەرتەڭ بولماسا, الداعى اپتادا شىعىپ قالۋعا تيٸس, – دەدٸم, قارا لەيلەكتٸڭ ەلەسٸ قايتا ورالعاننان سوڭ, ٶتكەن كٷزدە "جانۋارلار ەلەمٸ", "قىزىل كٸتاپتان" باستاپ, ينتەرنەتپەن تيياناقتاپ, قۇستىڭ وسى بٸر سيرەك تۇقىمى تۋرالى ەنتسيكلوپەدييالىق دەمەيٸن, بٸرەر ەڭگٸمەدەن اسىپ ارتىلار ەجەپتەۋٸر ماعلۇمات جيناقتاعان مەن, ەندٸ سونشاما بٸلٸمٸم ٸشٸمە سىيماي. –اقسۇر, ۇلپا تٷستٸ, باسى ٷلكەن, تۇمسىعى جالپاق, اياعى ەلسٸز, سارى-اۋىز ٷش بالاپان. بەلكٸم, ەكەۋ. جوق, جۇمىرتقا سانى شەكتەۋلٸ, ٷشەۋ.

– سودان سوڭ?

– سودان سوڭ ەكە-شەشەسٸ... ايتپاقشى, ەكٸنشٸ لەيلەك قايدا? – دەدٸم. – يە, ۇيانى كەزەكتەسٸپ باسۋى كەرەك, جەم ٸزدەپ, تىنىس تاۋىپ, الىسىراق ۇشقان شىعار. مەسەلەن, قارشىعالى قوڭىر تاسقا ەمەس, جوعارى ٶرلەپ... امان بولعاي... سودان, بالىق ەكەپ, باقا-شايان ۇستاپ, اسىراپ جەتكٸزەدٸ. كەۋدەسٸ مەن قولتىعى اپپاق, قاناتى مەن قۇيرىعى, قىر ارقاسى قاپ-قارا, ماقپالداي تٶگٸلگەن, كٷن سەۋلەسٸندە قىزعىلتىم-سارى تٷسپەن قۇبىلعان جاڭا ٷش لەيلەك. توپشىسى بەكٸر الدىندا جۇنتتاي سەمٸرٸپ, ەنەلەرٸنەن دە ٷلكەن بولادى. سودان سوڭ, جۇمىرتقادان شىققانىنا شامامەن الپىس بەس-جەتپٸس كٷن تولعاندا قاناتى قاتايىپ, ۇيادان ۇشادى. شٸلدەنٸڭ سوڭى, تامىزدىڭ باسى, العاشقى دەكادا دەپ قويىڭىز. بەس-ون كٷن كەڭ دٷنيەدەگٸ سەيٸل-سەرۋەن, كٶپ ۇزاماي, تامىزدىڭ ورتا تۇسىنان ٶتە بەرە اتا-ەنەسٸمەن بٸرگە, بولسا, تاقاۋ تٶڭٸرەكتەگٸ تۋىستارىمەن باس قۇراپ, جىلى جاققا جول تارتادى. قۇبا بەلدٸ باسىپ, اسقار تاۋدان اسىپ, ەلدەن ەل ٶتٸپ, جەردەن جەر ۇتىپ, تيياناقسىز كٶك اسپاندا تىنىمسىز قانات سٸلتەپ, ايعا جۋىق اۋىر ساپاردان سوڭ, ٷيرەنشٸكتٸ جىلى ايماققا بارىپ جەتەدٸ. بەرٸدە قاناتى تالىپ, قۋاتى سارقىلىپ, شەرۋدەن شەتتەمەسە, جولاي, سالقار كٶش ٷستٸندە كٶلدەنەڭ قازاعا ۇشىراماسا, ۇزاق قىس, ياعني, بٸزدەگٸ قىس, ول جاقتاعى ىستىق جاز, امالسىز قونىستا تاعى قانشاما پەلەدەن قاقاس قالسا, ارادا التى-جەتٸ اي ٶتكەندە سولتٷستٸككە قاراي قايتا ۇشادى. تۋعان ٶلكە ەمەس, تۋعان تٶڭٸرەك ەمەس, ناقتى مەكەنگە, مىنا بٸزدٸڭ قارا لەيلەك ٷشٸن – شىڭعىستاۋدىڭ سارتى, باقاناس ٶزەنٸنٸڭ بويى, تارسايدىڭ قۇيعانى, اناۋ قىزىل جارتاسقا. ٶزدەرٸ امان جەتسە, ۇياسى ورنىندا تۇرسا, كەلە سالا كٷتپەگەن كەسەلگە ۇشىراماسا, تاعى دا جۇمىرتقا باسادى. ول جۇمىرتقادان شىققان جاڭا ەۋلەت, ٶز كەزەگٸندە تاعى دا تۇراقتى كٶش جولمەن شەت جۇرتقا بارىپ, كەلەسٸ كٶكتەمدە باياعى تۋعان جەرگە قاراي اسىعادى...

– سوندا بۇل قارا لەيلەگٸمٸز قانشا جاسايدى? – دەپ سۇرادى كەمەرقان, بٸز الىس قىرعا شىعىپ, قىزىل جارتاس كٶز ۇشىندا قالعاندا. – اناۋ ەلٸ قونعان جوق, – دەدٸ سۇراعىنا جاۋاپ كٷتپەستەن.

– كٶرٸپ تۇرسىڭ با? – دەدٸ جەڭگەسٸ تاڭىرقاپ.

– تٷز قازاعىنىڭ كٶزٸ قييادان شالادى, – دەدٸم مەن. – بٸردە ماڭعىستاۋدا, ەۋليەلەردٸ ارالاپ جٷرگەندە, بٸزدەن بٶلٸنٸپ, جاياۋلاپ جەر شالىپ كەتكەن سەرٸكتەرٸمٸزدەن اداستىق. سوندا, تٶبە باسىندا وتىرعاندا, وسى كەمەرقان قۇرالپاس جولباسشى جٸگٸتٸمٸز: "ەنە, اناۋ قىردان تٷسٸپ كەلەدٸ!" – دەگەندە دٷربٸمەن قاراپ ەرەڭ تاپقانىم بار. سٸرٸڭكەنٸڭ شيٸندەي عانا ەكەن, ماناعى ەكٸ جٸگٸتٸمٸز. تٶرت-بەس, بەلكٸم, جەتٸ-سەگٸز شاقىرىم جەر. سونى دٷربٸسٸز, كەدٸمگٸ كٶزٸمەن كٶرگەن.

– تٶمەن تٷسٸپ, تاساعا كەتەيٸك, – دەدٸ كەمەرقان. – ۇياسىنا جاقىندادى. بٸزدٸڭ قارامىز ٷزٸلگەنٸن كٷتٸپ تۇر. سونشاما ساق قۇس... يە, اعا, سٶزٸڭٸزدٸ بٶلدٸم, بۇل كيەلٸ قۇسىمىز قانشا جاسايدى ەكەن?

– سونى دا بٸلەسٸڭ بە? – دەدٸ بٸزدٸڭ ەيەل.

– بەيبٸشە, مەن سەنٸڭ ٶزٸڭ تۋرالى ٶزٸڭ بٸلمەيتٸن نەرسەلەردٸ بٸلەم, – دەدٸم كٷلٸپ. – ال مۇندا كٶپ اقىلدىڭ كەرەگٸ جوق. تيەسٸلٸ دەرەگٸن تاۋىپ, وقىپ, ەستە ساقتاعاننان باسقا. مامانداردىڭ زەرتتەۋٸندە جيىرما-جيىرما ەكٸ جاس دەپ ايتادى. ول – زووپاركتەگٸ, ارنايى قورىقتاعى باقىلاۋ كٶرسەتكٸشٸ. ەركٸن دٷنيەدە كەمٸ جيىرما بەس, تٸپتٸ تولىق وتىز جاساسا عاجاپ ەمەس. ەرينە, تابيعي مٷمكٸندٸك مٶلشەرٸ. اناۋ-مىناۋ قازادان تىس بولسا.

– سوندا... مىنا لەيلەك – باياعى, سٸز ايتقان...

– مەن ايتقان, اتام ايتقان لەيلەكتەردٸڭ تٸكەلەي ۇرپاعى, – دەدٸم. – ەنەسٸ جاسى جەتٸپ, نەمەسە باسقاداي كەسەل-پەلەكەتتەن ٶلگەننەن سوڭ, تۋعان, ٷيرەنشٸكتٸ ەرٸ قولايلى ۇياعا ٶتكەن بٸر جىلدارداعى بالاسى ورنىعۋعا تيٸس.دەل ٶزٸ بولماسا دا, تۋىستاس جاقىنى. جىلدار بويى باسقا تاراپقا ۇشپاي, تەك تۋعان جەرگە عانا ورالىپ وتىرسا, بٶتەن قۇس ەمەس, ناقتى سول ەۋلەتتٸڭ تۇياعى بولۋى انىق.

– ٶتە قىزىق ەرٸ ەسەرلٸ جاعداي... – دەدٸ ٶمٸربەك.

– ايانىشتى... – دەدٸ كەمەرقان. – قيماسا دا, امالسىز كەتەدٸ. قاناتى تالىپ, اڭساپ ورالادى. ەكٸ تاراپتاعى اۋىر ساپار تۇرىپتى, مۇندا كەلگەننەن سوڭ تاعى دا قانشاما قاتەر. سونىڭ بەرٸ سەتٸمەن بالاپان ۇشىرۋ ٷشٸن...

– ۇرپاق ٷشٸن, نەسٸل جالعاستىعى ٷشٸن كٷرەس دەپ اتالاتىن, تابيعي تٷيسٸكتەن شىققان, جازىلماعان زاڭ, – دەدٸم مەن. – جەكە باستىڭ تٸرشٸلٸگٸ – ەكٸنشٸ كەزەكتە. ەڭ باستىسى – بالاپان. ادامزات قاۋىمى دا وسىلاي قالىپتاسقان. ەۋەلدە. ۋاقىت وزا كەلە تابيعي تٷيسٸككە جٷرەك پەن جٷيكە قۋات بەردٸ, اقىل مەن پاراسات ٶرٸس, تيياناق بەردٸ, تۋىستاس نەسٸل تۇتاس بٸر حالىققا اينالدى. قازاق تا سولاي بولعان, ٶتكەن بٸر زامانداردا...

– جارايدى, – دەدٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشە, مەنٸڭ كەيٸنگٸ كەزدەگٸ قامىرىقتى, قيعاش ەۋەزٸمنٸڭ بٸر ۇشىعىن اڭداپ, – بالالاردىڭ باسىن اۋىرتپا. ودان دا مىنا قارا لەيلەك...

– ەندٸ قاي ەڭگٸمەسٸ? – دەدٸم, ۇل-قىزدارى ٶسٸپ-جەتٸلگەننەن بەرٸ بٸرجولا كٷش العان بەيبٸشەمنٸڭ سٶزدٸ بٶلگەنٸنە كەيٸمەسەم دە, ەرٸكسٸز ٸركٸلٸپ, ونشا ۇناتپاعان قالىپتا.

– بيىل, مٸنە, ٷشەۋ بولىپ قايتادى...

– بالاپان, – دەدٸم. – تٷگەل ٶرسە. ۇزاق جازدان بەرٸ دە امان شىقسا, اتا-ەنەسٸمەن قوسىلىپ, بەسەۋ بولىپ قايتادى.

– سوندا, كەلەر جىلى تاعى دا جاڭا بالاپاندار. الدىڭعىلارى جەتٸلٸپ, ولار دا ۇيا باسادى... كٶبەيٸپ, وسى تٶڭٸرەكتٸ تٷگەل تولتىرماي ما?..

– تولتىرمايدى. تٸپتٸ, قازٸرگٸ قالپىن ساقتاۋىنىڭ ٶزٸ كٷمەن. ازايماسا. بارار, قايتار جولداعى قيىندىقتار قانشاما. ايتتىم, كٶلدەنەڭ قاتەر كٶپ. ەرقيلى ازۋلى, تۇياقتى جىرتقىشتار ٶز الدىنا. ەڭ باستى قاۋٸپ – ەكٸ اياقتى ادامنان. تٸكەلەي قۇرتپاسا دا, جىل وزعان سايىن اڭ مەن قۇس اتاۋلى ٶمٸرلٸك ٶرٸسٸ قۋسىرىلىپ, تىنىسى تارىلىپ بارادى. سوڭعى جٷز جىلدا ٶز قاتارىندا قارا لەيلەكتٸڭ سانى دا ٶلشەۋسٸز كەمٸگەن. قازٸر "قىزىل كٸتاپتاعى" جوعالىپ, قۇرىپ بارا جاتقان جان-جانۋارلار تٸزٸمٸنٸڭ بەل ورتاسىندا. ەسەپشٸ مامانداردىڭ ايتۋىنشا, رەسەيدٸڭ شالعاي تاراپتارىندا ارا-كٸدٸك قانا كٶزگە تٷسەدٸ, ال سٸبٸردە, بايتاق سٸبٸردٸڭ تۇتاس بٸر ايماعىندا قارا لەيلەكتٸڭ نەبەرٸ ەكٸ جٷز جۇبى عانا قالىپتى. ال ونداي, يەن عانا ەمەس, ورماندى, سۋلى, نۋلى ايماقتارى جوققا جاقىن قازاقستاندا قانشاسى بار? جيىرما ما, وتىز با. بٷگٸن. ەرتەڭ سونىڭ نەشەۋٸ قالادى? بەلكٸم, مىنا قارا لەيلەك – وسى تۇقىمنىڭ بٸزدەگٸ ەڭ سوڭعى جۇقاناسى شىعار... قايتكەندە دە تاڭ قالارلىق, شەتٸن جاعداي.

– ونىڭ ٷستٸنە سٸزدٸڭ ەۋلەتكە ەنشٸلٸ, بەسٸرە قۇس بولىپ تۇر عوي, – دەدٸ ٶمٸربەك كٷلٸپ. – ارعى تەگٸنە دەيٸن بەلگٸلٸ.

– مٸنەكي, ەڭ جاقىن تۋىسىڭدى جاڭا تاپتىڭ, – دەدٸ بٸزدٸڭ بەيبٸشە كٷلٸپ.

– دەپ سولاي, – دەدٸم. – جالپى جان يەسٸنە ورتاق جٸپتٸك جايىن ايتپاعاننىڭ ٶزٸندە. ەڭگٸمەنٸڭ باستاۋىنداعى 32-جىل بەرٸدە قالادى. مەنٸڭ ماعاش اتامنىڭ ٶمٸرٸمەن ەسەپتەگەننٸڭ ٶزٸندە بٸر عاسىردان اسىپتى. ول – كٶز كٶرگەن تاۋاريح. ال ارىعا كەتسەك, شىنىندا دا بٸزدٸڭ ەۋلەتپەن بٸرگە جاساعان. ٶز بالالارىممەن, كەيٸنگٸ نەمەرەلەرٸممەن جالعاستىرسام, مٸنە, جەتٸ-سەگٸز اتا بويى قاتارىنان قاناتتاسا عۇمىر كەشٸپ كەلەدٸ ەكەن. انىعى سول, – دەدٸم.

– شىنىندا دا عاجاپ ەكەن, – دەدٸ كەمەرقان تامسانىپ, باسىن شايقاپ.

9

ارادا ونشاقتى كٷن ٶتكەن سوڭ, قارا لەيلەكتٸڭ بالاپاندارى جۇمىرتقاسىن جارىپ شىققان شامادا, قۇس قايتپاي-اق بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ جايلى مەكەنٸمٸز – قىسى قوڭىر, جازى جايساڭ ەۋروپانىڭ قاق ورتاسى, التىن پراگاداعى ٷيٸمٸزگە ورالدىق. ەكٸ اپتالىق ەركٸن دەمالىستان كەيٸن ٷيرەنشٸكتٸ تٸرشٸلٸگٸمە ويىستىم. جازۋ عوي باياعى. ەۋەلگٸ كەزەكتە – كەشەگٸ قارا لەيلەك حيكاياسى.

قارا لەيلەك – قازاق تاعدىرى – ٶز عۇمىرىم – جالپى ادامزات شەرۋٸ... ويلاي بەرسەڭ, تٷبٸنە جەتپەيسٸڭ.

مٸنە, ەرٸكتٸ قالاۋ ما, ىقتييارسىز تاعدىر ما, تۋعان جەردەن قييان الىسقا بٸرجولا قوناقتاعان سيياقتىمىن. ٶكٸنٸش جوق, كەيٸس جوق. مەرەيلٸ قۋانىش تا جوق. ٶمٸردٸڭ بۇرما سوقپاعىنىڭ تاعى بٸر يٸن تۇسى. بەلكٸم, ەڭ سوڭعى ٷزٸك. قايتكەندە دە, بولات قالامنىڭ ۇشىندا شەشٸم تاباتىن تالايىڭ. جازمىش. جەنە اللانىڭ راحماتى.

يە, كٷندەگٸشە, زلاتا پراگانىڭ تىنىسى كەڭ, تاڭداما بٶلٸكتەرٸنٸڭ بٸرٸ – نەبۋشيتسە اۋدانى, سامالدى كٶك بەلەس ٷستٸندەگٸ ىقشام كوتتەدجدٸڭ ەكٸنشٸ قاباتىندا, جۇمىس كابينەتٸمدە وتىرمىن. سوڭعى جەتٸ-سەگٸز جىل بويى تٷندە جازاتىن ەدٸم. تٷننٸڭ تىلسىمعا جاقىن ەكٸنشٸ جارىمىندا. ەندٸ جاڭا قونىستا بايىرعى قالىبىما قايتا كٶشتٸم – كٷندٸز جازام, تاڭەرتەڭنەن تٷسكە دەيٸن. تابيعي جارىق, ەدەپكٸ جاعدايدا. تەرەزەم تٷستٸك-شىعىس, شاعىن باققا قاراعان. كٷن سەۋلەسٸ تٸكە تٷسپەس ٷشٸن, سايىپقىران شىڭعىس حاننىڭ سۋرەتٸ بەدەرلەنگەن قالى كٸلەمشەلٸ كٶلدەنەڭ قابىرعاعا قاراي شەگٸنە, قيعاش قويىلعان جازۋ ستولى – مەن ٷشٸن جانكەشتٸ, عالامات مايدان الاڭى سيياقتى. ٶتكەن ۇزاق عۇمىردىڭ تٸكەلەي جالعاسى, بولاشاقتاعى كەسٸمدٸ تٸرلٸكتٸڭ تٷيٸندٸ كٶرٸنٸسٸ. ەندٸ نە كٷتٸپ تۇر? مەنٸ ەمەس, قاي تاراپتا دا بولارىم بولعان, ەندٸگٸم – ازدى-كٶپتٸ ۇشتىعى عانا. تۋعان جەر, قانداس حالقىمدى ايتام. مٸنە, چەح ەلٸندە وتىرمىن. ارعى-بەرگٸ تاريحىنا قىزىقپايمىن, كەشەلٸ-بٷگٸنگٸ بولمىسىن كٷندەمەيمٸن. مىڭ جارىم جىلدىق قيلى-قيعاش جولدان ٶتكەن, جىعىلعان, تۇرعان, اتا-مەكەنٸن ساقتاعان, ۇرپاعىن ٶسٸرگەن, اقىرى تەۋەلسٸزدٸك تۋىن كٶتەرگەن. ازۋى التى قارىس گەرمانييا ەمەس. كەزٸندە ەلەمگە جارىق شاشقان فرانتسييا ەمەس. جارىم دٷنيەگە عۇزىرىن جٷرگٸزگەن بريتانييا ەمەس. بٸراق ٶز ٷنٸ, ٶز سىباعاسى بار ٶزگەشە جۇرت. كٸشكەنتاي چەحييا. نەبەرٸ توعىز ميلليون قاۋىم. ٶز ورداسىنداعى قازاق قۇرالپاس. ال بار ٶرٸسٸ – الماتى مەن نارىنقولدىڭ ارالىعىنداي عانا جەر. بٸراق شىن مەنٸسٸندە دەربەس, ەركٸن ەل. جەرٸ شاعىن دەڭٸز, حالقى كەم دەڭٸز, قايتكەندە دە قييامەت كٷنٸنە دەيٸن وسى قونىسىندا, ٶز اتى, ٶز تٸلٸ, ٶز تۋىمەن جەتۋٸ كٷمەنسٸز. ادامزات امان بولسا, جەر شارى ورنىندا تۇرسا, چەح تا ەشقايدا كەتپەيدٸ. سول الاقانداي جەردەگٸ ويدىم ورمانىمەن, باسقاسىن قويعاندا, استانا بايتاعى پراگانىڭ تاقاۋ ٸرگەسٸ عانا ەمەس, قاق ورتاسى, قالىڭ اعاش ٸشٸندەگٸ, جان ادام تيمەيتٸن, قاپتاعان قويان, جورعالاعان قىرعاۋىل, ەركٸن جايىلعان ەلٸگٸمەن قوسا. ال سەن... ەگەمەن ەل, تەۋەلسٸز مەملەكەت دەپ دالبالاقتاپ جٷرسٸڭ, بەس فرانتسييا, جەتٸ گەرمانييا, وتىز چەحييا سيياتىن كەڭبايتاق جەرٸڭ دال-دۇل, اتالمىش ەكٸ-ٷش ەل ەمەس, بٷكٸل ەۋروپا, جارىم دٷنيەدە جوق قازىنا-بايلىعىڭ جات جۇرتتىڭ تالاۋىندا, ازاماتىڭ قاجىعان, ادامىڭ ازىپ-توزعان. جٷگٸرگەن اڭ, ۇشقان قۇس تۇرىپتى, ٶزٸنە ٶزٸ جاۋ. قارا لەيلەكتٸڭ قامىن ايتىپ وتىرسىڭ, قالىڭ قازاقتىڭ جٶنٸ قالاي بولماق? ۇيا باسار قۇت مەكەن دە, ۇرپاعىن ٶرگٸزەر قۇنارلى قونىس تا تۋعان ەل, باۋىر باسقان جەرٸنەن تابىلىپتى. ەندٸگٸسٸ نە? باس ورداداعى توعىز ميلليون, سىرت ەلدەردەگٸ تٶرت ميلليون – قاپتاعان قازاق, قانشاما حالىق, وڭىنان اي, سولىنان كٷن تۋعان زامان, ەڭ يگٸلٸكتٸ كەزەڭدە, سول جىپىرلاعان ون ٷش ميلليون قالپىندا تۇتاسىمەن ەلگٸ "قىزىل كٸتاپقا" ەنٸپ كەتكەنٸن ٶزٸ دە بٸلمەيدٸ. اناۋ, ازايىپ, سەلدٸرەي كەلە, بٸرجولا جوعالۋ قاۋپٸنە تٷسكەن اڭ مەن قۇستان بٸر ايىرماسى – بٷگٸن ەشبٸر زاڭ قورعامايدى, ەرتەڭ ەشكٸم جوقتاپ, ٸزدەمەيدٸ. بۇدان جٷز ەلۋ جىل بۇرىن شورتانباي ايتقان: "سۋ تٷبٸنە كەتتٸڭ, جۇرت, – تال تابىلماس قارمارعا!" – دەگەن زارلى ٷكٸمٸ مٸنە, ەندٸ عانا تولىق شىندىققا اينالدى.

وسى, بيىلعى كٶكتەمدەگٸ سوڭعى ساپاردا تۋعان جەردٸڭ تاۋ-تاسىنداعى, ٶزٸم بالا كەزدەن بەدەرٸن تانىعان قانشاما ەسكٸ تاڭبا – ەرەكشە سىپاتتى مىڭ سان پەتروگليفتٸ وسىمەن نەشٸنشٸ مەرتە, بٸراق تەپتٸشتەپ, تٷگەندەپ سۋرەتكە تٷسٸرٸپ ەدٸم. ميفتٸك سىپاتتاعى تٷسٸنٸكسٸز شيىرتپاق, ەرقيلى جۇمباق سىزىقتار ٶز الدىنا بٸر سالا. قادىم زاماندا جەرگە تٷسكەن, سكافاندر كيگەن استروناۆت, نەمەسە كٷن ادامى, ۇزىنشاق, ٷشكٸل, ايىرىلا شەكٸلگەن تٷپ تۇعىرىنا دەيٸن انىق كٶرٸنەتٸن كوسموس كەمەسٸنٸڭ سۇلباسى... ساداق تارتقان اتتى جاۋىنگەر. قوس ات جەككەن ەسكەري اربا. اڭ اۋلاۋ كٶرٸنٸستەرٸ. ەركەكتٸك مٷشەسٸ جەر سىزعان, ٷش اياقتى كٶرٸنەتٸن ٶزگەشە ادامدار بەينەسٸ... ۇيالى بٶلتٸرٸگٸمەن مٷيٸزدٸ بۇعىنى قاماعان, كٶرٸنٸسٸ زور قانشىق قاسقىر. قاپتاعان, ەرقيلى اڭ بەينەلەرٸ. بۇلاردىڭ ٸشٸندە ارقار مەن تاۋتەكە باسقا تاراپتان دا تانىس. ٶمٸردە بار, بٸراق تاسقا تاڭبالانا قويماعان, وسى ٶڭٸردە عانا ەمەس, بٷكٸل قازاق جەرٸنەن جوعالعان جولبارىس پەن قابىلان. بۇلان, تاعى, تارپاڭ, دومباي. سٸلەۋسٸن, ٸربٸس. ايداھار, كەلەس. ەڭ قىزىعى – بالىقتار مەن قۇستار. بٷگٸندە باقاناس بويىندا جوق جايىن, شورتان مەن كٶكسەركە. جەنە... قارا لەيلەك! تارسايدىڭ ەتەگٸ ەمەس, ورتا تۇسىندا, جالتىر, تاقتايداي قارا تاس بەتٸندە جالعىز-اق تاڭبا – بۇرىن ۇشىراسپاعان سۋرەت – قارا لەيلەكتٸڭ بەينەسٸ مۇقييات ويىلىپتى. قاناتى قايىرىلا جايىلعان, موينى ەمٸنە سوزىلعان, ۇزىن تۇمسىعى تۇرقىنىڭ شيرەگٸندەي. باسقا بٸر قاناتتى ەمەس, قارا لەيلەكتٸڭ ناق ٶزٸ. ماعان سوڭعى جٷز بٸردەڭە جىلدىق عۇمىرى ماعلۇم بەسٸرە لەيلەكتٸڭ تٷپ اتاسى. بۇدان كەمٸ ٷش-تٶرت مىڭ جىل بۇرىن تاڭبالانعان. ودان ارعى شىن عۇمىرىن ايتپاعاندا. كيەلٸ قارا لەيلەك مەڭگٸلٸكپەن بٸرگە جاساپ كەلەدٸ ەكەن! ەندٸ جوعالسا دا ارمانى جوق! وبالى ادامعا عانا.

ال قايران قازاق... وبالى كٸمگە دەيمٸز? ەرٸ ويلاپ, بەرٸ ويلاپ, اقىرى تاپتىم.

قاتەردەن ساقتانىپ, ۇياسىن پەلە-جالادان الىس ايماق, وندا دا قول جەتپەس تاس قيياعا سالاتىن قارا لەيلەك قۇرلى تٷيسٸگٸ بولماسا... بۇل قازاقتىڭ بار وبالى ٶزٸنە. اڭداپ تۇرساڭىز, قالاۋى دا, تٸلەۋٸ دە ٶزٸنە قارسى. بٷگٸنگٸ بار ٸسٸ – ەرتەڭگٸ تٸرلٸگٸنە قايشى. كەلەشەك ۇرپاعى تٷگٸلٸ, قازٸرگٸ ٶز باسىنان تىس.

ەندەشە, جان اشيتىن, جىلاپ قامىعاتىن جٶنٸڭ جوق ەكەن. ايتتىڭ, جازدىڭ, جارلادىڭ, زارلادىڭ, اقىرىنا دەيٸن الىستىڭ. ارۋاق ريزا. مٸنە, كٷنٸڭ ەڭكەيدٸ, كٷشٸڭ سارقىلدى. قالعانى – حاق تەڭٸرٸدەن. ەندٸگٸ بار ٷمٸتٸڭدٸ قييامەتتەن كٷت تە, تىنىش ۇيىقتا!..

                                                                                                    مۇحتار ماعاۋين, 2007 جىل