Men
***
“Altyn dápter” — 1965 týraly mana, jónekei eskertýmen shekteldik, “Alasapyran” aian tústi dedik, iaǵni, bul taraptaǵy negizgi áńgime — alda. Bul jyly “Qobyz saryny” támam boldy, talqylaý — qýdalaýǵa ulasty, aspirantýrany bitirip, qyzmetke turdyq, zertteý eńbektiń negizgi turǵylaryn jariialadyq jáne aǵymdaǵy baspasóz betinde túgelge jýyq áigileýge negiz jasadyq,— jańa proza jazýǵa mursha kelmedi.
Kelesi eki jyl múlde tańbasyz qalypty. Eńbeksiz ótpegen, árine. Biraq ol eńbegimiz — zeinet emes, mehnat edi, áitkenmen, bolmasqa tógilgen qara ter emes, amalsyzdan atqarylǵan qajetti is. Bul kezde men 1965 jyldyń ortasyna jetpei támamdalǵan dissertatsiiany qorǵaý álegimen júrdim. Ádebi gazettegi qyzmet taǵy qanshama ýaqytty jeidi, biraq baspasózdiń bir tutqasyna ilingen soń meniń jariiaǵa shyǵý múmkindigim keńeidi, qyzmet yńǵaiyna orai ortaqoldy birneshe syn maqala jazdym, ýniversitettiń sońǵy eki kýrsy, aspirantýranyń alǵashqy jyldarynda jazylǵan birli-jarym ádebi-syn maqalalarymdy bólshektep, súirelep bastyrdym, onyń ishinde, ádebiet kósemi, tiri klassik dárejesine tartylyp otyrǵan bir aqsaqaldyń sovetshil, bos-belbeý trilogiiasy týraly jazylǵan, endi tolyqtyrylyp, jumsartylyp, qanshama daýdan soń áreń ótken bir kólemdi maqalanyń aiaǵy úlken shýǵa ainaldy. Ashýlanǵan aǵaiyndar akademikteri, aiqaishyldary bastap, TsK-ǵa shubyrdy, gazet redaktoryna kijindi, bir ǵajaby, sen solaisyń dep, betime qarap eshkim bir aýyz sóz aita almady.
Bul kezde biz buǵa-buǵa bolǵanbyz, endi qorqatyn eshteńe qalmaǵan. Umyt bolǵan ejelgi murany qaitadan jańǵyrtqan dissertatsiia tyǵyryqqa birjola tirelgen, jumystaryn menen soń bitirgen jigitterdiń ózi qorǵap ketken, resmi túrde 1965 jyldyń 11 oktiabrinde kafedrada talqydan ótip, maquldanǵanymen, taǵylǵan kiná kóp, qorǵaýǵa jibermesi, jiberse ótkizbesi anyq edi; bul kezde bedeli, biligi bar aǵaiyndardan ózime shyn tilektes eki-aq kisi kórdim: biri — aiaýly ustazym, ǵylymi jetekshim professor Beisembai Kenjebaev ta, biri — tikelei bastyǵym, “Qazaq ádebieti” gazetiniń bas redaktory, jazýshy Nyǵmet Ǵabdýllin. Meniń itaqaidan basqanyń bári jetip jatqan ǵylym kandidaty dárejesin alýym — asa qajetti, biraq ekinshi qatardaǵy másele edi. Eń bastysy — Qazaq handyǵy dáýirinde jasalǵan belgisiz murany qatarǵa qosý, ulttyq ádebiettiń arǵy tarihyn negizdeý bolatyn. Men, ádebi gazetke ilingennen sońǵy jerde, osy tarapta jazylǵan eńbegimdi tam-tumdap jaryqqa shyǵarý, sóitip, arýaqqa ǵana emes, ózime de jol ashýdan bóten niet joq, syn bólimin basqaryp otyrsam da, daý-sharǵa aralaspai, ýaqyt utýdy ǵana maqsat tutqam. Odan bereket tappadyq. Buǵynsań da boiyńdy jasyra almaidy ekensiń, bir kezde býlyǵyp, tunshyǵyp qalǵan ádebi synshylyq qaita tirilip, jasandylyq pen jalǵandyqqa degen yza burq etip syrtqa shyqty, janjal izdegen aýyr maqala jariialanyp ketti.
Budan soń, onsyz da kúmándi eski muranyń sońynda júrgen panasyz bala múlde qurdymǵa ketse kerek edi. Olai bolmady. Bir qisyq qazaq ashynǵanda aitqan: “Atyń shyqpasa jer órte!” — degen sóz shyndyqqa ainaldy. Meniń ǵasyrlar qatparyn qopardym degenim, pálendi, túgendi ashtym degenim ánsheiin nárse eken. Meniń ózime jáne maǵan oń qaraǵan taǵy tórt-bes adamǵa ǵana kerek eken. Al syrttai qansha dabyraitsa da, shamaly ǵana dúnie ekendigi jalpy jurtqa málim kitaptyń syryn shashý — ortadan tómen, ótkinshi ǵana shyǵarma ekendigin ashyq aitý, korol jalańash dep aiqailaǵan balanyń isi — on san ádebi qaýym úshin úlken oqiǵa bolypty. Qiiańqylyq paidaǵa asty — endi meni eshkim de toqtata almaityn edi.
Úlken jumys qaǵaz betine tańbalanyp bitken soń, arada týra jiyrma eki ai ótkende, 1967 jyldyń naýryzynda Qazaq ýniversiteti filologiia fakýltetiniń Ǵylymi keńesinde resmi qorǵaýdan óttim — arýaqty babalarym Qaztýǵan men Shalkiiz, Dospambet pen Marǵasqa, Aqtamberdi men Úmbetei — Qazaq Ordasy dáýirinde jasalǵan uly muraǵa, sol muranyń bir shalǵaiyna jabysqan maǵan da Táńiriniń týra joly ashyldy. Álbette, men úshin de, meniń ulaǵatty Jyraý-Atalarym úshin de áli talai ótkelek turǵan, biraq meniń buǵanam bekidi, qarymym qataidy, Atalarym qapastan shyqty, halqymen qaita tabysty, endigi qalǵan sharýa — at ústindegi urysta sheshilýge tiis-ti. Árine, bizdiń paidamyzǵa.
***
69-dyń kúzinde tabandap úsh ai otyryp, “Aldaspan. Kóne qazaq poeziiasynyń antologiiasy” degen asa bir kúrdeli kitapty baspaǵa ázirledim. Asan Qaiǵy, Qaztýǵannan bastap, Shalkiiz, Dospambetpen jalǵasatyn, Buqar jyraý, Shal aqynmen aiaqtalatyn ejelgi qazaq ádebietiniń tórt ǵasyrlyq qazynasy.
Meni túnekten súirep shyǵarǵan babalarymnyń uly murasynyń mán-maǵynasy, ony tabý, jariiaǵa shyǵarý, tanytý, eń sońynda báriniń basyn qosyp, toptaý jolynda jasalǵan jumystyń qiyndyǵy men aýqymy týraly sóz kóterýdiń ózi artyq dep bilem. Biraq kóńildegi aqiqat shynymdy aitaiyn: eger bizdiń ǵumyr boiy jasaǵan jáne jasamaq kórkem shyǵarmalarymyzdy tarazynyń bir jaǵyna túgel úise, sonyń bárin “Qobyz saryny” men “Aldaspan” antologiiasy op-ońai basyp keter edi.
Mynaý eńbegim artyq, mynaý eńbegim kem degen sóz emes. Meniń Muhtar Maǵaýin degen jazýshyny óte joǵary baǵalaitynym jurtqa belgili, al osy jazbalardy muqiiat oqyǵan keibir aǵaiyn, tipti, shekten shyǵyp ketipti dep túieri kúmánsiz. Másele mende emes. Biz dúniede bolmasaq ta, búgingi qazaq ádebieti óz dárejesinde jurtynyń qajetin ótep jatar edi, ozyq, irgeli ádebiet sanalar edi. 32-jylǵy asharshylyqta, 41-45-jylǵy kápirler qasabynda alashtyń bolashaq qanshama uly jazýshysy ómirden óshti eken — qaisysynyń ornyn izdep jatyrmyz. Al Dospambet, Shalkiizdiń jóni basqa. Bulardyń árqaisysy bir adam, jai ǵana uly tulǵa emes, árqaisysy bir ǵasyr, alashtyń ótken ómiriniń, úlgili rýhani tarihynyń, biik sanasy men kórkem oiynyń kórsetkishi. Osy uly jyraýlardyń arqasynda qazaq sóz óneri orta ǵasyrlarda álem poeziiasynyń asqar biigine shyqty. Kóne jyraýlar murasy — bizdiń kisiligimizdiń ǵana emes, eldigimizdiń kórinisi. Bireýiniń aty óshse, tutas bir ǵasyr úńireiip qalmaq. Yrysyń ortaiyp, rýhyń tómen túspek. Sondyqtan umytylmaýǵa tiis edi. Jaryqqa shyǵýǵa, eń aldymen ózimizdi ózimizge tanytýǵa, sovettik ideologiia qalyptastyrǵan kemshin sanadan aiyrýǵa tiis edi. Jeke bir kisige emes, búkil ultqa kerek edi.
***
“Altyn dápterdiń” alǵashqy betinde: “Maǵan qarsy adam – qazaq halqynyń jaýy” degen jazý tur. Tańbalanǵan ýaqyty — dápterdiń bir múshelinde, 1972, mai. “Aldaspannyń” oirany ótip, “Kók munardyń” daýy qyzǵan kezde jazylypty. Men degenim — Ózim, Muhtar Maǵaýin. Osylai dep sendim. Qazaq degen – myna Men dedim. Sol senimniń kúshimen bar shyrǵalańnan ótip, búgingi kúnge jettim. Qazir bul sózdi burynǵydan keńirek maǵynada uǵamyn. Men — ulttyq murat. Men — alashtyń joly. Alash jolyna, ulttyq muratqa qarsy adam, álbette, qazaq halqynyń jaýy bolsa kerek. Sol jaýdyń beti qaitqan, ejelgi túriktiń kók týy qaita kóterilgen zaman. Qiyndyǵy kóp, igiligi molyraq. Ózimiz ótken shytyrmandy eske alyp, erkin sóileýimiz — sol igiliktiń bir kórinisi ǵana. Bizden keiingiler budan batymyraq tolǵaityn bolady. Jerine jetkizedi.
***
Sizdiń adamdyq júregińizdi uǵýǵa kápir áýletiniń sanasy da, túisigi de jetpeidi. Kommýnistik deisiz be, kapitalistik deisiz be, násildik deisiz be — óktemdik pálsapasy, bileýshi jurttardyń jalpyǵa tańǵan jarymjan kózqarasy búkil adamzattyq bola almaidy. Kápir degenińiz — sol, dini emes, taptyq, qoǵamdyq tanym. Sol kápirge jaǵamyn dep tyrashtanýmen ómirin ozdyrǵan, qanshama ataq-abyroi alsa da, aqiqat jazýshylyǵynan airylyp qalǵan bir týysqan aǵamyzdyń tragediiasyn bizden keiingiler ǵana túsiner. Meili, onyń da óz esebi bar shyǵar, álemniń azamaty bolǵysy keldi. Bolsyn. Munyń syrtynda artyq kúná arqalap jatsa — taǵy ózimen ketsin… Al siz áýel bastan-aq týǵan halqyńyz úshin jazdyńyz. Orys úshin, aǵylshyn, nemiske tanylý úshin emes. Óz jurtyńyzdyń kókirek-kózin ashý úshin.
***
Eń úlken, eń basty murat — qasietti Qurandy qazaqshalaý. Túgeline shamam kelmes, tym qursa bir parasyn. Es bilgen shaǵymda, úlken ákem Maǵaýiia meni aldyna mingizip alyp, burynǵy ótken aqylman, aibarly atalarymnyń basyna aparyp, maǵan bata, tilek surap, arýaqqa iman, duǵa jasap, úndi daýsymen, kómekeiden, bar maqamyna keltire quran oqyǵan kezderinde, ilkide nemese jańa ǵana osy Atam týraly aitylǵan áńgimeniń áseri — áýezdi, syrly, qudiretti sóz — qudai sózimen astasyp, aǵyl-tegil jylaityn edim. Tipti, eresek shaǵymnyń ózinde, quran oqylsa boldy, kózime jas keletin. Er jettik. Atqa mindik. Ataǵymyz shyqty. Dindar bolmadyq, biraq dinimizden ainyǵan jerimiz joq. Lá iláha ilallah — Muhammád rasýl allah! — Alladan basqa jaratýshy joq — Muhamed allanyń elshisi. Qudai – bir, paiǵambar — haq. Munyń áýelgisi – kálima, dúnieniń tutqasy, sońǵysy — arǵy bir zamanda ataýsyz ǵulama jasaǵan ozyq aýdarmanyń úlgisi. Babam Kóktegi Táńiriniń bolmys-bitisin birjola aiǵaqtaǵan islamdy ata-baba dininiń jańǵyrǵan nusqasy retinde tanyp, aqiqat yndynymen qabyldaǵan. Ózim aqylmen uǵyp, táýba qylǵam. Balam menen góri taza, berik senimde. Babam musylman, urpaǵym da islamnyń oń jolynda bolýǵa tiis. Adamnyń adamshylyǵynyń eń áýelgi ólshemi — ójdannyń tazalyǵy. Qasietti Quran sózi — barlyq bastaýdyń tunyǵy. Alaida, Kálám shariftyń búgingi tárjimalarynyń barlyǵy da jáýtik, múlde jaramsyz. Moinyma alyp, bar qasietin saqtai otyryp, tym qursa jiyrma-otyz súre aýdarsam deimin. Álbette, bir kúnniń, tipti birer jyldyń isi emes. Qalǵan ǵumyrǵa tutasymen sozylar sáýleli eńbek. Áýelde, “Alasapyrannyń” ekinshi kitabyn bastaǵan kezde, Oraz-Muhamedtiń aq kiizge kóteriler sáttegi duǵasy úshin Fatiqany aýdaryp edim. Keiin, árqily kóńil aýanymen, taǵy da eki-úsh súreniń, jekelegen aiattardyń sáti tústi. Endi úzip tastamai, úzdiksiz tolǵaný kerek bolady. Pendelik saýap emes, musylmandyq paryz jónimen. Janǵa paida, jazýǵa septik úshin. Rýhani ómirde ǵana emes, shyǵarmashylyq ónerde de jańa bir tynys, ózgeshe bir órnekter tabarmyn dep úmittenem.
Qasietti Quranǵa qatysty sózdiń túiini — qalamnan qaiyr kútken talapkerdiń dini berik, ójdany biik, imany kámil bolýǵa kerek. Jazýshylyq — adamtaný ǵylymy. Al bul adamnyń eń basty qasieti — ata-babanyń aq jolyna beriktik. Iaǵni, adamdyq negizi ózińnen bastalsyn. Qalamgerlik ónerge “Baqsynyń istegenin isteme, aitqanyn iste” degen qisyn júrmeidi. Óziń qandai bolsań, jazýyń da sondai bolmaq.
***
Qutyldyq pa, endi kózimiz ashylar degen shaqta jemit-jalmaýyz zaman bastaldy. Qol-aiaǵynda kisen, qyryq qulash tas zyndanda otyrǵan adamdy, barlyq buǵaýynan qutqaryp, elsiz, sýsyz, alty ailyq medien shólge aparyp tastaǵan siiaqty. Azatsyń. Erkinsiń. Qaida barsań óziń bilesiń degen siiaqty. Zyndannyń ózinen qur súlderi shyqqan bul múskin shólden keppei, ashtan qatpai, áldebir sý kózine jetýi úshin qanshama zaman kerek. Turyp-jyǵylyp, eńbektep, súiretilip sol bulaqqa jetken shaqta ata jurtynyń basynda shet jerlik pe, óńin ainaldyrǵan óz týysy ma, ardan keshken, imannan bezgen taǵy bir qaraqshy otyrýy jáne kádik. Tórt tarabyń birdei Qorqyttyń kóri. Jalǵyz seni, úi-ormanyńdy emes, búkil juraǵatyńdy, tuqym-záýzatyńdy — elińmen, jurtyńmen qosa qara qurdymǵa tartyp áketpek. Taǵy da zarlanasyń — kim tyńdaidy! Taryǵasyń — ne shyǵady? Osyndai bir zilzala zamanda Alla taǵalam Hazireti Muhamed salallahý ǵalaihi ýássálámǵa aitypty:
Alakeýim tańǵa sert!
Qarakóleńke keshke sert!
Jaratýshyń seni jadynan shyǵarǵan joq,
Hám jatyrqaǵan joq, —
Búginińnen erteńiń táýir bolar,
Jasaǵan jarylqaidy, janyń jai tabar!
(Kálám sharif — 93-súre, 1-5- aiattar).
Taǵy da aitypty:
Ol seni jetim kezińde tapty — jebeledi
Jolsyz kezińde tapty — jónge siltedi,
Jarly kezińde tapty — bailyqqa bóledi!..
(Kálám sharif — 93-súre, 6-8- aiattar).
Iá! Paiǵambaryma arnalǵan sóz — úmbetine tiesili. Jetim kezimde tapty —jebeledi, jolsyz kezimde tapty — jónge siltedi, jarly kezimde tapty — bailyqqa bóledi. Qudaiǵa anyq!
Jáne de aitypty:
Biz seniń kókiregińdi ashpap pa edik!
Aýyr júgińdi almap pa edik,
Arqańnan zildei basqan?
Ataǵyńdy asyrmap pa edik?!
Ol ras — salmaqtyń almaǵy bar,
Ras — salmaqtyń almaǵy bar!
Eńseńdi kóter, eqbekten tanba,
Jaratýshyǵa quldyǵyńnan jazba!!
(Kálám sharif — 94-súre).
Qudaiǵa anyq. Jebeledi, jónge siltedi, bailyqqa bóledi; kekiregińdi ashty, aýyr júgińdi aldy, ataǵyńdy asyrdy. Uzaq jolda kóldeneń kesel, qiyndyq ushyrassa — tegin ielengen sonshama igiliktiń az ǵana qarymtasy.
Eńseńdi kóter! Eńbegińdi jalǵastyr! Júrek toqtaǵansha, týra jolǵa syzylǵan Qalam irkilmeýge tiis. Jaz! Jaza ber!..
Jaz! Jaza tús! Táńiri alqap, asqaraly biikke kótergen pendede renish bolar, nala bolýǵa tiis emes. Týǵan jurtyńnyń múddesinen tys tilegiń joq.
Arýaqtyń amanatyn, tiriniń paryzyn óteý úshin berilgen Ónerdiń Kókten túsken Kiesi súigen Ulyn barlyq qiyndyqtan aman ótkeredi, bar muratqa jetkizedi.
Men shaldyqsam da óttim dep, túgel bolmasa da jettim dep oilaimyn.
Endigi tilek: Elim aman bolsyn! Urpaǵymnyń jamanshylyǵyn kórmei óteiin! Táńiri taǵala eń sońǵy sátime deiin ala qaǵazdan aiyrmasyn!
Taǵy da qasietti bitikke bas qoiamyn:
Qalamga jáne onyń jazýyna sert!..
***
Qoltyǵymda ata-babamnyń budan bes ǵasyr buryn jasalǵan murasy, qaltamda bes tiyn joq, “Oktiabrdiń Birdeńe jyldyǵy” jalpasynan túsip, Raiymbek-Ata esimine kóshken keń dańǵyldaǵy kitap dúkeninen shyǵyp, bir zamanda Stalin prospekti atalǵan, odan soń Kommýnistik prospekt atanǵan, qalai atasa da dinnen shyqpaǵan Abylai han dańǵylyna túsip, ózderiniń áýelgi, týma esimderin ielengen Áiteke bi, Qazybek bi, Tóle bi, Bógenbai batyr, Qabanbai batyr kóshelerin kesip ótip, Naýryzbai batyrǵa jettim, budan sońǵy jerde Qazaq jurtynyń ǵana qaýipsizdigin oilaýǵa tiis UQK tusynan — burynǵy KGB-nyń sum úii – Maǵjan azaptalǵan, Ahań azaptalǵan, taǵy qansha Alash azamattary qandy zapyran jutqan, táńiriniń ózgeshe talǵaýymen myna — Men túspei ketken, ishin emes, syrtyn ǵana kórgen Sur úidiń qasynan óttim, Dzerjinskii eskertkishiniń tompaiǵan orny da joq, asfalttyń astyna, zýlai aqqan mashinalardyń tapaýyna túsip ketipti, oń jaqta “Dinamo” degen stadion, ózgermegen ataýlar áli de bar, syrtqy ataý ǵana emes, ishki piǵyl da kóp jerde burynǵysha, buryn bizdiń dertimiz ishte edi, endi sovetshilderdiń derti ishke túsipti, qaita shyqpaityn, ne dombyǵyp isip, ne irińdei jarylyp, iesin ala ketetin dert, al syrtta burynǵy uran da joq, “KPSS birdeńesinshi seziniń qorytyndylary…” emes, qyrtyndylary degen siiaqty; kók alańda balalar dop qýyp oinap júr, stadionnan óttim, Shevchenko kóshesi, durys, qazaqty tolyq túsinbese de, óziniń halqyn qaltqysyz súigen, ǵajaiyp adam bolǵan, “Zapovit”—”Iak ýmrý, to pohovaite, — Mene na mogili, — Sered stepý shirokogo, – Na Vkraini milii…” degen, — ólgende meni týǵan jerime — keń dalanyń qaq ortasyna kómińder degen, beiitim biikte bolsyn, bárin kórip jataiyn, “Kaidani porvite” — buǵaýdy buzyńdar degen, “Iak ponese z Ýkraini,— Ý sinee more — Krov vorojý…”— Ýkrainany basyp jatqan dushpannyń qara qany aǵyp, kók teńizben qosylsa, sonda ǵana janym baraqat tabady degen, sol armanmen kiriptar zamanda kóz jumǵan, bizdiń buǵaý buzyldy, qazaq jeri qan jýmai-aq tazaryp keledi, biraq meniń janym jai tabar emes, bar qanaǵat — óz jerimnen topyraq buiyrar, kiriptar emes, azat elde kóz jumarmyn degen úmit qana, soǵan da táýba, mine, óz úiim turǵan Qurmanǵazy atamnyń kóshesine shyqtym, byltyr ǵana basyna baryp qaitqam, qaimana jurt qazaqtyń jeri qyrqylady desedi, al men endi júz jyldan soń Qurekeńniń súiegi jatqan Bozan boiy, Altyn Ordanyń astanasy jatqan Sarai, jaiqyn Edildiń sol qabaǵy — ejelgi Hazar-Qypshaq qonysy túgelimen qazaqqa kóshedi deimin, múmkin júz emes, eki júz jyldan soń, — qairan meniń Edilim… Qairan babalarym! Men riza, senderge. Sender she? Rizasyńdar. Bárin ornyna keltire almaǵan shyǵarmyn, barymdy aiaǵam joq. 1963-1993 — Ata murasymen, “Aldaspanmen” ótken otyz jyl — meniń bar ǵumyrym. Qasiretim, qiyndyǵym. Qaiǵy men zarym. Qýanyshym, baqytym. Merei, mártebem. Máńgilikpen tildeskennen artyq qandai merei, qandai qýanysh bolýy múmkin. Sol máńgilik rýhty halqyńnyń búgingi sanasyna jalǵastyrýdan artyq qandai mártebe bolýy múmkin. Al baqyt… Ony-keiingiler aitsyn. Meniń ózim biletin eń úlken baqyt — qara túnek zamanda babalarymnyń Kók Kúmbezinen saia tapqanym, sol Kúmbezdi turǵyzǵan qasietti arýaqtarǵa shyraqshy bolǵanym. Men… Meni Men etken — sol Atalarym edi. Alashtyń Arýaǵy. Halqymnyń máńgilik rýhy. Ótkenge senim. Bolashaqtan úmit… Basqa syr joq.
Muhtar Maǵaýin,
«Men» ǵumyrbaiandyq hamsa
