مەن
***
“التىن دەپتەر” — 1965 تۋرالى مانا, جٶنەكەي ەسكەرتۋمەن شەكتەلدٸك, “الاساپىران” ايان تٷستٸ دەدٸك, ياعني, بۇل تاراپتاعى نەگٸزگٸ ەڭگٸمە — الدا. بۇل جىلى “قوبىز سارىنى” تەمام بولدى, تالقىلاۋ — قۋدالاۋعا ۇلاستى, اسپيرانتۋرانى بٸتٸرٸپ, قىزمەتكە تۇردىق, زەرتتەۋ ەڭبەكتٸڭ نەگٸزگٸ تۇرعىلارىن جارييالادىق جەنە اعىمداعى باسپاسٶز بەتٸندە تٷگەلگە جۋىق ەيگٸلەۋگە نەگٸز جاسادىق,— جاڭا پروزا جازۋعا مۇرشا كەلمەدٸ.
كەلەسٸ ەكٸ جىل مٷلدە تاڭباسىز قالىپتى. ەڭبەكسٸز ٶتپەگەن, ەرينە. بٸراق ول ەڭبەگٸمٸز — زەينەت ەمەس, مەحنات ەدٸ, ەيتكەنمەن, بولماسقا تٶگٸلگەن قارا تەر ەمەس, امالسىزدان اتقارىلعان قاجەتتٸ ٸس. بۇل كەزدە مەن 1965 جىلدىڭ ورتاسىنا جەتپەي تەمامدالعان ديسسەرتاتسييانى قورعاۋ ەلەگٸمەن جٷردٸم. ەدەبي گازەتتەگٸ قىزمەت تاعى قانشاما ۋاقىتتى جەيدٸ, بٸراق باسپاسٶزدٸڭ بٸر تۇتقاسىنا ٸلٸنگەن سوڭ مەنٸڭ جاريياعا شىعۋ مٷمكٸندٸگٸم كەڭەيدٸ, قىزمەت ىڭعايىنا وراي ورتاقولدى بٸرنەشە سىن ماقالا جازدىم, ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ سوڭعى ەكٸ كۋرسى, اسپيرانتۋرانىڭ العاشقى جىلدارىندا جازىلعان بٸرلٸ-جارىم ەدەبي-سىن ماقالالارىمدى بٶلشەكتەپ, سٷيرەلەپ باستىردىم, ونىڭ ٸشٸندە, ەدەبيەت كٶسەمٸ, تٸرٸ كلاسسيك دەرەجەسٸنە تارتىلىپ وتىرعان بٸر اقساقالدىڭ سوۆەتشٸل, بوس-بەلبەۋ تريلوگيياسى تۋرالى جازىلعان, ەندٸ تولىقتىرىلىپ, جۇمسارتىلىپ, قانشاما داۋدان سوڭ ەرەڭ ٶتكەن بٸر كٶلەمدٸ ماقالانىڭ اياعى ٷلكەن شۋعا اينالدى. اشۋلانعان اعايىندار اكادەميكتەرٸ, ايقايشىلدارى باستاپ, تسك-عا شۇبىردى, گازەت رەداكتورىنا كٸجٸندٸ, بٸر عاجابى, سەن سولايسىڭ دەپ, بەتٸمە قاراپ ەشكٸم بٸر اۋىز سٶز ايتا المادى.
بۇل كەزدە بٸز بۇعا-بۇعا بولعانبىز, ەندٸ قورقاتىن ەشتەڭە قالماعان. ۇمىت بولعان ەجەلگٸ مۇرانى قايتادان جاڭعىرتقان ديسسەرتاتسييا تىعىرىققا بٸرجولا تٸرەلگەن, جۇمىستارىن مەنەن سوڭ بٸتٸرگەن جٸگٸتتەردٸڭ ٶزٸ قورعاپ كەتكەن, رەسمي تٷردە 1965 جىلدىڭ 11 وكتيابرٸندە كافەدرادا تالقىدان ٶتٸپ, ماقۇلدانعانىمەن, تاعىلعان كٸنە كٶپ, قورعاۋعا جٸبەرمەسٸ, جٸبەرسە ٶتكٸزبەسٸ انىق ەدٸ; بۇل كەزدە بەدەلٸ, بيلٸگٸ بار اعايىنداردان ٶزٸمە شىن تٸلەكتەس ەكٸ-اق كٸسٸ كٶردٸم: بٸرٸ — اياۋلى ۇستازىم, عىلىمي جەتەكشٸم پروفەسسور بەيسەمباي كەنجەباەۆ تا, بٸرٸ — تٸكەلەي باستىعىم, “قازاق ەدەبيەتٸ” گازەتٸنٸڭ باس رەداكتورى, جازۋشى نىعمەت عابدۋللين. مەنٸڭ يتاقايدان باسقانىڭ بەرٸ جەتٸپ جاتقان عىلىم كانديداتى دەرەجەسٸن الۋىم — اسا قاجەتتٸ, بٸراق ەكٸنشٸ قاتارداعى مەسەلە ەدٸ. ەڭ باستىسى — قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندە جاسالعان بەلگٸسٸز مۇرانى قاتارعا قوسۋ, ۇلتتىق ەدەبيەتتٸڭ ارعى تاريحىن نەگٸزدەۋ بولاتىن. مەن, ەدەبي گازەتكە ٸلٸنگەننەن سوڭعى جەردە, وسى تاراپتا جازىلعان ەڭبەگٸمدٸ تام-تۇمداپ جارىققا شىعارۋ, سٶيتٸپ, ارۋاققا عانا ەمەس, ٶزٸمە دە جول اشۋدان بٶتەن نيەت جوق, سىن بٶلٸمٸن باسقارىپ وتىرسام دا, داۋ-شارعا ارالاسپاي, ۋاقىت ۇتۋدى عانا ماقسات تۇتقام. ودان بەرەكەت تاپپادىق. بۇعىنساڭ دا بويىڭدى جاسىرا المايدى ەكەنسٸڭ, بٸر كەزدە بۋلىعىپ, تۇنشىعىپ قالعان ەدەبي سىنشىلىق قايتا تٸرٸلٸپ, جاساندىلىق پەن جالعاندىققا دەگەن ىزا بۇرق ەتٸپ سىرتقا شىقتى, جانجال ٸزدەگەن اۋىر ماقالا جارييالانىپ كەتتٸ.
بۇدان سوڭ, ونسىز دا كٷمەندٸ ەسكٸ مۇرانىڭ سوڭىندا جٷرگەن پاناسىز بالا مٷلدە قۇردىمعا كەتسە كەرەك ەدٸ. ولاي بولمادى. بٸر قيسىق قازاق اشىنعاندا ايتقان: “اتىڭ شىقپاسا جەر ٶرتە!” — دەگەن سٶز شىندىققا اينالدى. مەنٸڭ عاسىرلار قاتپارىن قوپاردىم دەگەنٸم, پەلەندٸ, تٷگەندٸ اشتىم دەگەنٸم ەنشەيٸن نەرسە ەكەن. مەنٸڭ ٶزٸمە جەنە ماعان وڭ قاراعان تاعى تٶرت-بەس ادامعا عانا كەرەك ەكەن. ال سىرتتاي قانشا دابىرايتسا دا, شامالى عانا دٷنيە ەكەندٸگٸ جالپى جۇرتقا مەلٸم كٸتاپتىڭ سىرىن شاشۋ — ورتادان تٶمەن, ٶتكٸنشٸ عانا شىعارما ەكەندٸگٸن اشىق ايتۋ, كورول جالاڭاش دەپ ايقايلاعان بالانىڭ ٸسٸ — ون سان ەدەبي قاۋىم ٷشٸن ٷلكەن وقيعا بولىپتى. قيياڭقىلىق پايداعا استى — ەندٸ مەنٸ ەشكٸم دە توقتاتا المايتىن ەدٸ.
ٷلكەن جۇمىس قاعاز بەتٸنە تاڭبالانىپ بٸتكەن سوڭ, ارادا تۋرا جيىرما ەكٸ اي ٶتكەندە, 1967 جىلدىڭ ناۋرىزىندا قازاق ۋنيۆەرسيتەتٸ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸنٸڭ عىلىمي كەڭەسٸندە رەسمي قورعاۋدان ٶتتٸم — ارۋاقتى بابالارىم قازتۋعان مەن شالكيٸز, دوسپامبەت پەن مارعاسقا, اقتامبەردٸ مەن ٷمبەتەي — قازاق ورداسى دەۋٸرٸندە جاسالعان ۇلى مۇراعا, سول مۇرانىڭ بٸر شالعايىنا جابىسقان ماعان دا تەڭٸرٸنٸڭ تۋرا جولى اشىلدى. ەلبەتتە, مەن ٷشٸن دە, مەنٸڭ ۇلاعاتتى جىراۋ-اتالارىم ٷشٸن دە ەلٸ تالاي ٶتكەلەك تۇرعان, بٸراق مەنٸڭ بۇعانام بەكٸدٸ, قارىمىم قاتايدى, اتالارىم قاپاستان شىقتى, حالقىمەن قايتا تابىستى, ەندٸگٸ قالعان شارۋا — ات ٷستٸندەگٸ ۇرىستا شەشٸلۋگە تيٸس-تٸ. ەرينە, بٸزدٸڭ پايدامىزعا.
***
69-دىڭ كٷزٸندە تابانداپ ٷش اي وتىرىپ, “الداسپان. كٶنە قازاق پوەزيياسىنىڭ انتولوگيياسى” دەگەن اسا بٸر كٷردەلٸ كٸتاپتى باسپاعا ەزٸرلەدٸم. اسان قايعى, قازتۋعاننان باستاپ, شالكيٸز, دوسپامبەتپەن جالعاساتىن, بۇقار جىراۋ, شال اقىنمەن اياقتالاتىن ەجەلگٸ قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تٶرت عاسىرلىق قازىناسى.
مەنٸ تٷنەكتەن سٷيرەپ شىعارعان بابالارىمنىڭ ۇلى مۇراسىنىڭ مەن-ماعىناسى, ونى تابۋ, جاريياعا شىعارۋ, تانىتۋ, ەڭ سوڭىندا بەرٸنٸڭ باسىن قوسىپ, توپتاۋ جولىندا جاسالعان جۇمىستىڭ قيىندىعى مەن اۋقىمى تۋرالى سٶز كٶتەرۋدٸڭ ٶزٸ ارتىق دەپ بٸلەم. بٸراق كٶڭٸلدەگٸ اقيقات شىنىمدى ايتايىن: ەگەر بٸزدٸڭ عۇمىر بويى جاساعان جەنە جاساماق كٶركەم شىعارمالارىمىزدى تارازىنىڭ بٸر جاعىنا تٷگەل ٷيسە, سونىڭ بەرٸن “قوبىز سارىنى” مەن “الداسپان” انتولوگيياسى وپ-وڭاي باسىپ كەتەر ەدٸ.
مىناۋ ەڭبەگٸم ارتىق, مىناۋ ەڭبەگٸم كەم دەگەن سٶز ەمەس. مەنٸڭ مۇحتار ماعاۋين دەگەن جازۋشىنى ٶتە جوعارى باعالايتىنىم جۇرتقا بەلگٸلٸ, ال وسى جازبالاردى مۇقييات وقىعان كەيبٸر اعايىن, تٸپتٸ, شەكتەن شىعىپ كەتٸپتٸ دەپ تٷيەرٸ كٷمەنسٸز. مەسەلە مەندە ەمەس. بٸز دٷنيەدە بولماساق تا, بٷگٸنگٸ قازاق ەدەبيەتٸ ٶز دەرەجەسٸندە جۇرتىنىڭ قاجەتٸن ٶتەپ جاتار ەدٸ, وزىق, ٸرگەلٸ ەدەبيەت سانالار ەدٸ. 32-جىلعى اشارشىلىقتا, 41-45-جىلعى كەپٸرلەر قاسابىندا الاشتىڭ بولاشاق قانشاما ۇلى جازۋشىسى ٶمٸردەن ٶشتٸ ەكەن — قايسىسىنىڭ ورنىن ٸزدەپ جاتىرمىز. ال دوسپامبەت, شالكيٸزدٸڭ جٶنٸ باسقا. بۇلاردىڭ ەرقايسىسى بٸر ادام, جاي عانا ۇلى تۇلعا ەمەس, ەرقايسىسى بٸر عاسىر, الاشتىڭ ٶتكەن ٶمٸرٸنٸڭ, ٷلگٸلٸ رۋحاني تاريحىنىڭ, بيٸك ساناسى مەن كٶركەم ويىنىڭ كٶرسەتكٸشٸ. وسى ۇلى جىراۋلاردىڭ ارقاسىندا قازاق سٶز ٶنەرٸ ورتا عاسىرلاردا ەلەم پوەزيياسىنىڭ اسقار بيٸگٸنە شىقتى. كٶنە جىراۋلار مۇراسى — بٸزدٸڭ كٸسٸلٸگٸمٸزدٸڭ عانا ەمەس, ەلدٸگٸمٸزدٸڭ كٶرٸنٸسٸ. بٸرەۋٸنٸڭ اتى ٶشسە, تۇتاس بٸر عاسىر ٷڭٸرەيٸپ قالماق. ىرىسىڭ ورتايىپ, رۋحىڭ تٶمەن تٷسپەك. سوندىقتان ۇمىتىلماۋعا تيٸس ەدٸ. جارىققا شىعۋعا, ەڭ الدىمەن ٶزٸمٸزدٸ ٶزٸمٸزگە تانىتۋعا, سوۆەتتٸك يدەولوگييا قالىپتاستىرعان كەمشٸن سانادان ايىرۋعا تيٸس ەدٸ. جەكە بٸر كٸسٸگە ەمەس, بٷكٸل ۇلتقا كەرەك ەدٸ.
***
“التىن دەپتەردٸڭ” العاشقى بەتٸندە: “ماعان قارسى ادام – قازاق حالقىنىڭ جاۋى” دەگەن جازۋ تۇر. تاڭبالانعان ۋاقىتى — دەپتەردٸڭ بٸر مٷشەلٸندە, 1972, ماي. “الداسپاننىڭ” ويرانى ٶتٸپ, “كٶك مۇناردىڭ” داۋى قىزعان كەزدە جازىلىپتى. مەن دەگەنٸم — ٶزٸم, مۇحتار ماعاۋين. وسىلاي دەپ سەندٸم. قازاق دەگەن – مىنا مەن دەدٸم. سول سەنٸمنٸڭ كٷشٸمەن بار شىرعالاڭنان ٶتٸپ, بٷگٸنگٸ كٷنگە جەتتٸم. قازٸر بۇل سٶزدٸ بۇرىنعىدان كەڭٸرەك ماعىنادا ۇعامىن. مەن — ۇلتتىق مۇرات. مەن — الاشتىڭ جولى. الاش جولىنا, ۇلتتىق مۇراتقا قارسى ادام, ەلبەتتە, قازاق حالقىنىڭ جاۋى بولسا كەرەك. سول جاۋدىڭ بەتٸ قايتقان, ەجەلگٸ تٷرٸكتٸڭ كٶك تۋى قايتا كٶتەرٸلگەن زامان. قيىندىعى كٶپ, يگٸلٸگٸ مولىراق. ٶزٸمٸز ٶتكەن شىتىرماندى ەسكە الىپ, ەركٸن سٶيلەۋٸمٸز — سول يگٸلٸكتٸڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ عانا. بٸزدەن كەيٸنگٸلەر بۇدان باتىمىراق تولعايتىن بولادى. جەرٸنە جەتكٸزەدٸ.
***
سٸزدٸڭ ادامدىق جٷرەگٸڭٸزدٸ ۇعۋعا كەپٸر ەۋلەتٸنٸڭ ساناسى دا, تٷيسٸگٸ دە جەتپەيدٸ. كوممۋنيستٸك دەيسٸز بە, كاپيتاليستٸك دەيسٸز بە, نەسٸلدٸك دەيسٸز بە — ٶكتەمدٸك پەلساپاسى, بيلەۋشٸ جۇرتتاردىڭ جالپىعا تاڭعان جارىمجان كٶزقاراسى بٷكٸل ادامزاتتىق بولا المايدى. كەپٸر دەگەنٸڭٸز — سول, دٸني ەمەس, تاپتىق, قوعامدىق تانىم. سول كەپٸرگە جاعامىن دەپ تىراشتانۋمەن ٶمٸرٸن وزدىرعان, قانشاما اتاق-ابىروي السا دا, اقيقات جازۋشىلىعىنان ايرىلىپ قالعان بٸر تۋىسقان اعامىزدىڭ تراگەديياسىن بٸزدەن كەيٸنگٸلەر عانا تٷسٸنەر. مەيلٸ, ونىڭ دا ٶز ەسەبٸ بار شىعار, ەلەمنٸڭ ازاماتى بولعىسى كەلدٸ. بولسىن. مۇنىڭ سىرتىندا ارتىق كٷنە ارقالاپ جاتسا — تاعى ٶزٸمەن كەتسٸن… ال سٸز ەۋەل باستان-اق تۋعان حالقىڭىز ٷشٸن جازدىڭىز. ورىس ٷشٸن, اعىلشىن, نەمٸسكە تانىلۋ ٷشٸن ەمەس. ٶز جۇرتىڭىزدىڭ كٶكٸرەك-كٶزٸن اشۋ ٷشٸن.
***
ەڭ ٷلكەن, ەڭ باستى مۇرات — قاسيەتتٸ قۇراندى قازاقشالاۋ. تٷگەلٸنە شامام كەلمەس, تىم قۇرسا بٸر پاراسىن. ەس بٸلگەن شاعىمدا, ٷلكەن ەكەم ماعاۋييا مەنٸ الدىنا مٸنگٸزٸپ الىپ, بۇرىنعى ٶتكەن اقىلمان, ايبارلى اتالارىمنىڭ باسىنا اپارىپ, ماعان باتا, تٸلەك سۇراپ, ارۋاققا يمان, دۇعا جاساپ, ٷندٸ داۋسىمەن, كٶمەكەيدەن, بار ماقامىنا كەلتٸرە قۇران وقىعان كەزدەرٸندە, ٸلكٸدە نەمەسە جاڭا عانا وسى اتام تۋرالى ايتىلعان ەڭگٸمەنٸڭ ەسەرٸ — ەۋەزدٸ, سىرلى, قۇدٸرەتتٸ سٶز — قۇداي سٶزٸمەن استاسىپ, اعىل-تەگٸل جىلايتىن ەدٸم. تٸپتٸ, ەرەسەك شاعىمنىڭ ٶزٸندە, قۇران وقىلسا بولدى, كٶزٸمە جاس كەلەتٸن. ەر جەتتٸك. اتقا مٸندٸك. اتاعىمىز شىقتى. دٸندار بولمادىق, بٸراق دٸنٸمٸزدەن اينىعان جەرٸمٸز جوق. لە يلەھا يلاللاھ — مۇحاممەد راسۋل اللاھ! — اللادان باسقا جاراتۋشى جوق — مۇحامەد اللانىڭ ەلشٸسٸ. قۇداي – بٸر, پايعامبار — حاق. مۇنىڭ ەۋەلگٸسٸ – كەليما, دٷنيەنٸڭ تۇتقاسى, سوڭعىسى — ارعى بٸر زاماندا اتاۋسىز عۇلاما جاساعان وزىق اۋدارمانىڭ ٷلگٸسٸ. بابام كٶكتەگٸ تەڭٸرٸنٸڭ بولمىس-بٸتٸسٸن بٸرجولا ايعاقتاعان يسلامدى اتا-بابا دٸنٸنٸڭ جاڭعىرعان نۇسقاسى رەتٸندە تانىپ, اقيقات ىندىنىمەن قابىلداعان. ٶزٸم اقىلمەن ۇعىپ, تەۋبا قىلعام. بالام مەنەن گٶرٸ تازا, بەرٸك سەنٸمدە. بابام مۇسىلمان, ۇرپاعىم دا يسلامنىڭ وڭ جولىندا بولۋعا تيٸس. ادامنىڭ ادامشىلىعىنىڭ ەڭ ەۋەلگٸ ٶلشەمٸ — ٶجداننىڭ تازالىعى. قاسيەتتٸ قۇران سٶزٸ — بارلىق باستاۋدىڭ تۇنىعى. الايدا, كەلەم شاريفتىڭ بٷگٸنگٸ تەرجٸمالارىنىڭ بارلىعى دا جەۋتٸك, مٷلدە جارامسىز. موينىما الىپ, بار قاسيەتٸن ساقتاي وتىرىپ, تىم قۇرسا جيىرما-وتىز سٷرە اۋدارسام دەيمٸن. ەلبەتتە, بٸر كٷننٸڭ, تٸپتٸ بٸرەر جىلدىڭ ٸسٸ ەمەس. قالعان عۇمىرعا تۇتاسىمەن سوزىلار سەۋلەلٸ ەڭبەك. ەۋەلدە, “الاساپىراننىڭ” ەكٸنشٸ كٸتابىن باستاعان كەزدە, وراز-مۇحامەدتٸڭ اق كيٸزگە كٶتەرٸلەر سەتتەگٸ دۇعاسى ٷشٸن فاتيقانى اۋدارىپ ەدٸم. كەيٸن, ەرقيلى كٶڭٸل اۋانىمەن, تاعى دا ەكٸ-ٷش سٷرەنٸڭ, جەكەلەگەن اياتتاردىڭ سەتٸ تٷستٸ. ەندٸ ٷزٸپ تاستاماي, ٷزدٸكسٸز تولعانۋ كەرەك بولادى. پەندەلٸك ساۋاپ ەمەس, مۇسىلماندىق پارىز جٶنٸمەن. جانعا پايدا, جازۋعا سەپتٸك ٷشٸن. رۋحاني ٶمٸردە عانا ەمەس, شىعارماشىلىق ٶنەردە دە جاڭا بٸر تىنىس, ٶزگەشە بٸر ٶرنەكتەر تابارمىن دەپ ٷمٸتتەنەم.
قاسيەتتٸ قۇرانعا قاتىستى سٶزدٸڭ تٷيٸنٸ — قالامنان قايىر كٷتكەن تالاپكەردٸڭ دٸنٸ بەرٸك, ٶجدانى بيٸك, يمانى كەمٸل بولۋعا كەرەك. جازۋشىلىق — ادامتانۋ عىلىمى. ال بۇل ادامنىڭ ەڭ باستى قاسيەتٸ — اتا-بابانىڭ اق جولىنا بەرٸكتٸك. ياعني, ادامدىق نەگٸزٸ ٶزٸڭنەن باستالسىن. قالامگەرلٸك ٶنەرگە “باقسىنىڭ ٸستەگەنٸن ٸستەمە, ايتقانىن ٸستە” دەگەن قيسىن جٷرمەيدٸ. ٶزٸڭ قانداي بولساڭ, جازۋىڭ دا سونداي بولماق.
***
قۇتىلدىق پا, ەندٸ كٶزٸمٸز اشىلار دەگەن شاقتا جەمٸت-جالماۋىز زامان باستالدى. قول-اياعىندا كٸسەن, قىرىق قۇلاش تاس زىنداندا وتىرعان ادامدى, بارلىق بۇعاۋىنان قۇتقارىپ, ەلسٸز, سۋسىز, التى ايلىق مەديەن شٶلگە اپارىپ تاستاعان سيياقتى. ازاتسىڭ. ەركٸنسٸڭ. قايدا بارساڭ ٶزٸڭ بٸلەسٸڭ دەگەن سيياقتى. زىنداننىڭ ٶزٸنەن قۇر سٷلدەرٸ شىققان بۇل مٷسكٸن شٶلدەن كەپپەي, اشتان قاتپاي, ەلدەبٸر سۋ كٶزٸنە جەتۋٸ ٷشٸن قانشاما زامان كەرەك. تۇرىپ-جىعىلىپ, ەڭبەكتەپ, سٷيرەتٸلٸپ سول بۇلاققا جەتكەن شاقتا اتا جۇرتىنىڭ باسىندا شەت جەرلٸك پە, ٶڭٸن اينالدىرعان ٶز تۋىسى ما, اردان كەشكەن, يماننان بەزگەن تاعى بٸر قاراقشى وتىرۋى جەنە كەدٸك. تٶرت تارابىڭ بٸردەي قورقىتتىڭ كٶرٸ. جالعىز سەنٸ, ٷي-ورمانىڭدى ەمەس, بٷكٸل جۇراعاتىڭدى, تۇقىم-زەۋزاتىڭدى — ەلٸڭمەن, جۇرتىڭمەن قوسا قارا قۇردىمعا تارتىپ ەكەتپەك. تاعى دا زارلاناسىڭ — كٸم تىڭدايدى! تارىعاسىڭ — نە شىعادى? وسىنداي بٸر زٸلزالا زاماندا اللا تاعالام حازٸرەتٸ مۇحامەد سالاللاھۋ عالايھي ۋەسسەلەمعا ايتىپتى:
الاكەۋٸم تاڭعا سەرت!
قاراكٶلەڭكە كەشكە سەرت!
جاراتۋشىڭ سەنٸ جادىنان شىعارعان جوق,
ھەم جاتىرقاعان جوق, —
بٷگٸنٸڭنەن ەرتەڭٸڭ تەۋٸر بولار,
جاساعان جارىلقايدى, جانىڭ جاي تابار!
(كەلەم شاريف — 93-سٷرە, 1-5- اياتتار).
تاعى دا ايتىپتى:
ول سەنٸ جەتٸم كەزٸڭدە تاپتى — جەبەلەدٸ
جولسىز كەزٸڭدە تاپتى — جٶنگە سٸلتەدٸ,
جارلى كەزٸڭدە تاپتى — بايلىققا بٶلەدٸ!..
(كەلەم شاريف — 93-سٷرە, 6-8- اياتتار).
يە! پايعامبارىما ارنالعان سٶز — ٷمبەتٸنە تيەسٸلٸ. جەتٸم كەزٸمدە تاپتى —جەبەلەدٸ, جولسىز كەزٸمدە تاپتى — جٶنگە سٸلتەدٸ, جارلى كەزٸمدە تاپتى — بايلىققا بٶلەدٸ. قۇدايعا انىق!
جەنە دە ايتىپتى:
بٸز سەنٸڭ كٶكٸرەگٸڭدٸ اشپاپ پا ەدٸك!
اۋىر جٷگٸڭدٸ الماپ پا ەدٸك,
ارقاڭنان زٸلدەي باسقان?
اتاعىڭدى اسىرماپ پا ەدٸك?!
ول راس — سالماقتىڭ الماعى بار,
راس — سالماقتىڭ الماعى بار!
ەڭسەڭدٸ كٶتەر, ەقبەكتەن تانبا,
جاراتۋشىعا قۇلدىعىڭنان جازبا!!
(كەلەم شاريف — 94-سٷرە).
قۇدايعا انىق. جەبەلەدٸ, جٶنگە سٸلتەدٸ, بايلىققا بٶلەدٸ; كەكٸرەگٸڭدٸ اشتى, اۋىر جٷگٸڭدٸ الدى, اتاعىڭدى اسىردى. ۇزاق جولدا كٶلدەنەڭ كەسەل, قيىندىق ۇشىراسسا — تەگٸن يەلەنگەن سونشاما يگٸلٸكتٸڭ از عانا قارىمتاسى.
ەڭسەڭدٸ كٶتەر! ەڭبەگٸڭدٸ جالعاستىر! جٷرەك توقتاعانشا, تۋرا جولعا سىزىلعان قالام ٸركٸلمەۋگە تيٸس. جاز! جازا بەر!..
جاز! جازا تٷس! تەڭٸرٸ القاپ, اسقارالى بيٸككە كٶتەرگەن پەندەدە رەنٸش بولار, نالا بولۋعا تيٸس ەمەس. تۋعان جۇرتىڭنىڭ مٷددەسٸنەن تىس تٸلەگٸڭ جوق.
ارۋاقتىڭ اماناتىن, تٸرٸنٸڭ پارىزىن ٶتەۋ ٷشٸن بەرٸلگەن ٶنەردٸڭ كٶكتەن تٷسكەن كيەسٸ سٷيگەن ۇلىن بارلىق قيىندىقتان امان ٶتكەرەدٸ, بار مۇراتقا جەتكٸزەدٸ.
مەن شالدىقسام دا ٶتتٸم دەپ, تٷگەل بولماسا دا جەتتٸم دەپ ويلايمىن.
ەندٸگٸ تٸلەك: ەلٸم امان بولسىن! ۇرپاعىمنىڭ جامانشىلىعىن كٶرمەي ٶتەيٸن! تەڭٸرٸ تاعالا ەڭ سوڭعى سەتٸمە دەيٸن الا قاعازدان ايىرماسىن!
تاعى دا قاسيەتتٸ بٸتٸككە باس قويامىن:
قالامگا جەنە ونىڭ جازۋىنا سەرت!..
***
قولتىعىمدا اتا-بابامنىڭ بۇدان بەس عاسىر بۇرىن جاسالعان مۇراسى, قالتامدا بەس تيىن جوق, “وكتيابردٸڭ بٸردەڭە جىلدىعى” جالپاسىنان تٷسٸپ, رايىمبەك-اتا ەسٸمٸنە كٶشكەن كەڭ داڭعىلداعى كٸتاپ دٷكەنٸنەن شىعىپ, بٸر زاماندا ستالين پروسپەكتٸ اتالعان, ودان سوڭ كوممۋنيستٸك پروسپەكت اتانعان, قالاي اتاسا دا دٸننەن شىقپاعان ابىلاي حان داڭعىلىنا تٷسٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ ەۋەلگٸ, تۋما ەسٸمدەرٸن يەلەنگەن ەيتەكە بي, قازىبەك بي, تٶلە بي, بٶگەنباي باتىر, قابانباي باتىر كٶشەلەرٸن كەسٸپ ٶتٸپ, ناۋرىزباي باتىرعا جەتتٸم, بۇدان سوڭعى جەردە قازاق جۇرتىنىڭ عانا قاۋٸپسٸزدٸگٸن ويلاۋعا تيٸس ۇقك تۇسىنان — بۇرىنعى كگب-نىڭ سۇم ٷيٸ – ماعجان ازاپتالعان, احاڭ ازاپتالعان, تاعى قانشا الاش ازاماتتارى قاندى زاپىران جۇتقان, تەڭٸرٸنٸڭ ٶزگەشە تالعاۋىمەن مىنا — مەن تٷسپەي كەتكەن, ٸشٸن ەمەس, سىرتىن عانا كٶرگەن سۇر ٷيدٸڭ قاسىنان ٶتتٸم, دزەرجينسكيي ەسكەرتكٸشٸنٸڭ تومپايعان ورنى دا جوق, اسفالتتىڭ استىنا, زۋلاي اققان ماشينالاردىڭ تاپاۋىنا تٷسٸپ كەتٸپتٸ, وڭ جاقتا “دينامو” دەگەن ستاديون, ٶزگەرمەگەن اتاۋلار ەلٸ دە بار, سىرتقى اتاۋ عانا ەمەس, ٸشكٸ پيعىل دا كٶپ جەردە بۇرىنعىشا, بۇرىن بٸزدٸڭ دەرتٸمٸز ٸشتە ەدٸ, ەندٸ سوۆەتشٸلدەردٸڭ دەرتٸ ٸشكە تٷسٸپتٸ, قايتا شىقپايتىن, نە دومبىعىپ ٸسٸپ, نە ٸرٸڭدەي جارىلىپ, يەسٸن الا كەتەتٸن دەرت, ال سىرتتا بۇرىنعى ۇران دا جوق, “كپسس بٸردەڭەسٸنشٸ سەزٸنٸڭ قورىتىندىلارى…” ەمەس, قىرتىندىلارى دەگەن سيياقتى; كٶك الاڭدا بالالار دوپ قۋىپ ويناپ جٷر, ستاديوننان ٶتتٸم, شەۆچەنكو كٶشەسٸ, دۇرىس, قازاقتى تولىق تٷسٸنبەسە دە, ٶزٸنٸڭ حالقىن قالتقىسىز سٷيگەن, عاجايىپ ادام بولعان, “زاپوۆٸت”—”ياك ۋمرۋ, تو پوحوۆايتە, — مەنە نا موگيلٸ, — سەرەد ستەپۋ شيروكوگو, – نا ۆكراٸنٸ ميلٸي…” دەگەن, — ٶلگەندە مەنٸ تۋعان جەرٸمە — كەڭ دالانىڭ قاق ورتاسىنا كٶمٸڭدەر دەگەن, بەيٸتٸم بيٸكتە بولسىن, بەرٸن كٶرٸپ جاتايىن, “كايداني پورۆٸتە” — بۇعاۋدى بۇزىڭدار دەگەن, “ياك پونەسە ز ۋكراٸني,— ۋ سينەە مورە — كروۆ ۆوروجۋ…”— ۋكراينانى باسىپ جاتقان دۇشپاننىڭ قارا قانى اعىپ, كٶك تەڭٸزبەن قوسىلسا, سوندا عانا جانىم باراقات تابادى دەگەن, سول ارمانمەن كٸرٸپتار زاماندا كٶز جۇمعان, بٸزدٸڭ بۇعاۋ بۇزىلدى, قازاق جەرٸ قان جۋماي-اق تازارىپ كەلەدٸ, بٸراق مەنٸڭ جانىم جاي تابار ەمەس, بار قاناعات — ٶز جەرٸمنەن توپىراق بۇيىرار, كٸرٸپتار ەمەس, ازات ەلدە كٶز جۇمارمىن دەگەن ٷمٸت قانا, سوعان دا تەۋبا, مٸنە, ٶز ٷيٸم تۇرعان قۇرمانعازى اتامنىڭ كٶشەسٸنە شىقتىم, بىلتىر عانا باسىنا بارىپ قايتقام, قايمانا جۇرت قازاقتىڭ جەرٸ قىرقىلادى دەسەدٸ, ال مەن ەندٸ جٷز جىلدان سوڭ قۇرەكەڭنٸڭ سٷيەگٸ جاتقان بوزان بويى, التىن وردانىڭ استاناسى جاتقان ساراي, جايقىن ەدٸلدٸڭ سول قاباعى — ەجەلگٸ حازار-قىپشاق قونىسى تٷگەلٸمەن قازاققا كٶشەدٸ دەيمٸن, مٷمكٸن جٷز ەمەس, ەكٸ جٷز جىلدان سوڭ, — قايران مەنٸڭ ەدٸلٸم… قايران بابالارىم! مەن ريزا, سەندەرگە. سەندەر شە? ريزاسىڭدار. بەرٸن ورنىنا كەلتٸرە الماعان شىعارمىن, بارىمدى اياعام جوق. 1963-1993 — اتا مۇراسىمەن, “الداسپانمەن” ٶتكەن وتىز جىل — مەنٸڭ بار عۇمىرىم. قاسٸرەتٸم, قيىندىعىم. قايعى مەن زارىم. قۋانىشىم, باقىتىم. مەرەي, مەرتەبەم. مەڭگٸلٸكپەن تٸلدەسكەننەن ارتىق قانداي مەرەي, قانداي قۋانىش بولۋى مٷمكٸن. سول مەڭگٸلٸك رۋحتى حالقىڭنىڭ بٷگٸنگٸ ساناسىنا جالعاستىرۋدان ارتىق قانداي مەرتەبە بولۋى مٷمكٸن. ال باقىت… ونى-كەيٸنگٸلەر ايتسىن. مەنٸڭ ٶزٸم بٸلەتٸن ەڭ ٷلكەن باقىت — قارا تٷنەك زاماندا بابالارىمنىڭ كٶك كٷمبەزٸنەن سايا تاپقانىم, سول كٷمبەزدٸ تۇرعىزعان قاسيەتتٸ ارۋاقتارعا شىراقشى بولعانىم. مەن… مەنٸ مەن ەتكەن — سول اتالارىم ەدٸ. الاشتىڭ ارۋاعى. حالقىمنىڭ مەڭگٸلٸك رۋحى. ٶتكەنگە سەنٸم. بولاشاقتان ٷمٸت… باسقا سىر جوق.
مۇحتار ماعاۋين,
«مەن» عۇمىرباياندىق حامسا
