Muhtar Maǵaýin 80 jasqa toldy

Búgin qazaqtyń uly perzenti, Halyq jazýshysy, Memlekettik syilyqtyń laýreaty, ulttyń rýhani shejiresin, iaki tarihyn, aýyz ádebietin keń aýqymda zerttegen sóz zergeri Muhtar Maǵaýin mereili 80 jasqa tolyp otyr.

Ol – filologiia ǵylymdarynyń doktory, pýblitsist, Qazaqstannyń halyq jazýshysy ataǵyn alǵan sanaýly qalamgerlerdiń biri.

Muhtar Maǵaýin 1940 jyly 2 aqpanda Shyǵys Qazaqstan oblysty Aiagóz aýdany Barshatas aýylynda dúnie esigin ashqan. 22 jasynda Qazaq memlekettik ýniversitetiniń filologiia fakýltetin, 1965 jyly onyń aspirantýrasyn bitirip, eńbek jolyn sol jyly bastaǵan. Qazaq ádebieti gazetinde bólim meńgerýshisi, 1967-1971 jyldary Jazýshy baspasynda bas redaktordyń orynbasary, Qazaq KSR Ǵylym akademiiasynyń M.Áýezov atyndaǵy Ádebiet jáne óner institýtynda aǵa ǵylymi qyzmetker bolyp istegen. Máskeýde M.Gorkii atyndaǵy Ádebiet institýtynda qazaq folklory men qazaq ádebieti tarihy boiynsha arnaiy lektsiialyq kýrstar júrgizgen.

Ótken ǵasyrdyń alpysynshy jyldary qazaq prozasyna Muhtar Maǵaýin, Qabdesh Jumadil, Ábish Kekilbaev, Oralhan Bókei, Dýlat Isabekov, Tólen Ábdik qatarly asa daryndy jastar legi keldi.

Uly Áýezovtiń ózi “E, báli, aty da, fami­liiasy da jaqsy eken” dep súisinis bildire­tin Muhtar Maǵaýin esimdi jazýshy­nyń óz deńgeiinen tómendegenin oily oqyrman, talǵampaz jurt­ bilgen de, kórgen de emes. Kerisinshe, ýaqyt ótken saiyn áldeqaida biik shyrqap sharyqtaǵanyna, Aqan seriniń Qulageriniń keiingi kózindei Maǵaýiia atasynyń Nar­qyzy­lynsha kósile shaýyp, óner báigesinde ozǵanyna bárimiz kýá-dúrmiz.

Jazýshy Ǵabit Músirepov: «...Onyń alpysynshy, jetpisinishi jyldary jazǵan áńgime, povesteri qalam ushy ótkir, ár sózdiń ishki-tysqy en tańbasyn, qat-qabat syry baryn sol kezde-aq tanytypty. Muhtar Maǵaýinniń sol tusta jazǵan "Áiel mahabbaty", "Kútpegen kezdesý" siiaqty áńgimelerin, "Qara qyz" siiaqty povesin oqyǵan synshy, ne bolmasa zamandas dostary sol kúni-aq avtordy qushaqtap quttyqtaǵan shyǵar dep oilaimyn. Óz basym sol dostar qýanyshynyń ishinde bolmaǵanymdy ókinish etkendeimin. Pendeshilik taǵy…

Muhtar Maǵaýin ana tilimizdiń bailyǵyn, oralymdy, astarly, ári ot jalyndy, ári názik te biiazy boiaý-syrlaryn alǵashqy adymdarynan bastap-aq meńgerip alǵanyn kórsetedi. Tilimizdiń oralymdylyǵyn tereńdetýge qosqan úlesi de az emes.

Maǵaýin shyǵarma jelisin tartýǵa sheber. Siyspas birdemelerdi toqpaqtap jiberý "ádisi" onda atymen joq. Oqiǵa soǵystary – sebep pen órisi sheber túiilgen. Adam minderin ońashalap alyp qarasań bári de tanys-beitanystar.

...Osy aitqandarymyzdyń ádilet ekendigine sengendikten Maǵaýin Muhtar budan on-on bes jyl buryn-aq irgeli jazýshylarymyzdyń qataryna qosyldy demekpiz. Onyń sońǵy jyldarda shyqqan eki tomdyq romany "Alasapyran" bul oiymyzdy tolyqtyra túsedi. Maǵaýin qazir úlken jazýshylar qatarynan senimdi oryn aldy. Úlken shyǵarma,úlken taldaýdy kerek etedi. Ádebiet zertteýshileriniń sharýasyna qol suqpai-aq qysqasha ǵana óz qorytyndymdy aitsam:

"Alasapyran" - qazaq sovet prozasynyń taǵy bir úlken maqtanyshy. "Jaqsy eńbek" deitinimizdiń sheńberine syimaityn, oiy tereń, til kórkemdigin túgel meńgergen, sheber qalamynan ǵana týa alatyn qymbat qazyna.

Muhtar Maǵaýin qai shyǵarmasynda bolsyn erkin otyrady. Taqyryptary usaq-ulań emes, búgingi kúnimizdiń irgeli saýaldaryna tolymdy jaýap beredi. Atústi emes, tereń jaýaptar. Alǵan taqyryptaryn tereń zerttep alatynyn baiqalady. Ásirese, "Alasapyran" romanyn jazý úshin qansha arhivti qoparǵanyna, qansha qalalardy kezgenine tań qalasyń. Maǵaýin Muhtar - ornyqty daryn, úlken talant» dep shynaiy baǵasyn bergen.

Al onymen qatarlas, qalamdas jazýshy Á.Kekilbaev «Muhtar Maǵaýin - saiasi ozbyrlyq, rýhani ári-sárilik, kásibi balańdyq jabyla qinap, daǵdarys tyǵyryǵyna qamalǵan ádebietimizdiń odan ári damýyna jańa qarqyn bitirýge tyrysqan alpysynshy jyldardaǵy serpiliste airyqsha kózge túsip, sol qarqynyn áli kúnge údetpese, báseńdetpei, janqiiarlyq tanytyp kele jatqan kesek tulǵamyz. Onyń búgingi de, erteńgi de oqyrmandar aldynda sińirgen eńbegi ushan-teńiz. Qadym zamandar taqyrybyna alǵash qadam tartqan ǵalym retinde ulttyq kórkem oidyń eń kemel kúshteriniń tól tarihymyzdyń kende zerdelenip kele jatqan kezenderin kórsetýge jappai jumylýyna túrtki boldy. Ózi de sol báigede ozyp shyǵa alǵan júldeli júirik» dep baǵalady.

Al, qazaqtyń birtýar aqyny Qadyr Myrza Áli ýaqytynda: “Ádebietke myqty daiyndyq­pen kelip, áýeldegi temirqazyq nysanasy­nan burylyp bultaqtamai, óz pozitsiiasyn ustap qalǵan jazýshy – Muhtar” dep pikir bildirgen-tin.

Qabdesh Jumadildiń de memýarlarynda Muhtarmen úzeńgilese Iliias Esenberlinniń «Kóshpendiler» trilogiiasynyń dúniege kelýine qalai úles qosqanyn, Maǵaýinniń tarih qoinaýynda umytylyp qalǵan jyraýlardy qalai tiriltkenin keńirek baiandalady.

Muhtar Maǵaýin ár jyldary «Qazaq ádebietinde», «Jazýshy» baspalarynda, «Jalyn» jýrnalynda qyzmet etti. «Keshqurym» atty alǵashqy áńgimesi 1964 jyly «Juldyz» jýrnalynda jariialandy. Keiingi jyldary ol «Aqsha qar», «Bir atanyń balalary», «Qiiandaǵy qystaý», «Kók kepter» povester men áńgime jinaqtaryn, «Kók munar», «Shaqan sheri» romandaryn, «Alasapyran» roman-dilogiiasyn, «Qobyz saryny» atty monografiiany, «Ǵasyrlar bederi», «Qazaq tarihynyń álippesi» ǵylymi-zertteý eńbekterin, «Qazaq handyǵy dáýirindegi ádebiet» oqýlyqtaryn, hrestomatiia jáne basqa da oqý quraldaryn jazdy. 1983-1984 jyldary erkin shyǵarmashylyq qyzmette bolyp, 1984-1986 jyldary Jazýshy baspasynyń bas redaktory bolyp jumys istedi. 1988 jyldan beri Júldyz jýrnalynyń bas redaktory boldy. 2002 jyly on úsh tomdyq shyǵarmalar jinaǵy basylyp shyqty. Kóptegen shyǵarmalary orys tiline aýdarylǵan, shetel tilderinde basylyp ta shyqqan.

Muhtar Maǵaýin – qairatkerligi moiyndalǵan jazýshy. Professor Tursyn Jurtbai jazǵandai «ol - azamatqa tán ómirlik kózqaras qaishylyǵy bar, jazýshyǵa tán taǵdyry bar, oqymystyǵa tán oi tartysy bar taǵdyrly tulǵa».

«Muhtar Maǵaýinniń táýelsizdik jyldarynda jazǵan jańa turpattaǵy shyǵarmalary kórkemdik álemdi igerýdiń tyń arnasyn qalyptastyryp, ulttyq rýhty silkindiretin ózgeshe dúbirli qubylysqa ainalyp otyr». Jazýshyny tereń zerttegen filologiia ǵylymdarynyń kandidaty Aqedil Toishanuly da Maǵaýinniń shyǵarmashylyǵyna osyndai erek baǵa beredi.

"Ádebiettiń “segiz qiyr shartarap” ǵalamynda óziniń sárýar sáýleli álemin jasaityn qalamgerler sirek. Bul shapaǵatty baqyt kez kelgenniń mańdaiyna buiyra bermese kerek. Aitalyq, “Abai álemi”, “Áýezov álemi” deimiz. Zamanalar zarlyǵy, qazaqtyń Mahambetten keiingi qyzǵysh qusyndai, Buqar jyraýdan keiingi ult uranshysyndai Maǵjan­nyń muzdai qursanǵan qaisar da muńlyq baitaǵy bir bólek. Osy atalǵan jáne atalmaǵan Alash rýhaniiatynyń alyptarymen arqaýlas, alqaýlas hám rýhtas ta baýyrlas Muhtar Maǵaýin áleminiń de ilkide sonaý el anasy “Edilden aqqan syzashyqtai” birte-birte jylǵalana arna tartyp, ulttyq rýh keńistigin myń jyldyq qobyz únindei áýelete kernep, burqanǵan bultty aspanda qarakóktene munartyp kelip, aqtyǵynda Alash balasynyń toqsan tolǵaýly jan kúiin tolǵaǵan alasapyran uly sarynǵa ulasqany da kún saiyn atar tańdai aqiqatqa ainalǵaly qashan. Ata-baba arýaqtarynan amanat arqalaǵan aldaspan jazýshynyń máńgilik kúii de osy Maǵaýin áleminiń ainasyndaǵy Alash rýhty alasapyran saryn ekendigin ziialy qaýymnyń quima qulaq, zeren kókirekteri qapysyz ańǵaryp, uqqanyna jáne kúmánimiz joq", - deidi jazýshy, jýrnalist Qorǵanbek Amanjol.