بٷگٸن قازاقتىڭ ۇلى پەرزەنتٸ, حالىق جازۋشىسى, مەملەكەتتٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى, ۇلتتىڭ رۋحاني شەجٸرەسٸن, ياكي تاريحىن, اۋىز ەدەبيەتٸن كەڭ اۋقىمدا زەرتتەگەن سٶز زەرگەرٸ مۇحتار ماعاۋين مەرەيلٸ 80 جاسقا تولىپ وتىر.
ول – فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پۋبليتسيست, قازاقستاننىڭ حالىق جازۋشىسى اتاعىن العان ساناۋلى قالامگەرلەردٸڭ بٸرٸ.
مۇحتار ماعاۋين 1940 جىلى 2 اقپاندا شىعىس قازاقستان وبلىستى اياگٶز اۋدانى بارشاتاس اۋىلىندا دٷنيە ەسٸگٸن اشقان. 22 جاسىندا قازاق مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ فيلولوگييا فاكۋلتەتٸن, 1965 جىلى ونىڭ اسپيرانتۋراسىن بٸتٸرٸپ, ەڭبەك جولىن سول جىلى باستاعان. قازاق ەدەبيەتٸ گازەتٸندە بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ, 1967-1971 جىلدارى جازۋشى باسپاسىندا باس رەداكتوردىڭ ورىنباسارى, قازاق كسر عىلىم اكادەميياسىنىڭ م.ەۋەزوۆ اتىنداعى ەدەبيەت جەنە ٶنەر ينستيتۋتىندا اعا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ ٸستەگەن. مەسكەۋدە م.گوركيي اتىنداعى ەدەبيەت ينستيتۋتىندا قازاق فولكلورى مەن قازاق ەدەبيەتٸ تاريحى بويىنشا ارنايى لەكتسييالىق كۋرستار جٷرگٸزگەن.
ٶتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى قازاق پروزاسىنا مۇحتار ماعاۋين, قابدەش جۇمادٸل, ەبٸش كەكٸلباەۆ, ورالحان بٶكەي, دۋلات يسابەكوۆ, تٶلەن ەبدٸك قاتارلى اسا دارىندى جاستار لەگٸ كەلدٸ.
ۇلى ەۋەزوۆتٸڭ ٶزٸ “ە, بەلٸ, اتى دا, فاميليياسى دا جاقسى ەكەن” دەپ سٷيسٸنٸس بٸلدٸرەتٸن مۇحتار ماعاۋين ەسٸمدٸ جازۋشىنىڭ ٶز دەڭگەيٸنەن تٶمەندەگەنٸن ويلى وقىرمان, تالعامپاز جۇرت بٸلگەن دە, كٶرگەن دە ەمەس. كەرٸسٸنشە, ۋاقىت ٶتكەن سايىن ەلدەقايدا بيٸك شىرقاپ شارىقتاعانىنا, اقان سەرٸنٸڭ قۇلاگەرٸنٸڭ كەيٸنگٸ كٶزٸندەي ماعاۋييا اتاسىنىڭ نارقىزىلىنشا كٶسٸلە شاۋىپ, ٶنەر بەيگەسٸندە وزعانىنا بەرٸمٸز كۋە-دٷرمٸز.
جازۋشى عابيت مٷسٸرەپوۆ: «...ونىڭ الپىسىنشى, جەتپٸسٸنٸشٸ جىلدارى جازعان ەڭگٸمە, پوۆەستەرٸ قالام ۇشى ٶتكٸر, ەر سٶزدٸڭ ٸشكٸ-تىسقى ەن تاڭباسىن, قات-قابات سىرى بارىن سول كەزدە-اق تانىتىپتى. مۇحتار ماعاۋيننٸڭ سول تۇستا جازعان "ەيەل ماحابباتى", "كٷتپەگەن كەزدەسۋ" سيياقتى ەڭگٸمەلەرٸن, "قارا قىز" سيياقتى پوۆەسٸن وقىعان سىنشى, نە بولماسا زامانداس دوستارى سول كٷنٸ-اق اۆتوردى قۇشاقتاپ قۇتتىقتاعان شىعار دەپ ويلايمىن. ٶز باسىم سول دوستار قۋانىشىنىڭ ٸشٸندە بولماعانىمدى ٶكٸنٸش ەتكەندەيمٸن. پەندەشٸلٸك تاعى…
مۇحتار ماعاۋين انا تٸلٸمٸزدٸڭ بايلىعىن, ورالىمدى, استارلى, ەرٸ وت جالىندى, ەرٸ نەزٸك تە بييازى بوياۋ-سىرلارىن العاشقى ادىمدارىنان باستاپ-اق مەڭگەرٸپ العانىن كٶرسەتەدٸ. تٸلٸمٸزدٸڭ ورالىمدىلىعىن تەرەڭدەتۋگە قوسقان ٷلەسٸ دە از ەمەس.
ماعاۋين شىعارما جەلٸسٸن تارتۋعا شەبەر. سيىسپاس بٸردەمەلەردٸ توقپاقتاپ جٸبەرۋ "ەدٸسٸ" وندا اتىمەن جوق. وقيعا سوعىستارى – سەبەپ پەن ٶرٸسٸ شەبەر تٷيٸلگەن. ادام مٸندەرٸن وڭاشالاپ الىپ قاراساڭ بەرٸ دە تانىس-بەيتانىستار.
...وسى ايتقاندارىمىزدىڭ ەدٸلەت ەكەندٸگٸنە سەنگەندٸكتەن ماعاۋين مۇحتار بۇدان ون-ون بەس جىل بۇرىن-اق ٸرگەلٸ جازۋشىلارىمىزدىڭ قاتارىنا قوسىلدى دەمەكپٸز. ونىڭ سوڭعى جىلداردا شىققان ەكٸ تومدىق رومانى "الاساپىران" بۇل ويىمىزدى تولىقتىرا تٷسەدٸ. ماعاۋين قازٸر ٷلكەن جازۋشىلار قاتارىنان سەنٸمدٸ ورىن الدى. ٷلكەن شىعارما,ٷلكەن تالداۋدى كەرەك ەتەدٸ. ەدەبيەت زەرتتەۋشٸلەرٸنٸڭ شارۋاسىنا قول سۇقپاي-اق قىسقاشا عانا ٶز قورىتىندىمدى ايتسام:
"الاساپىران" - قازاق سوۆەت پروزاسىنىڭ تاعى بٸر ٷلكەن ماقتانىشى. "جاقسى ەڭبەك" دەيتٸنٸمٸزدٸڭ شەڭبەرٸنە سىيمايتىن, ويى تەرەڭ, تٸل كٶركەمدٸگٸن تٷگەل مەڭگەرگەن, شەبەر قالامىنان عانا تۋا الاتىن قىمبات قازىنا.
مۇحتار ماعاۋين قاي شىعارماسىندا بولسىن ەركٸن وتىرادى. تاقىرىپتارى ۇساق-ۇلاڭ ەمەس, بٷگٸنگٸ كٷنٸمٸزدٸڭ ٸرگەلٸ ساۋالدارىنا تولىمدى جاۋاپ بەرەدٸ. اتٷستٸ ەمەس, تەرەڭ جاۋاپتار. العان تاقىرىپتارىن تەرەڭ زەرتتەپ الاتىنىن بايقالادى. ەسٸرەسە, "الاساپىران" رومانىن جازۋ ٷشٸن قانشا ارحيۆتٸ قوپارعانىنا, قانشا قالالاردى كەزگەنٸنە تاڭ قالاسىڭ. ماعاۋين مۇحتار - ورنىقتى دارىن, ٷلكەن تالانت» دەپ شىنايى باعاسىن بەرگەن.
ال ونىمەن قاتارلاس, قالامداس جازۋشى ە.كەكٸلباەۆ «مۇحتار ماعاۋين - ساياسي وزبىرلىق, رۋحاني ەرٸ-سەرٸلٸك, كەسٸبي بالاڭدىق جابىلا قيناپ, داعدارىس تىعىرىعىنا قامالعان ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ودان ەرٸ دامۋىنا جاڭا قارقىن بٸتٸرۋگە تىرىسقان الپىسىنشى جىلدارداعى سەرپٸلٸستە ايرىقشا كٶزگە تٷسٸپ, سول قارقىنىن ەلٸ كٷنگە ٷدەتپەسە, بەسەڭدەتپەي, جانقييارلىق تانىتىپ كەلە جاتقان كەسەك تۇلعامىز. ونىڭ بٷگٸنگٸ دە, ەرتەڭگٸ دە وقىرماندار الدىندا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ۇشان-تەڭٸز. قادىم زاماندار تاقىرىبىنا العاش قادام تارتقان عالىم رەتٸندە ۇلتتىق كٶركەم ويدىڭ ەڭ كەمەل كٷشتەرٸنٸڭ تٶل تاريحىمىزدىڭ كەندە زەردەلەنٸپ كەلە جاتقان كەزەندەرٸن كٶرسەتۋگە جاپپاي جۇمىلۋىنا تٷرتكٸ بولدى. ٶزٸ دە سول بەيگەدە وزىپ شىعا العان جٷلدەلٸ جٷيرٸك» دەپ باعالادى.
ال, قازاقتىڭ بٸرتۋار اقىنى قادىر مىرزا ەلي ۋاقىتىندا: “ەدەبيەتكە مىقتى دايىندىقپەن كەلٸپ, ەۋەلدەگٸ تەمٸرقازىق نىساناسىنان بۇرىلىپ بۇلتاقتاماي, ٶز پوزيتسيياسىن ۇستاپ قالعان جازۋشى – مۇحتار” دەپ پٸكٸر بٸلدٸرگەن-تٸن.
قابدەش جۇمادٸلدٸڭ دە مەمۋارلارىندا مۇحتارمەن ٷزەڭگٸلەسە ٸليياس ەسەنبەرليننٸڭ «كٶشپەندٸلەر» تريلوگيياسىنىڭ دٷنيەگە كەلۋٸنە قالاي ٷلەس قوسقانىن, ماعاۋيننٸڭ تاريح قويناۋىندا ۇمىتىلىپ قالعان جىراۋلاردى قالاي تٸرٸلتكەنٸن كەڭٸرەك باياندالادى.
مۇحتار ماعاۋين ەر جىلدارى «قازاق ەدەبيەتٸندە», «جازۋشى» باسپالارىندا, «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ەتتٸ. «كەشقۇرىم» اتتى العاشقى ەڭگٸمەسٸ 1964 جىلى «جۇلدىز» جۋرنالىندا جارييالاندى. كەيٸنگٸ جىلدارى ول «اقشا قار», «بٸر اتانىڭ بالالارى», «قييانداعى قىستاۋ», «كٶك كەپتەر» پوۆەستەر مەن ەڭگٸمە جيناقتارىن, «كٶك مۇنار», «شاقان شەرٸ» روماندارىن, «الاساپىران» رومان-ديلوگيياسىن, «قوبىز سارىنى» اتتى مونوگرافييانى, «عاسىرلار بەدەرٸ», «قازاق تاريحىنىڭ ەلٸپپەسٸ» عىلىمي-زەرتتەۋ ەڭبەكتەرٸن, «قازاق حاندىعى دەۋٸرٸندەگٸ ەدەبيەت» وقۋلىقتارىن, حرەستوماتييا جەنە باسقا دا وقۋ قۇرالدارىن جازدى. 1983-1984 جىلدارى ەركٸن شىعارماشىلىق قىزمەتتە بولىپ, 1984-1986 جىلدارى جازۋشى باسپاسىنىڭ باس رەداكتورى بولىپ جۇمىس ٸستەدٸ. 1988 جىلدان بەرٸ جٷلدىز جۋرنالىنىڭ باس رەداكتورى بولدى. 2002 جىلى ون ٷش تومدىق شىعارمالار جيناعى باسىلىپ شىقتى. كٶپتەگەن شىعارمالارى ورىس تٸلٸنە اۋدارىلعان, شەتەل تٸلدەرٸندە باسىلىپ تا شىققان.
مۇحتار ماعاۋين – قايراتكەرلٸگٸ مويىندالعان جازۋشى. پروفەسسور تۇرسىن جۇرتباي جازعانداي «ول - ازاماتقا تەن ٶمٸرلٸك كٶزقاراس قايشىلىعى بار, جازۋشىعا تەن تاعدىرى بار, وقىمىستىعا تەن وي تارتىسى بار تاعدىرلى تۇلعا».
«مۇحتار ماعاۋيننٸڭ تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا جازعان جاڭا تۇرپاتتاعى شىعارمالارى كٶركەمدٸك ەلەمدٸ يگەرۋدٸڭ تىڭ ارناسىن قالىپتاستىرىپ, ۇلتتىق رۋحتى سٸلكٸندٸرەتٸن ٶزگەشە دٷبٸرلٸ قۇبىلىسقا اينالىپ وتىر». جازۋشىنى تەرەڭ زەرتتەگەن فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى اقەدٸل تويشانۇلى دا ماعاۋيننٸڭ شىعارماشىلىعىنا وسىنداي ەرەك باعا بەرەدٸ.
"ەدەبيەتتٸڭ “سەگٸز قيىر شارتاراپ” عالامىندا ٶزٸنٸڭ سەرۋار سەۋلەلٸ ەلەمٸن جاسايتىن قالامگەرلەر سيرەك. بۇل شاپاعاتتى باقىت كەز كەلگەننٸڭ ماڭدايىنا بۇيىرا بەرمەسە كەرەك. ايتالىق, “اباي ەلەمٸ”, “ەۋەزوۆ ەلەمٸ” دەيمٸز. زامانالار زارلىعى, قازاقتىڭ ماحامبەتتەن كەيٸنگٸ قىزعىش قۇسىنداي, بۇقار جىراۋدان كەيٸنگٸ ۇلت ۇرانشىسىنداي ماعجاننىڭ مۇزداي قۇرسانعان قايسار دا مۇڭلىق بايتاعى بٸر بٶلەك. وسى اتالعان جەنە اتالماعان الاش رۋحانيياتىنىڭ الىپتارىمەن ارقاۋلاس, القاۋلاس ھەم رۋحتاس تا باۋىرلاس مۇحتار ماعاۋين ەلەمٸنٸڭ دە ٸلكٸدە سوناۋ ەل اناسى “ەدٸلدەن اققان سىزاشىقتاي” بٸرتە-بٸرتە جىلعالانا ارنا تارتىپ, ۇلتتىق رۋح كەڭٸستٸگٸن مىڭ جىلدىق قوبىز ٷنٸندەي ەۋەلەتە كەرنەپ, بۇرقانعان بۇلتتى اسپاندا قاراكٶكتەنە مۇنارتىپ كەلٸپ, اقتىعىندا الاش بالاسىنىڭ توقسان تولعاۋلى جان كٷيٸن تولعاعان الاساپىران ۇلى سارىنعا ۇلاسقانى دا كٷن سايىن اتار تاڭداي اقيقاتقا اينالعالى قاشان. اتا-بابا ارۋاقتارىنان امانات ارقالاعان الداسپان جازۋشىنىڭ مەڭگٸلٸك كٷيٸ دە وسى ماعاۋين ەلەمٸنٸڭ ايناسىنداعى الاش رۋحتى الاساپىران سارىن ەكەندٸگٸن زييالى قاۋىمنىڭ قۇيما قۇلاق, زەرەن كٶكٸرەكتەرٸ قاپىسىز اڭعارىپ, ۇققانىنا جەنە كٷمەنٸمٸز جوق", - دەيدٸ جازۋشى, جۋرناليست قورعانبەك امانجول.
ەندەشە, ۇلت پورتالى سەكسەننٸڭ سەڭگٸرٸنە شىققان قابىرعالى قالامگەرگە زور دەنساۋلىق ھەم شىعارماشىلىق تابىس تٸلەيدٸ.
اقساقال وتباسى مەن جاقىندارىنىڭ ورتاسىندا باقۋاتتى عۇمىر كەشٸپ, كٶزٸ اشىق, كٶكٸرەگٸ وياۋ وقىرمانىن عاجايىپ دٷنيەلەرٸمەن قۋانتا بەرگەي!
تەڭٸرٸ الاشتىڭ الداسپانىنا اينالعان ۇلى جازۋشىعا ۇزاق عۇمىر بەرٸپ, كٶرەر قۋانىشىن ەسەلەي تٷسسٸن!
