Maǵynaly jurttyń kózimen qaraǵanda bizdiń jurt dúnie júzine jańa týyp, tirshiligi bar jandy nárse ekendiginiń belgisin endi kórsetip otyr. Qazaqtyń burynǵy ótken zamanynda joryqta tirshilik boldy deýge bolmaidy, sebebi ol ótken kúnderdi biz soqyrlyqpen ótkizdik.
Hár jurt óziniń jurttyǵyn bilip, ózgemen tizelesip otyryp jurttyq sybaǵasyn jyryp ala almasa, qasyndaǵy irgeli kórshisi qandai saiasatty qoldanyp otyr, dostyǵy qandai, duspandyǵy qandai ekenin bilmese, óz ishinde jurt edim-aý dep oianý, silkiný bolmasa, onda ne tirlik, ne jurttyq bolady? Bizdiń jurtta osy aitqan kerbalalyq boldy. Qaida aidasa júre berý, qalai ilese kóne berý, basqa ursa ólý, kótke ursa kóný. Mineki, fevral ózgerisine sheiin bizdiń kórsetken jurttyǵymyz.
Endi ol uiqy, mastyq túni ótti. Ol kúndi kórgen ashy men tushyǵa heshkimdi kináláp ýaqyt ótkizý kerek emes. Shúkirshilik. Qazaq óz basshysynyń eteginen myqtap ustap, bilimdi kósemin aq batasyn berip attandyryp, sonyń tilegine alty alash bolyp alaqanyn jaiyp, tilek qosyp, duǵada otyr. Mine oianý, mine tirshiliktiń qýaty silkinis dúnieni sergitýge ainalǵany. Já, qazaqtyń sol basta dep aldyna salyp otyrǵan kósemi kim? Ol – qazaqtyń oqyǵan azamattary, ziialylary. Endi budan keiingi qazaq jurtynyń kúzetshisi osy oqyǵan azamat. Budan bylai qazaq jarǵa jyǵylsa obaly, jaqsylyqqa jetse maqtany – oqyǵan azamatta. Qazaqtyń jurttyq qalpyn tezge salyp, astyn-ústine shyǵarý sheksiz oqyǵannyń biliginde. Oqyǵan azamat jurt qalpynyń tezi ekendigine tómengi jurttardyń basynan keshirgen halderi dálel bolsa kerek…
Mysaly, Iaponiia áýelgi siogýn, daimpostar bilep, el ata-babasynyń nadandyǵyn paryz qylyp tutynyp otyrǵanda Iaponiia eline syrtqy jaýdyń saiasaty kiligip, patshalyqty qurtýǵa ainalǵanyn kórip, oqyǵan azamat kúshin salyp, ónerli jurttardyń bárine baryp sharlap úlgi alyp, Iaponiiaǵa sol úlgilerdi jaiyp, beldi bir patshalyq qylyp áketip otyr. Jurttyń keshegi ata-babamnyń joly degenin bul ýaqytta joq qylýǵa ainaldy. Jurtyn tazartyp aǵartty. Budan keiin Túrikti alsaq tártipsizdik, úlgisizdik, nadandyq órt bolyp laýlap, keshegi qol astynda otyrǵan usaq jurttar Túrkiiany jutyp qoiýǵa ainalǵanda, negizinen qoparmasa túrik ońbaitynyn bilip, oqyǵan jastar shyǵyp, patshasyn túsirip-túsirip, jańalyqtardy kirgizip, bul ýaqytta Túrikti qandai qylyp otyr. Ony kózimizben kórip otyrmyz.
Mysalyǵa Rossiiany alaiyq. Orystyń oqyǵan azamatynyń halqynan alǵys alǵany da, qarǵys alǵany da bar. Alǵys alǵandardyń qyzmeti 80 million mujyq bai men aqsúiektiń quldyǵyna túsip, adam balasy aiarlyq sorlylyq ezgini kórgende, oqyǵan azamaty janyn otqa salyp, zarlap, kitap jazyp, sóz sóilep, asylyp, atylyp aidalyp, 20-30 jyl tutqynda otyryp, ómirdiń rahatyn, qyzyǵyn dalaǵa tastap qyzmet qyldy. Bundai qaiǵyly aýyr qyzmet 150-200 jylǵa sozyldy. Sonda da oqyǵan azamat qajyǵan joq. Aiaǵy mysqaldap kelip nasharǵa óz dárejesin túsindirip, aqyrynda Nikolaidy túsirtti. Kógendeýli sorlylar azattyq dúniesine kirip otyr. Bostandyǵy tidi, biraq oqyǵan azamattardyń jartysy Dostoevskiidiń sóziniń shyn ekenin osyndai keń baitaq zamanda kórsetip qalǵysy keldi. Ol sózi: «Orys shek bilmeidi, bir qulasa basy jerge jetkenshe qulaidy, kóterilip alsa taǵy sondai ekpindi bolady» degen. Sońǵy sózi qashan anyqtalady? Málim emes, áiteýir alǵa shyǵysyna daý joq boldy. Bul kúige ushyratyp otyrǵan azamattary taǵy nanǵysh, jelekshil, nasharyn artynan ertip alyp, túste kórgen saǵymyn qýyp, irilep ketken orysty oirandap-oirandap, qazir de qońyn aiyryp, zarlatyp, Rossiiadan qarǵys alyp otyr. Al bul ýaqytta orystyń úlgi alyp júrgeń Angliia, Germaniialarynyń azamattary ánsheiinde sotsialist bolyp júrse de, Germaniia, Angliianyń amandyǵyn bárinen artyq joǵary ustap, sotsializmdi tastap, ultshyldyqtyń baryp turǵan jeri shovinizmge shyǵyp ketti. Oqyǵannyń betinen aýa jaiylyp, bólek jol izdeitin buqarasy osy kúnde ultshyldyqty iman qylyp otyr. Mine, osy aiyrylǵan halderge qaraǵanda oqyǵan azamatyna bastatpaityn jurt bolmaidy. Ól dese ólý, tiril dese tirilý bar jurttyń moiynsunatyn nársesi(n) joǵarydaǵy mysaldardan kórip otyrmyz. Azamaty túzetem degen el túzelip ketip, buzam degen elder buzylyp otyr. Munyń sebebi: bilimsizdiń aqyly - bilimdiniń arqanynda. Buqara adal kóńil, shyn nietpen eremin dese de, tirshilik tartysy eriksiz oqyǵandy buqaraǵa, buqarany oqyǵanǵa tyqsyryp kep otyr. Budan keiin buqara synalsa, oqyǵan, zaman aǵysyn uqqan adam eki synalady.
Bul qúnge sheiin eldikti oilamai tártipsiz, baǵytsyz kelgen eldiń ishinde neshe túrli kemshilik, neshe túrli jurtqa syimaityn óreskel minder bar. Qazaqtyń endigi basshysyna birbetkeilik jaramaidy, talai betti qyzmet kerek.
Qazaqtyń ishinde arqaly jýan bar, álsiz nashar bar. Zorlyqshyl, jylatyp júrgen qiianat, tize jýandy kórip jylap júrgen bar. Osy kúilerdiń bárin basshy jattap alyp, árqashan esinen shyǵarmaýyna kerek. Qiianatshyl, kóptigin, jýandyǵyn qural qylatyndarǵa oqyǵan basshynyń esh rahymy bolmaýy kerek. Shyn el bolatyn kópti baýyrǵa tartý, esege jetkizý kerek. Qashan bolsyn, jurttyń jurttyqqa shyǵýyna áýeli sol jurttyń óz ishine tártip kirip, burynǵy jamany joiylyp, ornyna jaqsy jańalyqtar kirýine kerek. Jurttyq aiaqtap bastalady, ár qashan jurttyq negizgi qalyń eldiń ishine qurylady. Jurttyq dúkenin qurýǵa oqyǵan azamattyń qandai áseriniń bar ekenin aittyq. Endi oqyǵan basshylar qazaqtyń azýyna sebep bolǵan shetin minezderden saq bolyp, óziniń aqylmen qurǵan bir negizin temir qazyq qylý kerek.
Muhtar ÁÝEZOV,
«Abai» jýrnaly, 1918 jyl, №9