ماعىنالى جۇرتتىڭ كٶزٸمەن قاراعاندا بٸزدٸڭ جۇرت دٷنيە جٷزٸنە جاڭا تۋىپ, تٸرشٸلٸگٸ بار جاندى نەرسە ەكەندٸگٸنٸڭ بەلگٸسٸن ەندٸ كٶرسەتٸپ وتىر. قازاقتىڭ بۇرىنعى ٶتكەن زامانىندا جورىقتا تٸرشٸلٸك بولدى دەۋگە بولمايدى, سەبەبٸ ول ٶتكەن كٷندەردٸ بٸز سوقىرلىقپەن ٶتكٸزدٸك.
ھەر جۇرت ٶزٸنٸڭ جۇرتتىعىن بٸلٸپ, ٶزگەمەن تٸزەلەسٸپ وتىرىپ جۇرتتىق سىباعاسىن جىرىپ الا الماسا, قاسىنداعى ٸرگەلٸ كٶرشٸسٸ قانداي ساياساتتى قولدانىپ وتىر, دوستىعى قانداي, دۇسپاندىعى قانداي ەكەنٸن بٸلمەسە, ٶز ٸشٸندە جۇرت ەدٸم-اۋ دەپ ويانۋ, سٸلكٸنۋ بولماسا, وندا نە تٸرلٸك, نە جۇرتتىق بولادى? بٸزدٸڭ جۇرتتا وسى ايتقان كەربالالىق بولدى. قايدا ايداسا جٷرە بەرۋ, قالاي يلەسە كٶنە بەرۋ, باسقا ۇرسا ٶلۋ, كٶتكە ۇرسا كٶنۋ. مٸنەكي, فەۆرال ٶزگەرٸسٸنە شەيٸن بٸزدٸڭ كٶرسەتكەن جۇرتتىعىمىز.
ەندٸ ول ۇيقى, ماستىق تٷنٸ ٶتتٸ. ول كٷندٸ كٶرگەن اششى مەن تۇششىعا ھەشكٸمدٸ كٸنەلەپ ۋاقىت ٶتكٸزۋ كەرەك ەمەس. شٷكٸرشٸلٸك. قازاق ٶز باسشىسىنىڭ ەتەگٸنەن مىقتاپ ۇستاپ, بٸلٸمدٸ كٶسەمٸن اق باتاسىن بەرٸپ اتتاندىرىپ, سونىڭ تٸلەگٸنە التى الاش بولىپ الاقانىن جايىپ, تٸلەك قوسىپ, دۇعادا وتىر. مٸنە ويانۋ, مٸنە تٸرشٸلٸكتٸڭ قۋاتى سٸلكٸنٸس دٷنيەنٸ سەرگٸتۋگە اينالعانى. جە, قازاقتىڭ سول باستا دەپ الدىنا سالىپ وتىرعان كٶسەمٸ كٸم? ول – قازاقتىڭ وقىعان ازاماتتارى, زييالىلارى. ەندٸ بۇدان كەيٸنگٸ قازاق جۇرتىنىڭ كٷزەتشٸسٸ وسى وقىعان ازامات. بۇدان بىلاي قازاق جارعا جىعىلسا وبالى, جاقسىلىققا جەتسە ماقتانى – وقىعان ازاماتتا. قازاقتىڭ جۇرتتىق قالپىن تەزگە سالىپ, استىن-ٷستٸنە شىعارۋ شەكسٸز وقىعاننىڭ بيلٸگٸندە. وقىعان ازامات جۇرت قالپىنىڭ تەزٸ ەكەندٸگٸنە تٶمەنگٸ جۇرتتاردىڭ باسىنان كەشٸرگەن حالدەرٸ دەلەل بولسا كەرەك…
مىسالى, ياپونييا ەۋەلگٸ سيوگۋن, دايمپوستار بيلەپ, ەل اتا-باباسىنىڭ ناداندىعىن پارىز قىلىپ تۇتىنىپ وتىرعاندا ياپونييا ەلٸنە سىرتقى جاۋدىڭ ساياساتى كيلٸگٸپ, پاتشالىقتى قۇرتۋعا اينالعانىن كٶرٸپ, وقىعان ازامات كٷشٸن سالىپ, ٶنەرلٸ جۇرتتاردىڭ بەرٸنە بارىپ شارلاپ ٷلگٸ الىپ, ياپونيياعا سول ٷلگٸلەردٸ جايىپ, بەلدٸ بٸر پاتشالىق قىلىپ ەكەتٸپ وتىر. جۇرتتىڭ كەشەگٸ اتا-بابامنىڭ جولى دەگەنٸن بۇل ۋاقىتتا جوق قىلۋعا اينالدى. جۇرتىن تازارتىپ اعارتتى. بۇدان كەيٸن تٷرٸكتٸ الساق تەرتٸپسٸزدٸك, ٷلگٸسٸزدٸك, ناداندىق ٶرت بولىپ لاۋلاپ, كەشەگٸ قول استىندا وتىرعان ۇساق جۇرتتار تٷركييانى جۇتىپ قويۋعا اينالعاندا, نەگٸزٸنەن قوپارماسا تٷرٸك وڭبايتىنىن بٸلٸپ, وقىعان جاستار شىعىپ, پاتشاسىن تٷسٸرٸپ-تٷسٸرٸپ, جاڭالىقتاردى كٸرگٸزٸپ, بۇل ۋاقىتتا تٷرٸكتٸ قانداي قىلىپ وتىر. ونى كٶزٸمٸزبەن كٶرٸپ وتىرمىز.
مىسالىعا روسسييانى الايىق. ورىستىڭ وقىعان ازاماتىنىڭ حالقىنان العىس العانى دا, قارعىس العانى دا بار. العىس العانداردىڭ قىزمەتٸ 80 ميلليون مۇجىق باي مەن اقسٷيەكتٸڭ قۇلدىعىنا تٷسٸپ, ادام بالاسى ايارلىق سورلىلىق ەزگٸنٸ كٶرگەندە, وقىعان ازاماتى جانىن وتقا سالىپ, زارلاپ, كٸتاپ جازىپ, سٶز سٶيلەپ, اسىلىپ, اتىلىپ ايدالىپ, 20-30 جىل تۇتقىندا وتىرىپ, ٶمٸردٸڭ راحاتىن, قىزىعىن دالاعا تاستاپ قىزمەت قىلدى. بۇنداي قايعىلى اۋىر قىزمەت 150-200 جىلعا سوزىلدى. سوندا دا وقىعان ازامات قاجىعان جوق. اياعى مىسقالداپ كەلٸپ ناشارعا ٶز دەرەجەسٸن تٷسٸندٸرٸپ, اقىرىندا نيكولايدى تٷسٸرتتٸ. كٶگەندەۋلٸ سورلىلار ازاتتىق دٷنيەسٸنە كٸرٸپ وتىر. بوستاندىعى تيدٸ, بٸراق وقىعان ازاماتتاردىڭ جارتىسى دوستوەۆسكييدٸڭ سٶزٸنٸڭ شىن ەكەنٸن وسىنداي كەڭ بايتاق زاماندا كٶرسەتٸپ قالعىسى كەلدٸ. ول سٶزٸ: «ورىس شەك بٸلمەيدٸ, بٸر قۇلاسا باسى جەرگە جەتكەنشە قۇلايدى, كٶتەرٸلٸپ السا تاعى سونداي ەكپٸندٸ بولادى» دەگەن. سوڭعى سٶزٸ قاشان انىقتالادى? مەلٸم ەمەس, ەيتەۋٸر العا شىعىسىنا داۋ جوق بولدى. بۇل كٷيگە ۇشىراتىپ وتىرعان ازاماتتارى تاعى نانعىش, جەلەكشٸل, ناشارىن ارتىنان ەرتٸپ الىپ, تٷستە كٶرگەن ساعىمىن قۋىپ, ٸرٸلەپ كەتكەن ورىستى ويرانداپ-ويرانداپ, قازٸر دە قوڭىن ايىرىپ, زارلاتىپ, روسسييادان قارعىس الىپ وتىر. ال بۇل ۋاقىتتا ورىستىڭ ٷلگٸ الىپ جٷرگەڭ انگلييا, گەرمانييالارىنىڭ ازاماتتارى ەنشەيٸندە سوتسياليست بولىپ جٷرسە دە, گەرمانييا, انگلييانىڭ اماندىعىن بەرٸنەن ارتىق جوعارى ۇستاپ, سوتسياليزمدٸ تاستاپ, ۇلتشىلدىقتىڭ بارىپ تۇرعان جەرٸ شوۆينيزمگە شىعىپ كەتتٸ. وقىعاننىڭ بەتٸنەن اۋا جايىلىپ, بٶلەك جول ٸزدەيتٸن بۇقاراسى وسى كٷندە ۇلتشىلدىقتى يمان قىلىپ وتىر. مٸنە, وسى ايىرىلعان حالدەرگە قاراعاندا وقىعان ازاماتىنا باستاتپايتىن جۇرت بولمايدى. ٶل دەسە ٶلۋ, تٸرٸل دەسە تٸرٸلۋ بار جۇرتتىڭ مويىنسۇناتىن نەرسەسٸ(ن) جوعارىداعى مىسالداردان كٶرٸپ وتىرمىز. ازاماتى تٷزەتەم دەگەن ەل تٷزەلٸپ كەتٸپ, بۇزام دەگەن ەلدەر بۇزىلىپ وتىر. مۇنىڭ سەبەبٸ: بٸلٸمسٸزدٸڭ اقىلى - بٸلٸمدٸنٸڭ ارقانىندا. بۇقارا ادال كٶڭٸل, شىن نيەتپەن ەرەمٸن دەسە دە, تٸرشٸلٸك تارتىسى ەرٸكسٸز وقىعاندى بۇقاراعا, بۇقارانى وقىعانعا تىقسىرىپ كەپ وتىر. بۇدان كەيٸن بۇقارا سىنالسا, وقىعان, زامان اعىسىن ۇققان ادام ەكٸ سىنالادى.
بۇل قٷنگە شەيٸن ەلدٸكتٸ ويلاماي تەرتٸپسٸز, باعىتسىز كەلگەن ەلدٸڭ ٸشٸندە نەشە تٷرلٸ كەمشٸلٸك, نەشە تٷرلٸ جۇرتقا سىيمايتىن ٶرەسكەل مٸندەر بار. قازاقتىڭ ەندٸگٸ باسشىسىنا بٸربەتكەيلٸك جارامايدى, تالاي بەتتٸ قىزمەت كەرەك.
قازاقتىڭ ٸشٸندە ارقالى جۋان بار, ەلسٸز ناشار بار. زورلىقشىل, جىلاتىپ جٷرگەن قييانات, تٸزە جۋاندى كٶرٸپ جىلاپ جٷرگەن بار. وسى كٷيلەردٸڭ بەرٸن باسشى جاتتاپ الىپ, ەرقاشان ەسٸنەن شىعارماۋىنا كەرەك. قيياناتشىل, كٶپتٸگٸن, جۋاندىعىن قۇرال قىلاتىندارعا وقىعان باسشىنىڭ ەش راحىمى بولماۋى كەرەك. شىن ەل بولاتىن كٶپتٸ باۋىرعا تارتۋ, ەسەگە جەتكٸزۋ كەرەك. قاشان بولسىن, جۇرتتىڭ جۇرتتىققا شىعۋىنا ەۋەلٸ سول جۇرتتىڭ ٶز ٸشٸنە تەرتٸپ كٸرٸپ, بۇرىنعى جامانى جويىلىپ, ورنىنا جاقسى جاڭالىقتار كٸرۋٸنە كەرەك. جۇرتتىق اياقتاپ باستالادى, ەر قاشان جۇرتتىق نەگٸزگٸ قالىڭ ەلدٸڭ ٸشٸنە قۇرىلادى. جۇرتتىق دٷكەنٸن قۇرۋعا وقىعان ازاماتتىڭ قانداي ەسەرٸنٸڭ بار ەكەنٸن ايتتىق. ەندٸ وقىعان باسشىلار قازاقتىڭ ازۋىنا سەبەپ بولعان شەتٸن مٸنەزدەردەن ساق بولىپ, ٶزٸنٸڭ اقىلمەن قۇرعان بٸر نەگٸزٸن تەمٸر قازىق قىلۋ كەرەك.
مۇحتار ەۋەزوۆ,
«اباي» جۋرنالى, 1918 جىل, №9
.jpg)