"Qyrandar, qosh bolyńdar!" atty poemanyń jazylýy jaily hikaia
17-iiýn 1972-jyl.
Taldy jailaýy. Kegen aýdany.
Tańerteń aýyryp turdym. Kókte jattym. Siyrshy Jumabektiń úii. Erteńgi astan keiin kóńilsizdik. Gúldi keship, qańǵyryp júrip kettim. Aitsa da, erteńgisin bult úiirildi de, bárimiz jańbyr bolady dep qoryqtyq Ulym Aibar: "Men bilsem, jańbyr jaýmaidy", – dedi. Shynynda da, mine tús bolyp qaldy, aspan ashyq Alba-julba aq bulttar Almaty jaqtan, sirá, tolassyz, Qytaiǵa jer aýyp barady. Olardyń ziiany múlde joq qaita úzdiksiz samal berip ketip jatyr (Aibar: "Men aittym ǵoi", – dep maqtanyp qoiady. Aibar! Aibar!!!). Aibar keshe bir sózinde: "Shytyrmyn ǵoi, papa, shytyrmyn!!!" – deidi. Túsinbeimin?! Aibar! Aibar!!!
Aqiyq (shyndyǵynda, kózimmen kórdim, Aqiyq!) qyran bastaǵan tórt qyran tóbemnen? Erteden beri ainalyp ǵaiyp boldy. Qaida ketkeni belgisiz... Kóńilsizdik...
Áńgimeni basynan aitaiynshy. Iá, bir bolmashy nársege búlk ete qap, úiden shyǵyp júrip kettim de, bir ońtailaý, qurǵaqtaý qyrǵa plashymdy tósep, árneni oilap otyr edim, Aibarym qasyma keldi. Ekeýmiz syrlastyq Keshe bireý Aibaryma at berem degesin, malshy balasyn soǵan jibergem, ekeýimiz anaý aýyldan sony qaraýyldap otyrmyz. Bere me, bermei me dep qoiamyz. Aibarka atqa qumar-aq.. Keshe bir jaqqa ketip kelmei qalǵan úi iesiniń kelgenin kórip, Aibarym soǵan júgirip bardy da, qaityp keldi. Ol balasyn aldyna alyp, Aibarym jetkenshe, malyna ketip qaldy. Aibarym qaita keldi qasyma. Renjýdi de, renjý degendi bilmeidi de.
Aibar! Aibar!!!
Tipti, taiaqpen túrter biiktikte bizdi ainalyp tórt qus ushyp júr. Aibar ol qandai qus dep suraǵasyn, men kezquiryq ekenin aittym. Onyń qasietin suraǵasyn, onsha emes ekenin túsindirip otyrǵanymda, sol kezquiryq júrgen biiktikten taǵy bir-eki qus kórindi. Qarasam, búrkit (árine, taý búrkiti) eken. Men: "Búrkit", – dep edim, Aibarym: "Atańnyń basy, ol búrkit emes", – dedi (sóziniń jany bar edi...). Sol sátte sál biikke qarasam, jáne bir-eki qyran ushyp júr, Aibaryma aityp edim, ol da búrkit ekendigin rastady. Olar biikte edi. Bireýi Aqiyq eken, men buryn sán salyp qaramadym ba, shynynda aqbaýyr Aqiyq qyrandy kórgenim tuńǵysh ret...
Osy sátte álgi bala Aibarǵa bergen atqa minip, óziniń atyn anaý qyrdaǵy aýyldan beri qarai aidap keledi eken. Ekeýmiz úige keldik. Álgi qý bala Aibarǵa bergen atty "mynaý asaý" dep ózi mingisi keledi. Aibarym ony bile qoidy. Aq kóńil ulanym-ai, álgi atty túrtkilep kórip, sál pysyqtaý at eken, qiǵysy da joq biraq men zekip tastaǵasyn, kelisti de, álgi júgermektiń shabanyna minip-aq batys jaqtaǵy qarsy jotaǵa ekeýi raýǵash terýge ketti.
Dúrbimen qarap otyrmyn, ekeýi jotaǵa shyǵyp barady. Aibar alda, anaý artta... Betten qaita túsip keledi, qarap otyrmyn. Taǵy da Aibarym alda. Saiǵa túsip ketti. Tómende ysqyryp óleń aityp, qara atqa mingen jylqyly aýyldyń qyzy kele jatyr eken. 15-16-larda. Shaqyryp alyp, oqisyń ba degen suraǵyma:
– Eki-úsh klastan keiin oqi almadym, – dep ázer aitty. Atqa otyrysy, mal qaiyrysy – bári erkek daýsy da. Úiine qarai shaýyp ala jóneldi.
Erigip otyryp, aýlaqta ushyp júrgen qusqa jáne dúrbi saldym. Búrkit eken. Manaǵy Aqiyq esime túsip, kókti tintip em, taýyp aldym. Sumdyq biiktikte rahatta júr eken. Qasynda jáne bir alyp qyran bar, ol – qońyrlaý. Ekeýi sál aýlaqta, tómendep ushyp júr. Aqiyqtan kóz almaimyn. O, keremet! O, Bostandyq– Erkindik! O, Qudiret!!! Oiyma Ǵabittiń qyrany tústi... Qai-qaidaǵyny oilaimyn... Aibarlar keldi, raýǵashtary joq Aibarǵa aityp em, ol da dúrbini alyp qarady, qarady da, manaǵy Aqiyqty tani ketti. Máz boldy. "Oipyrmai, bulardyń uiasy qai mańda boldy eken?! Biz otyrǵan taýdyń bári qaraǵai, alasa, kógal, quzdar kórinbeidi". Osy oiymdy ashyp aityp em, álgi túlei bala "Qaraǵaida" degeni. Aibarym julyp alǵandai:
– Atańnyń basy, qyran uiasyp qaraǵaiǵa salmaidy, biik qulama-quzǵa salady, – dedi.
– Bular qaidan keldi eken, á? – dep dal bolyp edim, Aibarym:
– Papa, bular anaý Alataýdan, – dep ońtústikte qudirettenip jatqan Tian-Shanniń silemi – qyrǵyz Alataýyn kórsetti. Senbeske sharam joq Aibaryma. Osymen otyrǵanymda, qyrandardan adasyp qaldym, qazir joq. Múmkin, endi kórmespin de...
Qosh, qyrandar! Qosh, Aqiyq!!! Aibarym! Aibarym!!! Aitsańdarshy, qudiret degen ne?! Ári qarai jaza almaimyn. Úige tez jetýim kerek.
18 iiýn 1972-jyl.
Taldy jailaýy. Kegen aýdany.
Qazir erteńgi saǵat 9.00. Qys. Jer appaq. Qyzyl-jasyl gúlderdi qar basyp qaldy. Kádimgi qys. Japalaqtap qar jaýyp jatyr, jaýyp jatyr. Artynan, sóz joq, sýyq bolady degen sóz.
Sorly gúlderdiń kúni ne bolar eken?! Álde olarǵa bul jai úirenshikti de bolar.
Kiiz úidiń esigi ashyq. Túńlik túsirýli, samaýyr qainap tur, dastarqan jaiýly. Jeńgei meniń qas-qabaǵymdy baǵýda, aǵai jantaidy, jastyq, alyp berdim.
Aibarym men álgi bala (Bolat) shelek alyp qymyzǵa ketti. Alda – túnnen qalǵan sýyq et, jegem joq Araqtar júktiń astynda, berip edi, ishkenim joq sebebi kelgeli beri otkaz bergem, ishkem de joq Jeńgei – jaqsy qatyn. Qazaqtyń jaqsy qatyndarynyń biri. Sirá, maǵan ishse eken dep oilaidy, ainalaiyn, ishpeimin, shydaimyn.
Uiqy túnde de durystalmady. Óz-ózimmen arpalysyp shyqtym, aýrý deitin aýrý da emespin.
Túnde sumdyq naizaǵai shartyldady, áldeqaida jai túsip, jer solq ete qaldy. Jylqy úrikti. Áldeqaida malshylar myltyq atty. Barlyǵyna amandyq tilep, tań atqanda ǵana kóz ildim, erte turdym. Sibirlep jańbyr jaýyp turdy da, arty álgindei – qar quiyp tur. Oinap kór taýdyń tabiǵatymen.
O, sumdyq! Ózimniń jazylǵan jyrymdaǵy jailardy qudiret buljytpai, dál sol qalpynda kózime kórsetip, aldyma tartyp otyr. O, qudiret! Ne aita alam? Bul ne qylǵan arpalys?! Qudiret kim?! Tórt qyran! "Qosh, qyrandar!".
Qymyzyn kóterip Aibarym keldi. Qan jailaý men burqasyn qystyń qymyzyn ishemiz endi. Jatarda Aibar: "Búgin jańbyr jaýady", – degen edi, túnde jaýa bastaǵan-dy. Uiqyda jatqan Aibarym basyn kóterip alyp: "Papa, men aittym ǵoi, jańbyr jaýady dep", – degende, júregim sý ete tústi. Qorqamyn Aibardan. Onyń úide turǵysy joq dalada júr qar menen gúl keship. Mine, endi qymyz ishemiz.
Qazir jeńgeige aǵai "qymyz ishpeimin" dedi, men ishem. Ákelińiz, quiyńyz, quia berińiz!
Qazir saǵat 1.00. Taýda tal tús kezi. Mynaý sumdyq! Qar attyń tizesinen tústi, tolastamai áli jaýyp tur. Sumdyq! Túnimen jaýsa qaitedi bular?! Yńǵaisyzdyq, masqara yńǵaisyzdyq.. Qutty qonaq bola almadym bilem, biraq biz bul taýǵa kúnshýaqty ala kelgen siiaqty edik. Eki kún naǵyz jailaý edi, biraq ózimmen ózim arpalysyn, eshnársege zaýqym soqpap edi. Endi ońailaiyp degenimde myna qyrsyqty qara.
Malshylar dúrlige, úreilene bastady. Meniń qojaiynym sumdyq baisaldy adam, saspaidy. Nege senedi?! Maly qaida?!
Jantaiǵan boldym, uiyqtai almadym. Túnde de uiyqtaǵam joq. Uiqym qaida?!
Qulaqtyń dabyly údep barady... Shoqaimen dalaǵa dáret syndyrýǵa da shyǵa almai otyrmyn, bul úide basy artyq kiim de joq.
Úide bir malshy káriia otyr, áńgimeshil-aq Quzar taýdyń basyna balyq qaidan kelgen?! O, Qudiret! Keshe balasy taý ózeninen balyq ustap ákelipti.
Jeńgei keremet adam! Biraz myzǵyp turdy da: "Búgin órtenip ólgen adamnyń armany joq", – dep, syrtqa aqqarǵa shyqty da, butaq butap ákelip, peshti qaitadan dúrildetip jiberdi.
Keshegi kórshi qyrǵyz malshylarynyń sletin (toiyn) áńgimelep, ázildep otyr. Meni ázildep bir qoidy. Buryshta jazyp otyrmyn.
Ne degen keremet jandarsyndar, jandarym! Kim biledi senderdi? Kim túsinedi?! Qudiret degen kim?..
Mynalardyń kózinshe jazý da ońai emes. Jalpy, bireýmen sóilesip otyryp qolyma qalam ustap kórmegen adam edim, amal qansha, amalym joq
Sumdyq úrei bar mende. Uiqy joq biraq sergekpin. Meni pesh túbine shaqyrady, barǵym joq tipten muzdar emespin, tership otyrmyn.
Aqpan. Naǵyz aqpan. Gúl keship, kúni keshe keshke deiin sairandaǵan qairan kún qaita oralýyna sený qiyn. Gúl qaida, samal qaida, kún qaida?! Yńǵaisyzdyq! Sumdyq yńǵaisyzdyq!
Meniń shuqshiyp otyrǵanymdy kóre otyryp qojaiyn yńǵaiyzdana bastady. Dala appaq kóz qaratpaidy. Myna jeńgeidiń aty kim edi?!
Qyzyq boldy.
Amalym quryp, qyshap baratqasyn, syrtqa shyǵaiyn dep em, jeńgei de, otyrǵan malshy káriia da kiip jatqan shoqaiymdy kóredi ǵoi, árine.
Qart: "Balam-ai, shoqaiyń da búgin emes eken-aý, shuryq tesik. Tym qurysa, bútin bátińke kiip kelmediń be?"
Men: "Eshteńe emes, káriia", – degen bop qyzaraqtap, qysylyp, syrtqa shyǵyp kettim. Qansha degenmen jazdyń aty jaz ǵoi, sary maidai shylanyp jatqan kóbik qar shoqaiyma juqpady. Úige endim.
– Jyrtyq úidiń qudaiy bar degen, káriia. Mine, qar quiylǵan joq – dep shoqaiymdy kórsettim.
Jeńgei: "Rasynda da quiylmapty, soǵan qaraǵanda, onsha alysqa barmaǵansyz-aý, sirá", – dedi.
Úndemei kúle berdim, bárimiz kúlistik. Únsizdik. Qoishy endi, toqtataiyn, yńǵaisyz. Aǵai qar kúrep júr. Dáretke aparar jol ashyp jatyr, qyzyq..
Qanshama bir-birimizdiń qabaǵymyzdy baqqanymyzben, myna kún eńse kóterter bolmady.
Mana túste sál ashylyp, qar erigendei bolyp edi, qaita bulttanyp, endi taýdyń aq jaýyny bastaldy. Tópep tur. Úi iesi sai-saidan malyp izdep ketti. Kóńilsiz.
Keshqurym. Keshki asqa kespe ishtik. El s ýdovolstviem. Úide bolsa, úsh kese isher em. Eńdi uiqy bolsa... Erteń atpen bolsa da tómen túspek oiym bar. Bolmaidy eken, yńǵaisyz ǵoi...
Erterek úiime – Almatyma – jetpesem bolmaidy eken...
19-iiýn. Taldy jailaýy.
Túnde, jatar aldynda Aibar ekeýmizdiń aramyzda konflikt boldy. Aibardy túsinbeimin. Ittiń ǵana kúshigi-ai, ózi týraly keremet oilarymnyń bir sátte-aq byt-shytyn shyǵardy...
Qar – jańbyr, jańbyr – qar, boran. Aýyr oimen jattym. Alaida keremet uiyqtappyn.
Atqa minip, jailaýdan júrip kettim. ...Ábekeń (qainaǵa) jeńgemiz ekeýi shái iship otyr eken, kóńildi. Jaidary, kúlip qarsy aldy. Osylai bolý kerek qoi. Almatynyń jańalyǵyn aitty.
Tezdetip Almatyǵa ketkim keldi de, artynsha sheshemdi (Naqamdy), Qarasazdy kórgim kelip ketti. Jeńgeme aittym. Aǵam (Ábekeń) aýylǵa alyp júrdi. Engelske soqpai, Shibýtqa (Qazirgi Kirov kolhozy) tarpyq. Oho, Ábekeń (Ábdimtálip) sezimniń adamy eken! Bárin de biledi, bárin de túsinedi... Shibýttaǵy qaiyn jurt bizdi jaqsy qarsy aldy.
Atam men apamnyń qabirine baryp, men quran oqydym. Ábekeńniń maǵan degen kózqarasy múlde ózgerip ketti. Baiqaimyn, men ol kisiniń ózime degen mahabbatyn baǵyndyryp aldym. Bul – haq!
"Qoshqar" baryp, Qońyrbaidyń úiinen dám tatyp attandyq
"Kirovqa" kelip, Sara men Ábdúisiptiń de shaiyn iship, "Engelske" keldik. Ábekeń Naqama sálemdesti. Ábekeń qatty tolqydy... Kózinen jas kórip qaldym. Toqtarbai qozy soiam dep edi, Ábekeń qaramady. Qaraýǵa da bolmaityn sátsiz jaǵdai edi... Ol kisi ketti. Aibarymyz ekeýmiz qaldyq Baiqaimyz, Ábekeń bizdi myna turmysqa ázer qiyp ketti. Qatty tolqyp ketti, tolqyp ketti. Aman bolsa eken, aýyrmasa eken jaqsy Azamat!
20-iiýn 1972-jyl.
Uiyqtamai shyqtym.
Sirá, endi aýylym, aýylym degennen aýlaǵyraq bolarmyn. Alaida men es kirgeli týǵan aýyl týraly emirenip jazyp kórgen emespin. Nanbasań, oqyp kór meniń óleńderimdi...
Elim joq jerim jatyr ornynda. Sóz joq bireýlerdi ishtei joqtap jatyr...
Kúnishaiǵa (naǵashy qaryndas, kúieýi avariiadan qaitys bolǵan) kóńil aittym da qaittym. Onynshy bitirgeli 15 jyldan beri kórgenim osy. Mine, saǵan qyzdyń taǵdyry, adamnyń ǵumyry...
Qurysynshy!!!
22-iiýl 1972-jyl.
Bútin tórtinshi kún. Aýrýhana. Aýrýhana emes, túrme.
24-iiýl.
Kún áli shyqqan joq. Alataý shyńdary qan qyzyl, tipti batysqa qarasań, ol da qyp-qyzyl. Bul ne sumdyq!? Kún shyqpai turyp ta osylai bolýshy ma edi?! Sumdyq! Birinshi ret kórýim. Tek jaqsylyqqa baǵyshtalsyn! "Qyrandar, qosh bolyńdar!".
Muqaǵali Maqataev kúndeliginen
