Shyǵys pen Batys jóninde eń klassikalyq pikir aitqan adam dep aǵylshyn aqyny Rediard Kipling sanalady. Ol aldymen Shyǵys pen Batystyń bir birinen múlde bólek ekenine jáne bir birimen eshqashan birikpeitinine toqtalady.
Batys pen Shyǵys birikpes, tanymas jaqynyn asa,
Ahirettik sotqa eger Jer men Kók shaqyrylmasa.
Oqyrmannyń kóbisi tek osy joldardy oqyp ári qarai kóz júgirtpegenge uqsaidy. Al balladanyń kelesi joldarynda aqyn mynandai tujyrymǵa keledi.
Biraqta olar joq nárse egerde ázir is tusta,
Myqty men myqty kezdesip, qiianda májilis qursa.
Aǵylshyn aqynynyń oiynsha adam óse kele rý taipalyq táýeldilikten bosap, jeketulǵalyq sanaǵa jetkende ǵana Shyǵys pen Batys uǵymdary shartty uǵymǵa ainalyp, árbir ulttyń ókili bir birimen shynaiy suhbatqa kóshe alady. Osyǵan bailanysty bizdiń kelesi taqyrybymyz Muqaǵali Maqataev pen italian aqyny Dante Aligeridiń shyǵarmashylyq dialogyna arnalady.
Muqaǵali qazir bárimizge aidan anyq siiaqty. Jaqynda gúrildetip mereitoiyn atap óttik. Kitaptary qazir túgelimen shyǵyp boldy. Ol týraly tom-tom bolmasa da biraz zertteýler shyǵyp jatyr. Muqaǵali qazir qazaqtyń qany túgil, janyna sińgen. Ol — aqynnyń idealy. Tipti, qazir Maqataevtan ózgeshe óleń jazýǵa da bolmaityn siiaqty. Árine, bul úlken jetistik, ǵajap abyroi. Áitse de, meniń oiymsha, Muqaǵali o bastan da, qazir de óz deńgeiinde uǵynylyp, óz deńgeiinde baǵalanbai kele jatqan aqyn. Sebebi, biz ony halyq aqyny deńgeiine deiin túsirip alǵanbyz. Al ol bolsa jazba ádebiettiń ókili, halyqshyl emes, jeketulǵalyq sananyń týyndysy. Jáne oǵan jalpylama da, jekeshe de biraz sebep bar.
Birinshiden, Muqaǵali Keńes Odaǵy zamanynyń aqyny. Al ol kezeńde qazaqtar eýropalyq halyqqa ainalyp úlgirgen. Kóshpendilikti qoiyp, otyryqshylyqqa kóshken. Marksizm baǵytyndaǵy gýmanistik kózqaraspen tynystaǵan. Internatsionalizmge ábden berilip, halyqtar dostyǵy labaratoriiasyna ainalǵan. Mine osyndai jaǵdaida Muqaǵali qazaq poeziiasyndaǵy Abai baǵytyn jańa deńgeige kóterýshi bop qalyptasady. Ekeýin de orys ádebietine, álemdik mádenietke degen sheksiz ǵashyqtyq biriktiredi. Osynyń nátijesinde olardy taǵy bir biriktiretin nárse ol gýmanizm, nemese adamǵa, adamzatqa degen sheksiz mahabbat. Biraq, Muqaǵaliǵa bul turǵydan óte kúrdeli damý jolynan ótýge týra keldi. Óitkeni Keńes Odaǵy kezinde kommýnister ózderin gýmanistpiz dep kórsetkenimen, is júzinde olar tek lepirme demagogiiaǵa qurylǵan otarshyl jáne zorlyqshyl komandalyq júie jasady. Muqaǵali osy júiege jastaiynan senip ósti, kommýnizm qurýshylardyń alǵashqy sabynda bolǵysy keldi, biraq óse kele onyń masqara qaishylyqtaryn kórip, jáne, ásirese, onyń jazýshylar arasyndaǵy ókilderiniń, nemese sol kezdegi Jazýyshylar Odaǵynyń ekijúzdiligin, ideologiiaǵa qolshoqpar bolǵan qaraniettiligin kórip, birte-birte dissidentke, keńestik júiege qarsy tulǵaǵa ainalady. Muqaǵali ashyq túrde dissidenttik óleńder jazbasa da, Jazýshylar Odaǵynyń basshylyǵyn jáne kórnekti tulǵalaryn áshkereleýmen bolady. Sóite-sóite ol barlyq jerden qýylyp, Odaqtan shyǵarylyp, elden alastatylǵandai bolady. Sońǵy kúnderin aýrýhanada ótkizip, sonda kóz jumady. Sóitip, gýmanist bolam dep bastaǵan Muqaǵali aqyr aiaǵynda baryp turǵan dissident bolyp tynady. Bul másele, sol kezdegi, jetpisinshi jyldardaǵy sovettik Qazaqstannyń moraldyq turǵydan ábden irip shirigenin kórsetedi. Demek, eger Muqaǵali ózi áigilegen gýmanistik idealdaryna jete almasa, oǵan ol kináli emes, sol kezdegi júie kináli.
Ekinshiden, Muqaǵali biik gýmanisttik printsipterdi syilai tura ózin óte tereń ulttyq aqyn retinde qalyptastyrdy. Ulttyq aqyn degenimiz tek ultshyldyq uranyn urandai beretin aqyn emes, ózinen burynǵy búkil ulttyq murany meńgergen jáne ony jańa adamzattyq zamanaýi deńgeige kótere bilgen aqyn. Eger Muqaǵali poeziiasyna úńilseńiz, ol bizdiń búkil aýyzeki jáne jazba dástúrimizdi qazbalap, ásirese, Mahambet pen Abaidyń sarynyn jalǵastyrǵysy keledi. Demek, oǵan erkinsúigish azamattyq jáne shyndyq súigish filosofiialyq poeziia jaqyn. Sonymen qatar, Mahambet poeziiasy – ol jyraýlyq poeziiasynyń on toǵyzynshy ǵasyrda qaita jańǵyrǵan túri. Al jyraýlyq poeziia degenimiz qazaq ádebietiniń tól týyndysy, tól dástúri. Muqaǵalidiń bul poeziiany ardaq tutýy onyń ulttyq bolmysyn ǵajap tereńdetip, ainymas baǵyt beredi. Ekinshi jaǵynan, Muqaǵali aqyndyǵynyń Abai poeziiasyna jaqyndyǵy oǵan ulttyq dástúrdi álemdik ádebiettiń búkil adamzattyq rýhani izdenisteri arqyly qaita saralai túsýge mol múmkindik beredi.
Al eger álemdik ólshemge kelsek, Muqaǵalidiń Pýshkin men Esenin arasyndaǵy mejeli keńistikte tabylary anyq. Sebebi, bul uly tulǵalar eki erekshe qubylystyń kórinisi. Eger Pýshkinge toqtalsaq, ol ulttyq poeziiany álemdik deńgeige kóterýshi tulǵa. Bul turǵyda Pýshkinge grek antikasy men frantsýz poeziiasy jaqyn. Osy eki negizge sap, ol búkil orys mádeni murasyn qaita qoryta bilgen. Al Esenin bolsa, osy Pýshkin jetken biiktegi jazba poeziiany jartylai folklorlyq deńgeige túsiredi. Eseninde eýropalyq mádenietke talpynýdan góri, stihiialyq kúshi basym. Biraq ol kúshtiń negizi endi derevnia emes, qala. Esenin qalalyq aqyn, biraq qalaǵa derevniadan kelgen aqyn. Sondyqtan ol qalalyq mádenietti onsha qabyldamaidy, ony áshkerelep, oǵan qarsy turady. Onyń hýligan týraly óleńder toptamasyn jazatyny sodan. Ol azdai, Esenin qalalyq mádenietti býyrqanǵan ishki temperamentimen, derevniadan daryǵan magikalyq kúshimen qaita jandandyrǵysy keledi. Qalanyń tsivilizatsiia buǵaýynda kemip qalǵan bolmysyn, aýyldyq aqynnyń tabiǵi darnymyen, tabiǵat boiaýynyń alqam da salqam alýantúrliligimen Hám darhandyǵymen eselegisi keledi.
Al Muqaǵalida osy talpynystyń ekeýi de bar. Birinishiden, ol Pýshkin siiaqty qazaq poeziiasyn álemdik deńgeige kótergisi keledi. Al álemdik deńgei degenimiz ne? Ol búkil álemge meilinshe ashyq bolýdan bastalady jáne ekinshi jaǵynan ózge, tipti, janyńa bóten qubylystardy da meilinshe túsinýge tyrysý. Birinshi talap aqynnan orasan adaldyqty, óziniń esh minin jasyrmai, nemese ózin tym jaǵymdy jaǵynan kórsetpei, bar tabiǵatymen, bar kedyr budyrymen kórsetýin talap etedi. Ekinshi talapqa sai bolý úshin aqyn bar bolmysqa janashyr bolýǵa tiis jáne árbir qubylys ony qyzyqtyryp, onyń saýalyn týǵyzýǵa tiis. Mine sonda ǵana aqyn bar bolmyspen bailanysta bolady, júreginen álemge jol órbite biledi jáne ol aqyn men álem arasyndaǵy ersili qarsyly júretin jol, árqashanda ózara qatynasqa jeteleitin tolqymaly arna. Muqaǵali osy jáitterdiń bárin jete túsingen, muny óleńderinen baiqaýǵa bolady:
Jalǵyz aiaq soqpaq jatyr irgesinde úiimniń,
Soǵan shyǵý qiyny eken ómirdegi qiynnyń.
Jalǵyz aiaq soqpaq ákep jolǵa saldy shytyrman,
Shimai-shimai syzyǵyndai júregim men miymnyń.
Mine, osy soqpaqtan bastap aqyn ómirge uly saiahatyn bastaidy, kóp nársege kózin ashady. Bul turǵyda aqyn keiipkerin Býddamen salystyrýǵa bolady. Biraq eger Býdda dúnieniń azapqa toly ekenin kórip, másele azaptan qashý, azaptan arylýda dep sheshse, qazaq aqyny azaptan qasha almaisyń, demek azapty bólisý kerek, iaǵni, bir birimizge janashyrlyq bildirýimiz kerek degen ǵajap tujyrymǵa keledi.
Bireýlerdi mert qylyp alamyn dep,
Ashýyma aýyzdyq salamyn kep.
Tentek inim betime tik qarasa,
Jasqanamyn jandai-aq zalalym kóp.
Sonymen, Muqaǵali poeziiasy – janashyrlyq ilimi, al janashyrlyq degenimiz ol árbir jannyń jan saýlyǵyna meilinshe múddeli bolý jáne árbir qubylysqa degen meilinshe zeiin, barynsha qulaq túrý.
Sumdyǵy ai osy bireý muń daýystyń,
Shyǵa almai, kókirekte tunǵan ushqyn.
Kúi tartyp kókirekte bozdatady.
Sumdyǵy ai osy bireý muń daýystyń,
Izdep men oiǵa da ushtym, qyrǵa da ushtym.
Osy elgezektik Muqaǵalidi Dantemen biriktiredi. Olardy taǵy bir biriktiretin nárse ekeýiniń de ulttyq negizi berik jáne sonymen qatar, ulttyń damýyn olar moraldyq jetilýden, búkil adamzat qundylyqtaryn boiyna darytýdan izdeidi. Bul turǵyda ekeýi de adamdy minsiz tulǵa dep sanamaidy, adam kúnáhar bolýy múmkin, biraq kúnásinan arylýǵa tiis.
Adalmyn dep, arammyn dep aita alman,
Adaldyqpen birge oiladym, bir kúldim.
Aramdyqtyń kemesinde shaiqalǵan.
Tentek bolǵan taiynshadai dilgirdim.
Adalsyń dep kóńilimdi kópsitpe,
Adaldyqty ala kelgem anamnan.
Aramsyń dep ómirimdi óksitpe,
Jumyrbasty pende bolyp jaralǵam.
Adaldyǵym, aramdyǵym baiqalǵan,
Jyrym meniń, syrym meniń – sharaina.
Adalmyn dep, arammyn dep aita alman,
Sen surama, jarai ma?
Sońǵy suraǵymen aqyn suraýshynyń ózine kúdik keltirgendei. Bul naǵyz filosofiialyq poeziianyń qasieti – barlyq nárseni suraý belgisine alý, dúnieni negizi belgisiz, kúmándi nársege ainaldyrý. Al Dante úshin dúnieni kúmándi qylý az, ol kúnádan arylýdyń amalyn, biik qundylyqtarǵa jol tabýdy óziniń súiiktisi Beatricheden izdeidi. Beatriche Danteniń kórshisi Florentsiianyń ardaqty azamaty Folko Portinaridiń qyzy edi. Dante Beatricheni alǵash ret 9 jasynda kóredi, al qyz odan bir jas kishi bolady. Bul oqiǵa Florentsiiada mamyr aiynda ótken meiramda bolady. Keiin ol buǵan Jańa ómir degen alǵashqy shyǵarmasyn arnaidy. Osy alǵashqy kezdesýden Dante ómir boiyna áser alady. Biraq Beatriche jastainyn, naqty aitqanda 24 jasynda qaitys bolady. Áitsede Dante shyǵarmashylyǵynda ol máńgi ómir súredi. Tipti Danteniń eń ataqty shyǵarmasy Qudyretti komediia aqynnyń tozaqtyń barlyq sheńberinen ótip jumaqta Beatrichemen kezdesip, qosylýymen aiaqtalady. Dante úshin Beatriche beinesi shekten tys sulýlyqtyń jáne náziktiktiń shoǵyry. Ol barlyq ózge qyzdarda shuǵylalanǵan sulýlyqtyń simvolyna ainalǵandai. Is júzinde Dante Beatricheniń sulýlyǵyn sulýlyqtyń naq ózindei uǵynady, mundai sulýlyq oǵan ǵashyq bolǵandardyń tabiǵatyn ózgertedi, sebebi ol ǵajap, sondyqtan jańa ómir týdyrýshy, oǵan jaqyn bolý moraldyq minsizdikke talpynýmen birdei jáne rýhani biiktikke jeteleidi. Eń qyzyǵy, Danteniń bul paiymy shyǵysta keń taraǵan sopylyq poeziiasynyń ustanymdaryna uqsaidy. Sopylar óziniń Allaǵa degen mahabbatyn sulý qyzǵa ǵashyq bolý úlgisinde sýrettegen jáne bul eshqashanda ǵashyqtar qosyla almaityn mahabbat. Sopylyq aqyn sol mahabbatyn jyrlai jyrlai rýhani jetilý satysyna biiktei beredi. Sol siiaqty Dantede óziniń keiipkerin nemese ózin eń tómengi saty tozaqtan bastap, eń biik saty jumaqqa deiin kóteredi. Jáne sol jumaqta ǵana Beatrichemen kezdesedi. Biraz zertteýshilerdiń aitýynsha Dante shyǵysqa qyzyqqan, arab filosofiiasymen tanys bolǵan. Endi álgi aitylǵan nárselerge nazar aýdarsaq Dante arab jáne parsy tilindegi sopylyq poeziiasymen tanys bolǵan siiaqty. Taǵy bir aita ketetin jáit, Dante o dúnielik saparǵa attanǵan birinshi saiahatshy emes. Danteden kóp ǵasyr buryn bul sapardy Áýlie Viraz degen parsynyń abyzy jasaǵan. Bul oqiǵa Arda Viraz namag degen kitapta baiandalady. Ǵalymdardyń aitýynsha Áýlie Virazdyń kitaby zárdúsht dininiń bergi zamanda jazylǵan kitaby. Ol pehlevi jáne parsy tilderinde jazylǵan nusqada taralǵan. Bizge jetken qoljazbalardyń eń kónesi 1410 jyly qurastyrylǵan pazand-sanskrit tilindegi nusqasy. Biraq shyǵarmanyń ózi islam jańa ene bastaǵan Sasanidter dáýirinde, 7-8 ǵasyrlarda jazylǵan dep esepteledi. Eger Danteniń islam mádenietimen tanystyǵyn eskersek, oǵan bul shyǵarmanyń da bir kóne nusqasy tanys bolýy múmkin ǵoi. Óitkeni álgi kitapta Áýlie Virazdyń zárdúsht dinin qaita jandandyrý úshin o dúniege baryp kelý sapary sýretteledi jáne, árine Viraz barlyq nársege zoroastriets retinde qarap, zoroastrizm qundylyqtaryn ýaǵyzdaidy. Árine, danteniń Qudyretti komediiasy áldeqaida kúrdeli, onda jeketulǵalyq sananyń qundylyqtary basym, biraq jalpy ideiasy uqsas.
Bizdiń Muqaǵali men dante taqyrybyna barýymyzdyń basty sebebi, Muqaǵali Dante jazǵan qudyretti komediiasynyń Tamuq degen bólimin aýdarǵan. Al aýdarmaǵa barý úshin sol avtor seni óte qyzyqtyrýǵa tiis. Bul turǵyda oilanyp qarasaq osy eki aqyndy biriktiretin biraz sebepter bar. Birinshiden, bulardyń ekeýi de óz elderiniń úlken patrioty bola tura, ózine zamandas qoǵamǵa ashyq qarsylyqta bolǵan. Bul turǵyda ásirese danteniń ómiri ǵajap. Dante 1265 jyly Florentsiiada dúniege kelgen, 56 jyl ómir súrgen, 1295 jyldan bastap Florentsiianyń saiasi ómirine belsene qatysqan. Ol kezde Italiianyń birese Rim papasyna, birese german imperatoryna baǵynyp, birese árbir qala ózin respýblika jariialap birikpegen kezi edi. Osynyń nátijesinde árbir qala turǵyny gvelf pen gibellinderge bólingen. Gvelfter papanyń biligin jaqtasa, gibellinder imperatordyń biligin jaqtaǵan. Dante gvelfter jaǵynda bolǵan. Keiin olar Aq jáne Qara gfelfke bólingende, ol aqtardyń jaǵynda bolǵan. Aqtar ol kezde papany qoldamaǵan. Eń qyzyǵy Dante ózi asa aqsúiek dvorian teginen bolsa da, qalalyq intelligentsiia men iri býrjýaziia ókilderin jaqtaǵan. Mine sol kezeńde biraz ósip, úkimet basynda bolǵan. Biraq aqtardyń ústemdigi qulaǵasyn, Dante biligin óz paidasyna qoldandy dep aiyptalyp Florentsiiadan qýylǵan, tipti eger ol osy qalaǵa qaityp kelse órteý jazasyna kesilsin degen qaýly qabyldanǵan. Al Muqaǵali bolsa, «Men janynan bezgen aqynmyn», óitkeni myna sovet júiesine qarsymyn dep aitady eken. Muqaǵalidi eshkim órtemese de ol ishtei órtenip ketti. Onyń poeziiasy aza men azardan týǵan órt. Dante bolsa endi papany qoiyp, german imperatory Genrih VII úmit artady. Ol Italiiany biriktire alady dep oilaǵan. Imperatordy qoldaýǵa shaqyrǵan hattarynda Dante óziniń ýaǵyzyna kónbegen otandastaryn jaýyz dep ataǵan. Biraq imperator ómirden erte ketip, aqynnyń bul úmiti de aqtalmai qalady. Keiin otandastary eger keshirim surasań Florentsiiaǵa qaityp kelýińe bolady degen, biraq Dante ondai óz ózin qorlaýǵa bara almaidy, sodan 1315 jyly Florentsiia senoriiasy ony balalarymen qosa ólim jazasyna kesedi. Sóitip Danteniń qalǵan ómiri túrli qalalardy kezýmen ótip, aqyry 1321 jyly Ravennada maliariiadan qaitys bolady.
Árine, mundai biografiiasy bar aqyn Muqaǵalidi qyzyqtyrmaýy múmkin emes edi. Árbir adam bireýdi túsiný úshin aldymen ózimen salystyrady. Ózine jaqyn, ózin tolqyndyratyn qasietterin kórgende ǵana, sol tulǵamen suhbatqa barady. Bul turǵyda Dante, árine, úlgi tutarlyqqa turatyn tulǵa. Ol sonaý 13-14 ǵasyrdyń ózinde adamnyń adamdyǵyn jáne azamattyǵyn jyrlaǵan, Qudyretti komediiasynda papa men kardinaldardyń ózin tamuqqa salyp qoiǵan, bilikke qarsy shyqqan. Sonymen qatar, asyl áiel retinde Beatricheni dáriptep, mahabbat seziminiń filosofiiasyna búge shigesine deiin úńile bilgen. Bul turǵyda Muqaǵaliǵa kelsek, ol mahabbatty jyrlaýǵa shorqaqtaý. Biraq oilanyp qarasańyz, bul mahabbattan qashý emes, ony asa dáripteý, ony tittei de bolsa usaqtatýǵa barmaý.
Jái ǵana kóńilde joq qalaǵanym,
Keshkilik baqty uzaq araladym.
Óbisip te ólisip ekeý otyr.
Ótip kettim, burylyp qaramadym.
Mine, Muqaǵali osylai mahabbattan syrt qalǵan siiaqty. Biraq onyń mahabbattan sonsha ógeisitini, ol qalaýlysyn tapqysy kelgen, biraq tappaǵanǵa uqsaidy. Álde tapsa da, ózine qimady ma eken? Ne bolmasa mahabbatqa qoiyp ketip, esimnen aiyrylyp qalam ba dep qoryqty ma eken? Olai bolsa Muqaǵali mahabbatty essiz, tússiz dúlei kúsh dep túsingen, ne de bolsa qur nápsige kóngisi kelmegen. Al mundai ustanym mahabbatty eń asyl qundylyq retinde sheksiz dáripteýden týyndaidy. Bul týraly onyń mahabbat týraly túsinigi dantenikine uqsas. Al danteniń uǵymy boiynsha mahabbat ol súiiktińdi óz júregińmen qorektendirý. Bul týraly ol Jańa ómir degen shyǵarmasynda jazady. Jas ǵashyq uiyqtap qalyp tús kóredi. Túsinde oǵan mahabbat qudaiy Amor keledi. Onyń qushaǵynda tyr jalańash tek qana bári kórinetin móldir jeidesi bar Beatriche, mahabbat qudaiynyń joǵaryǵa kótergen qolynda Danteniń júregi, Amor arýdy oiatyp, oǵan aqynnyń júregin jegizedi. Árine, bul óte ertede jazylǵan óleń jáne mundaǵy barlyq beinelerdi tek simvolika dep túsingenimiz jón. Áitse de munda italian aqyny eń basty nárseni ustaǵan, ol mahabbattyń tek qurbandyq jolynda iske asatynyn. Mine, mundai qurbandyqqa Muqaǵalidiń barǵysy joq. Sebebi ol bul dúnieniń tek mahabbattan turmaitynyn biledi jáne ol adamǵa, izgilikke, janashyrlyqqa degen mahabbatyn eshnársege aiyrbastaǵysy kelmeidi. Kerisinshe, ol óziniń osy uly mahabbaty úshin óziniń jeke mahabbatyn qurbandyqqa shalady. Jalpy, qurbandyq taqyryby Muqaǵali poeziiasynda óte mańyzdy taqyryp. Bul óte qyzyq, óitkeni Muqaǵali kóshpendilik negizinen shyqqan ǵoi, al qurbandyqqa barý hristian dininiń basty taqyryby. Sebebi onda Hristos jartylai qudai, jartylai adam bola tura, búkil adamzattyń kúnásin moinyna artyp, ózin qurbandyqqa shalady. Eń ǵajaby osy maǵynalas óleń Muqaǵalida da bar.
Quttyqtap qustar sairap, sóilesedi,
Qudaidan kelgen álde derek pe eken?!
Aityńdar, mazasy joq bul ǵalamǵa,
Alysyp aspan men jer týlaǵanda,
Adamnan bir qurbandyq kerek pe eken?
Qurbandyq kerek bolsa, shalsyn meni,
Úzilip bir pendeniń qalsyn demi.
Jarty qasyq qanymmen shólin bassyn,
Az bolsa qara jerge qan sińgeni.
Myń sálem! Qudyretke jetkizińder,
Qurbandyq kerek bolsa, shalsyn meni!
Bul joldarda kekesin de joq emes. Aqyn adamzattyń qurbandyqsyz ómir súre almaitynyna ezý tartady. Biraq, onyń túpki oiy áride. Ol keiingi baiandy tirlik úshin qurbandyqqa barǵysy keledi.
Álem tynysh bolsa eken art jaǵymda,
Alǵa sherý qozǵalys tartqanynda.
Tynysh kelip, sairandap qaitsa boldy,
Bir el kelip bir eldiń baqtarynda.
Mineki, endi biz Muqaǵalidiń eń qymbat ustanymy tynyshtyq taqyrybyna keldik. Jalpy, tynyshtyq ol úshin taqyryp emes, onyń ishki negizi. Onyń óleńderi ǵalam únsizdiginen, óz tereńine úńilgen ǵajap shoǵyrlana bilgen tynyshtyqtan týyndap, tamyryn san saqqa jaiady. Bul óleń týdyrýdyń eń qiyn joly. Óitkeni kez kelgen taqyrypty sýretteýge bolady, al eger sen óziń áli qandai týyndy týdyratynyńdy bilmei turǵanda, saǵan tek ózińniń adal nietińmen qudaidyń qudyreti ǵana kómektesedi.
Osynyń bárin oilap baǵamdaǵanda Muqaǵalidiń Danteniń Qudyretti komediiasyn aýdarýyna barýy óte zańdy. Ol birinshiden aqynnyń álemdik deńgeige talpynýy, ózine rýhani súienish izdeýi, ekinshiden, qazaq tiliniń mol múmkindigin jáne alýan túrli ikemdiligin kórsete alýy, úshinshiden, qazaq poeziiasynyń paiymshyldyǵyn jáne ózge qundylyqtardy paiymdai alatyn kemeldiligin pash etýi.
Al eger aqyn úsh bólimnen turatyn poemanyń tek Tamuq bólimin aýdarsa, demek, ony adamnyń parqy men narqy, qylmys pen jaza, o dúnieden, táńirlik úkimnen qorqý máselesi qyzyqtyrǵan. Muqaǵali mazmuny jaǵynan poemany óte dál aýdarǵan. Tek qana tekstqa emes podtekstine de úńilgen. Aqyn tek keibir formalyq jaǵyn dál ustamaǵan jáne ony qajetsinbegen de siiaqty. Sondyqtan bolar Muqaǵalidiń aýdarmasy aýdarmadan góri óziniń tól shyǵarmasyna uqsaidy.
Sonymen, Muqaǵali men Danteni eń basty biriktiretin nárse, olardyń óz ortalarynan biiktep, adamzattyń eń biik moraldyq qundylyqtaryna talpynýy. Biri Shyǵystan, biri Batystan bolsa da, olar ózderiniń úirenshikti dástúrlerinen biiktep, poeziia men rýhanilyq patshalyǵynda kezdesedi.
Áýezhan Qodar
