شىعىس پەن باتىس جٶنٸندە ەڭ كلاسسيكالىق پٸكٸر ايتقان ادام دەپ اعىلشىن اقىنى رەديارد كيپلينگ سانالادى. ول الدىمەن شىعىس پەن باتىستىڭ بٸر بٸرٸنەن مٷلدە بٶلەك ەكەنٸنە جەنە بٸر بٸرٸمەن ەشقاشان بٸرٸكپەيتٸنٸنە توقتالادى.
باتىس پەن شىعىس بٸرٸكپەس, تانىماس جاقىنىن اسا,
احيرەتتٸك سوتقا ەگەر جەر مەن كٶك شاقىرىلماسا.
وقىرماننىڭ كٶبٸسٸ تەك وسى جولداردى وقىپ ەرٸ قاراي كٶز جٷگٸرتپەگەنگە ۇقسايدى. ال باللادانىڭ كەلەسٸ جولدارىندا اقىن مىنانداي تۇجىرىمعا كەلەدٸ.
بٸراقتا ولار جوق نەرسە ەگەردە ەزٸر ٸس تۇستا,
مىقتى مەن مىقتى كەزدەسٸپ, قيياندا مەجٸلٸس قۇرسا.
اعىلشىن اقىنىنىڭ ويىنشا ادام ٶسە كەلە رۋ تايپالىق تەۋەلدٸلٸكتەن بوساپ, جەكەتۇلعالىق ساناعا جەتكەندە عانا شىعىس پەن باتىس ۇعىمدارى شارتتى ۇعىمعا اينالىپ, ەربٸر ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ بٸر بٸرٸمەن شىنايى سۇحباتقا كٶشە الادى. وسىعان بايلانىستى بٸزدٸڭ كەلەسٸ تاقىرىبىمىز مۇقاعالي ماقاتاەۆ پەن يتاليان اقىنى دانتە اليگەريدٸڭ شىعارماشىلىق ديالوگىنا ارنالادى.
مۇقاعالي قازٸر بەرٸمٸزگە ايدان انىق سيياقتى. جاقىندا گٷرٸلدەتٸپ مەرەيتويىن اتاپ ٶتتٸك. كٸتاپتارى قازٸر تٷگەلٸمەن شىعىپ بولدى. ول تۋرالى توم-توم بولماسا دا بٸراز زەرتتەۋلەر شىعىپ جاتىر. مۇقاعالي قازٸر قازاقتىڭ قانى تٷگٸل, جانىنا سٸڭگەن. ول — اقىننىڭ يدەالى. تٸپتٸ, قازٸر ماقاتاەۆتان ٶزگەشە ٶلەڭ جازۋعا دا بولمايتىن سيياقتى. ەرينە, بۇل ٷلكەن جەتٸستٸك, عاجاپ ابىروي. ەيتسە دە, مەنٸڭ ويىمشا, مۇقاعالي و باستان دا, قازٸر دە ٶز دەڭگەيٸندە ۇعىنىلىپ, ٶز دەڭگەيٸندە باعالانباي كەلە جاتقان اقىن. سەبەبٸ, بٸز ونى حالىق اقىنى دەڭگەيٸنە دەيٸن تٷسٸرٸپ العانبىز. ال ول بولسا جازبا ەدەبيەتتٸڭ ٶكٸلٸ, حالىقشىل ەمەس, جەكەتۇلعالىق سانانىڭ تۋىندىسى. جەنە وعان جالپىلاما دا, جەكەشە دە بٸراز سەبەپ بار.
بٸرٸنشٸدەن, مۇقاعالي كەڭەس وداعى زامانىنىڭ اقىنى. ال ول كەزەڭدە قازاقتار ەۋروپالىق حالىققا اينالىپ ٷلگٸرگەن. كٶشپەندٸلٸكتٸ قويىپ, وتىرىقشىلىققا كٶشكەن. ماركسيزم باعىتىنداعى گۋمانيستٸك كٶزقاراسپەن تىنىستاعان. ينتەرناتسيوناليزمگە ەبدەن بەرٸلٸپ, حالىقتار دوستىعى لاباراتوريياسىنا اينالعان. مٸنە وسىنداي جاعدايدا مۇقاعالي قازاق پوەزيياسىنداعى اباي باعىتىن جاڭا دەڭگەيگە كٶتەرۋشٸ بوپ قالىپتاسادى. ەكەۋٸن دە ورىس ەدەبيەتٸنە, ەلەمدٸك مەدەنيەتكە دەگەن شەكسٸز عاشىقتىق بٸرٸكتٸرەدٸ. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ولاردى تاعى بٸر بٸرٸكتٸرەتٸن نەرسە ول گۋمانيزم, نەمەسە ادامعا, ادامزاتقا دەگەن شەكسٸز ماحاببات. بٸراق, مۇقاعاليعا بۇل تۇرعىدان ٶتە كٷردەلٸ دامۋ جولىنان ٶتۋگە تۋرا كەلدٸ. ٶيتكەنٸ كەڭەس وداعى كەزٸندە كوممۋنيستەر ٶزدەرٸن گۋمانيستپٸز دەپ كٶرسەتكەنٸمەن, ٸس جٷزٸندە ولار تەك لەپٸرمە دەماگوگيياعا قۇرىلعان وتارشىل جەنە زورلىقشىل كوماندالىق جٷيە جاسادى. مۇقاعالي وسى جٷيەگە جاستايىنان سەنٸپ ٶستٸ, كوممۋنيزم قۇرۋشىلاردىڭ العاشقى سابىندا بولعىسى كەلدٸ, بٸراق ٶسە كەلە ونىڭ ماسقارا قايشىلىقتارىن كٶرٸپ, جەنە, ەسٸرەسە, ونىڭ جازۋشىلار اراسىنداعى ٶكٸلدەرٸنٸڭ, نەمەسە سول كەزدەگٸ جازۋىشىلار وداعىنىڭ ەكٸجٷزدٸلٸگٸن, يدەولوگيياعا قولشوقپار بولعان قارانيەتتٸلٸگٸن كٶرٸپ, بٸرتە-بٸرتە ديسسيدەنتكە, كەڭەستٸك جٷيەگە قارسى تۇلعاعا اينالادى. مۇقاعالي اشىق تٷردە ديسسيدەنتتٸك ٶلەڭدەر جازباسا دا, جازۋشىلار وداعىنىڭ باسشىلىعىن جەنە كٶرنەكتٸ تۇلعالارىن ەشكەرەلەۋمەن بولادى. سٶيتە-سٶيتە ول بارلىق جەردەن قۋىلىپ, وداقتان شىعارىلىپ, ەلدەن الاستاتىلعانداي بولادى. سوڭعى كٷندەرٸن اۋرۋحانادا ٶتكٸزٸپ, سوندا كٶز جۇمادى. سٶيتٸپ, گۋمانيست بولام دەپ باستاعان مۇقاعالي اقىر اياعىندا بارىپ تۇرعان ديسسيدەنت بولىپ تىنادى. بۇل مەسەلە, سول كەزدەگٸ, جەتپٸسٸنشٸ جىلدارداعى سوۆەتتٸك قازاقستاننىڭ مورالدىق تۇرعىدان ەبدەن ٸرٸپ شٸرٸگەنٸن كٶرسەتەدٸ. دەمەك, ەگەر مۇقاعالي ٶزٸ ەيگٸلەگەن گۋمانيستٸك يدەالدارىنا جەتە الماسا, وعان ول كٸنەلٸ ەمەس, سول كەزدەگٸ جٷيە كٸنەلٸ.
ەكٸنشٸدەن, مۇقاعالي بيٸك گۋمانيستتٸك پرينتسيپتەردٸ سىيلاي تۇرا ٶزٸن ٶتە تەرەڭ ۇلتتىق اقىن رەتٸندە قالىپتاستىردى. ۇلتتىق اقىن دەگەنٸمٸز تەك ۇلتشىلدىق ۇرانىن ۇرانداي بەرەتٸن اقىن ەمەس, ٶزٸنەن بۇرىنعى بٷكٸل ۇلتتىق مۇرانى مەڭگەرگەن جەنە ونى جاڭا ادامزاتتىق زاماناۋي دەڭگەيگە كٶتەرە بٸلگەن اقىن. ەگەر مۇقاعالي پوەزيياسىنا ٷڭٸلسەڭٸز, ول بٸزدٸڭ بٷكٸل اۋىزەكٸ جەنە جازبا دەستٷرٸمٸزدٸ قازبالاپ, ەسٸرەسە, ماحامبەت پەن ابايدىڭ سارىنىن جالعاستىرعىسى كەلەدٸ. دەمەك, وعان ەركٸنسٷيگٸش ازاماتتىق جەنە شىندىق سٷيگٸش فيلوسوفييالىق پوەزييا جاقىن. سونىمەن قاتار, ماحامبەت پوەزيياسى – ول جىراۋلىق پوەزيياسىنىڭ ون توعىزىنشى عاسىردا قايتا جاڭعىرعان تٷرٸ. ال جىراۋلىق پوەزييا دەگەنٸمٸز قازاق ەدەبيەتٸنٸڭ تٶل تۋىندىسى, تٶل دەستٷرٸ. مۇقاعاليدٸڭ بۇل پوەزييانى ارداق تۇتۋى ونىڭ ۇلتتىق بولمىسىن عاجاپ تەرەڭدەتٸپ, اينىماس باعىت بەرەدٸ. ەكٸنشٸ جاعىنان, مۇقاعالي اقىندىعىنىڭ اباي پوەزيياسىنا جاقىندىعى وعان ۇلتتىق دەستٷردٸ ەلەمدٸك ەدەبيەتتٸڭ بٷكٸل ادامزاتتىق رۋحاني ٸزدەنٸستەرٸ ارقىلى قايتا سارالاي تٷسۋگە مول مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
ال ەگەر ەلەمدٸك ٶلشەمگە كەلسەك, مۇقاعاليدٸڭ پۋشكين مەن ەسەنين اراسىنداعى مەجەلٸ كەڭٸستٸكتە تابىلارى انىق. سەبەبٸ, بۇل ۇلى تۇلعالار ەكٸ ەرەكشە قۇبىلىستىڭ كٶرٸنٸسٸ. ەگەر پۋشكينگە توقتالساق, ول ۇلتتىق پوەزييانى ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرۋشٸ تۇلعا. بۇل تۇرعىدا پۋشكينگە گرەك انتيكاسى مەن فرانتسۋز پوەزيياسى جاقىن. وسى ەكٸ نەگٸزگە ساپ, ول بٷكٸل ورىس مەدەني مۇراسىن قايتا قورىتا بٸلگەن. ال ەسەنين بولسا, وسى پۋشكين جەتكەن بيٸكتەگٸ جازبا پوەزييانى جارتىلاي فولكلورلىق دەڭگەيگە تٷسٸرەدٸ. ەسەنيندە ەۋروپالىق مەدەنيەتكە تالپىنۋدان گٶرٸ, ستيحييالىق كٷشٸ باسىم. بٸراق ول كٷشتٸڭ نەگٸزٸ ەندٸ دەرەۆنيا ەمەس, قالا. ەسەنين قالالىق اقىن, بٸراق قالاعا دەرەۆنيادان كەلگەن اقىن. سوندىقتان ول قالالىق مەدەنيەتتٸ ونشا قابىلدامايدى, ونى ەشكەرەلەپ, وعان قارسى تۇرادى. ونىڭ حۋليگان تۋرالى ٶلەڭدەر توپتاماسىن جازاتىنى سودان. ول ازداي, ەسەنين قالالىق مەدەنيەتتٸ بۋىرقانعان ٸشكٸ تەمپەرامەنتٸمەن, دەرەۆنيادان دارىعان ماگيكالىق كٷشٸمەن قايتا جانداندىرعىسى كەلەدٸ. قالانىڭ تسيۆيليزاتسييا بۇعاۋىندا كەمٸپ قالعان بولمىسىن, اۋىلدىق اقىننىڭ تابيعي دارنىمىەن, تابيعات بوياۋىنىڭ القام دا سالقام الۋانتٷرلٸلٸگٸمەن ھەم دارحاندىعىمەن ەسەلەگٸسٸ كەلەدٸ.
ال مۇقاعاليدا وسى تالپىنىستىڭ ەكەۋٸ دە بار. بٸرٸنٸشٸدەن, ول پۋشكين سيياقتى قازاق پوەزيياسىن ەلەمدٸك دەڭگەيگە كٶتەرگٸسٸ كەلەدٸ. ال ەلەمدٸك دەڭگەي دەگەنٸمٸز نە? ول بٷكٸل ەلەمگە مەيلٸنشە اشىق بولۋدان باستالادى جەنە ەكٸنشٸ جاعىنان ٶزگە, تٸپتٸ, جانىڭا بٶتەن قۇبىلىستاردى دا مەيلٸنشە تٷسٸنۋگە تىرىسۋ. بٸرٸنشٸ تالاپ اقىننان وراسان ادالدىقتى, ٶزٸنٸڭ ەش مٸنٸن جاسىرماي, نەمەسە ٶزٸن تىم جاعىمدى جاعىنان كٶرسەتپەي, بار تابيعاتىمەن, بار كەدىر بۇدىرىمەن كٶرسەتۋٸن تالاپ ەتەدٸ. ەكٸنشٸ تالاپقا ساي بولۋ ٷشٸن اقىن بار بولمىسقا جاناشىر بولۋعا تيٸس جەنە ەربٸر قۇبىلىس ونى قىزىقتىرىپ, ونىڭ ساۋالىن تۋعىزۋعا تيٸس. مٸنە سوندا عانا اقىن بار بولمىسپەن بايلانىستا بولادى, جٷرەگٸنەن ەلەمگە جول ٶربٸتە بٸلەدٸ جەنە ول اقىن مەن ەلەم اراسىنداعى ەرسٸلٸ قارسىلى جٷرەتٸن جول, ەرقاشاندا ٶزارا قاتىناسقا جەتەلەيتٸن تولقىمالى ارنا. مۇقاعالي وسى جەيتتەردٸڭ بەرٸن جەتە تٷسٸنگەن, مۇنى ٶلەڭدەرٸنەن بايقاۋعا بولادى:
جالعىز اياق سوقپاق جاتىر ٸرگەسٸندە ٷيٸمنٸڭ,
سوعان شىعۋ قيىنى ەكەن ٶمٸردەگٸ قيىننىڭ.
جالعىز اياق سوقپاق ەكەپ جولعا سالدى شىتىرمان,
شيماي-شيماي سىزىعىنداي جٷرەگٸم مەن ميىمنىڭ.
مٸنە, وسى سوقپاقتان باستاپ اقىن ٶمٸرگە ۇلى ساياحاتىن باستايدى, كٶپ نەرسەگە كٶزٸن اشادى. بۇل تۇرعىدا اقىن كەيٸپكەرٸن بۋددامەن سالىستىرۋعا بولادى. بٸراق ەگەر بۋددا دٷنيەنٸڭ ازاپقا تولى ەكەنٸن كٶرٸپ, مەسەلە ازاپتان قاشۋ, ازاپتان ارىلۋدا دەپ شەشسە, قازاق اقىنى ازاپتان قاشا المايسىڭ, دەمەك ازاپتى بٶلٸسۋ كەرەك, ياعني, بٸر بٸرٸمٸزگە جاناشىرلىق بٸلدٸرۋٸمٸز كەرەك دەگەن عاجاپ تۇجىرىمعا كەلەدٸ.
بٸرەۋلەردٸ مەرت قىلىپ الامىن دەپ,
اشۋىما اۋىزدىق سالامىن كەپ.
تەنتەك ٸنٸم بەتٸمە تٸك قاراسا,
جاسقانامىن جانداي-اق زالالىم كٶپ.
سونىمەن, مۇقاعالي پوەزيياسى – جاناشىرلىق ٸلٸمٸ, ال جاناشىرلىق دەگەنٸمٸز ول ەربٸر جاننىڭ جان ساۋلىعىنا مەيلٸنشە مٷددەلٸ بولۋ جەنە ەربٸر قۇبىلىسقا دەگەن مەيلٸنشە زەيٸن, بارىنشا قۇلاق تٷرۋ.
سۇمدىعى اي وسى بٸرەۋ مۇڭ داۋىستىڭ,
شىعا الماي, كٶكٸرەكتە تۇنعان ۇشقىن.
كٷي تارتىپ كٶكٸرەكتە بوزداتادى.
سۇمدىعى اي وسى بٸرەۋ مۇڭ داۋىستىڭ,
ٸزدەپ مەن ويعا دا ۇشتىم, قىرعا دا ۇشتىم.
وسى ەلگەزەكتٸك مۇقاعاليدٸ دانتەمەن بٸرٸكتٸرەدٸ. ولاردى تاعى بٸر بٸرٸكتٸرەتٸن نەرسە ەكەۋٸنٸڭ دە ۇلتتىق نەگٸزٸ بەرٸك جەنە سونىمەن قاتار, ۇلتتىڭ دامۋىن ولار مورالدىق جەتٸلۋدەن, بٷكٸل ادامزات قۇندىلىقتارىن بويىنا دارىتۋدان ٸزدەيدٸ. بۇل تۇرعىدا ەكەۋٸ دە ادامدى مٸنسٸز تۇلعا دەپ سانامايدى, ادام كٷنەھار بولۋى مٷمكٸن, بٸراق كٷنەسٸنان ارىلۋعا تيٸس.
ادالمىن دەپ, اراممىن دەپ ايتا المان,
ادالدىقپەن بٸرگە ويلادىم, بٸر كٷلدٸم.
ارامدىقتىڭ كەمەسٸندە شايقالعان.
تەنتەك بولعان تايىنشاداي دٸلگٸردٸم.
ادالسىڭ دەپ كٶڭٸلٸمدٸ كٶپسٸتپە,
ادالدىقتى الا كەلگەم انامنان.
ارامسىڭ دەپ ٶمٸرٸمدٸ ٶكسٸتپە,
جۇمىرباستى پەندە بولىپ جارالعام.
ادالدىعىم, ارامدىعىم بايقالعان,
جىرىم مەنٸڭ, سىرىم مەنٸڭ – شاراينا.
ادالمىن دەپ, اراممىن دەپ ايتا المان,
سەن سۇراما, جاراي ما?
سوڭعى سۇراعىمەن اقىن سۇراۋشىنىڭ ٶزٸنە كٷدٸك كەلتٸرگەندەي. بۇل ناعىز فيلوسوفييالىق پوەزييانىڭ قاسيەتٸ – بارلىق نەرسەنٸ سۇراۋ بەلگٸسٸنە الۋ, دٷنيەنٸ نەگٸزٸ بەلگٸسٸز, كٷمەندٸ نەرسەگە اينالدىرۋ. ال دانتە ٷشٸن دٷنيەنٸ كٷمەندٸ قىلۋ از, ول كٷنەدان ارىلۋدىڭ امالىن, بيٸك قۇندىلىقتارعا جول تابۋدى ٶزٸنٸڭ سٷيٸكتٸسٸ بەاتريچەدەن ٸزدەيدٸ. بەاتريچە دانتەنٸڭ كٶرشٸسٸ فلورەنتسييانىڭ ارداقتى ازاماتى فولكو پورتيناريدٸڭ قىزى ەدٸ. دانتە بەاتريچەنٸ العاش رەت 9 جاسىندا كٶرەدٸ, ال قىز ودان بٸر جاس كٸشٸ بولادى. بۇل وقيعا فلورەنتسييادا مامىر ايىندا ٶتكەن مەيرامدا بولادى. كەيٸن ول بۇعان جاڭا ٶمٸر دەگەن العاشقى شىعارماسىن ارنايدى. وسى العاشقى كەزدەسۋدەن دانتە ٶمٸر بويىنا ەسەر الادى. بٸراق بەاتريچە جاستاينىن, ناقتى ايتقاندا 24 جاسىندا قايتىس بولادى. ەيتسەدە دانتە شىعارماشىلىعىندا ول مەڭگٸ ٶمٸر سٷرەدٸ. تٸپتٸ دانتەنٸڭ ەڭ اتاقتى شىعارماسى قۇدىرەتتٸ كومەدييا اقىننىڭ توزاقتىڭ بارلىق شەڭبەرٸنەن ٶتٸپ جۇماقتا بەاتريچەمەن كەزدەسٸپ, قوسىلۋىمەن اياقتالادى. دانتە ٷشٸن بەاتريچە بەينەسٸ شەكتەن تىس سۇلۋلىقتىڭ جەنە نەزٸكتٸكتٸڭ شوعىرى. ول بارلىق ٶزگە قىزداردا شۇعىلالانعان سۇلۋلىقتىڭ سيمۆولىنا اينالعانداي. ٸس جٷزٸندە دانتە بەاتريچەنٸڭ سۇلۋلىعىن سۇلۋلىقتىڭ ناق ٶزٸندەي ۇعىنادى, مۇنداي سۇلۋلىق وعان عاشىق بولعانداردىڭ تابيعاتىن ٶزگەرتەدٸ, سەبەبٸ ول عاجاپ, سوندىقتان جاڭا ٶمٸر تۋدىرۋشى, وعان جاقىن بولۋ مورالدىق مٸنسٸزدٸككە تالپىنۋمەن بٸردەي جەنە رۋحاني بيٸكتٸككە جەتەلەيدٸ. ەڭ قىزىعى, دانتەنٸڭ بۇل پايىمى شىعىستا كەڭ تاراعان سوپىلىق پوەزيياسىنىڭ ۇستانىمدارىنا ۇقسايدى. سوپىلار ٶزٸنٸڭ اللاعا دەگەن ماحابباتىن سۇلۋ قىزعا عاشىق بولۋ ٷلگٸسٸندە سۋرەتتەگەن جەنە بۇل ەشقاشاندا عاشىقتار قوسىلا المايتىن ماحاببات. سوپىلىق اقىن سول ماحابباتىن جىرلاي جىرلاي رۋحاني جەتٸلۋ ساتىسىنا بيٸكتەي بەرەدٸ. سول سيياقتى دانتەدە ٶزٸنٸڭ كەيٸپكەرٸن نەمەسە ٶزٸن ەڭ تٶمەنگٸ ساتى توزاقتان باستاپ, ەڭ بيٸك ساتى جۇماققا دەيٸن كٶتەرەدٸ. جەنە سول جۇماقتا عانا بەاتريچەمەن كەزدەسەدٸ. بٸراز زەرتتەۋشٸلەردٸڭ ايتۋىنشا دانتە شىعىسقا قىزىققان, اراب فيلوسوفيياسىمەن تانىس بولعان. ەندٸ ەلگٸ ايتىلعان نەرسەلەرگە نازار اۋدارساق دانتە اراب جەنە پارسى تٸلٸندەگٸ سوپىلىق پوەزيياسىمەن تانىس بولعان سيياقتى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جەيت, دانتە و دٷنيەلٸك ساپارعا اتتانعان بٸرٸنشٸ ساياحاتشى ەمەس. دانتەدەن كٶپ عاسىر بۇرىن بۇل ساپاردى ەۋليە ۆيراز دەگەن پارسىنىڭ ابىزى جاساعان. بۇل وقيعا اردا ۆيراز ناماگ دەگەن كٸتاپتا باياندالادى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا ەۋليە ۆيرازدىڭ كٸتابى زەردٷشت دٸنٸنٸڭ بەرگٸ زاماندا جازىلعان كٸتابى. ول پەحلەۆي جەنە پارسى تٸلدەرٸندە جازىلعان نۇسقادا تارالعان. بٸزگە جەتكەن قولجازبالاردىڭ ەڭ كٶنەسٸ 1410 جىلى قۇراستىرىلعان پازاند-سانسكريت تٸلٸندەگٸ نۇسقاسى. بٸراق شىعارمانىڭ ٶزٸ يسلام جاڭا ەنە باستاعان ساسانيدتەر دەۋٸرٸندە, 7-8 عاسىرلاردا جازىلعان دەپ ەسەپتەلەدٸ. ەگەر دانتەنٸڭ يسلام مەدەنيەتٸمەن تانىستىعىن ەسكەرسەك, وعان بۇل شىعارمانىڭ دا بٸر كٶنە نۇسقاسى تانىس بولۋى مٷمكٸن عوي. ٶيتكەنٸ ەلگٸ كٸتاپتا ەۋليە ۆيرازدىڭ زەردٷشت دٸنٸن قايتا جانداندىرۋ ٷشٸن و دٷنيەگە بارىپ كەلۋ ساپارى سۋرەتتەلەدٸ جەنە, ەرينە ۆيراز بارلىق نەرسەگە زورواستريەتس رەتٸندە قاراپ, زورواستريزم قۇندىلىقتارىن ۋاعىزدايدى. ەرينە, دانتەنٸڭ قۇدىرەتتٸ كومەديياسى ەلدەقايدا كٷردەلٸ, وندا جەكەتۇلعالىق سانانىڭ قۇندىلىقتارى باسىم, بٸراق جالپى يدەياسى ۇقساس.
بٸزدٸڭ مۇقاعالي مەن دانتە تاقىرىبىنا بارۋىمىزدىڭ باستى سەبەبٸ, مۇقاعالي دانتە جازعان قۇدىرەتتٸ كومەديياسىنىڭ تامۇق دەگەن بٶلٸمٸن اۋدارعان. ال اۋدارماعا بارۋ ٷشٸن سول اۆتور سەنٸ ٶتە قىزىقتىرۋعا تيٸس. بۇل تۇرعىدا ويلانىپ قاراساق وسى ەكٸ اقىندى بٸرٸكتٸرەتٸن بٸراز سەبەپتەر بار. بٸرٸنشٸدەن, بۇلاردىڭ ەكەۋٸ دە ٶز ەلدەرٸنٸڭ ٷلكەن پاتريوتى بولا تۇرا, ٶزٸنە زامانداس قوعامعا اشىق قارسىلىقتا بولعان. بۇل تۇرعىدا ەسٸرەسە دانتەنٸڭ ٶمٸرٸ عاجاپ. دانتە 1265 جىلى فلورەنتسييادا دٷنيەگە كەلگەن, 56 جىل ٶمٸر سٷرگەن, 1295 جىلدان باستاپ فلورەنتسييانىڭ ساياسي ٶمٸرٸنە بەلسەنە قاتىسقان. ول كەزدە يتالييانىڭ بٸرەسە ريم پاپاسىنا, بٸرەسە گەرمان يمپەراتورىنا باعىنىپ, بٸرەسە ەربٸر قالا ٶزٸن رەسپۋبليكا جارييالاپ بٸرٸكپەگەن كەزٸ ەدٸ. وسىنىڭ نەتيجەسٸندە ەربٸر قالا تۇرعىنى گۆەلف پەن گيبەلليندەرگە بٶلٸنگەن. گۆەلفتەر پاپانىڭ بيلٸگٸن جاقتاسا, گيبەلليندەر يمپەراتوردىڭ بيلٸگٸن جاقتاعان. دانتە گۆەلفتەر جاعىندا بولعان. كەيٸن ولار اق جەنە قارا گفەلفكە بٶلٸنگەندە, ول اقتاردىڭ جاعىندا بولعان. اقتار ول كەزدە پاپانى قولداماعان. ەڭ قىزىعى دانتە ٶزٸ اسا اقسٷيەك دۆوريان تەگٸنەن بولسا دا, قالالىق ينتەلليگەنتسييا مەن ٸرٸ بۋرجۋازييا ٶكٸلدەرٸن جاقتاعان. مٸنە سول كەزەڭدە بٸراز ٶسٸپ, ٷكٸمەت باسىندا بولعان. بٸراق اقتاردىڭ ٷستەمدٸگٸ قۇلاعاسىن, دانتە بيلٸگٸن ٶز پايداسىنا قولداندى دەپ ايىپتالىپ فلورەنتسييادان قۋىلعان, تٸپتٸ ەگەر ول وسى قالاعا قايتىپ كەلسە ٶرتەۋ جازاسىنا كەسٸلسٸن دەگەن قاۋلى قابىلدانعان. ال مۇقاعالي بولسا, «مەن جانىنان بەزگەن اقىنمىن», ٶيتكەنٸ مىنا سوۆەت جٷيەسٸنە قارسىمىن دەپ ايتادى ەكەن. مۇقاعاليدٸ ەشكٸم ٶرتەمەسە دە ول ٸشتەي ٶرتەنٸپ كەتتٸ. ونىڭ پوەزيياسى ازا مەن ازاردان تۋعان ٶرت. دانتە بولسا ەندٸ پاپانى قويىپ, گەرمان يمپەراتورى گەنريح VII ٷمٸت ارتادى. ول يتالييانى بٸرٸكتٸرە الادى دەپ ويلاعان. يمپەراتوردى قولداۋعا شاقىرعان حاتتارىندا دانتە ٶزٸنٸڭ ۋاعىزىنا كٶنبەگەن وتانداستارىن جاۋىز دەپ اتاعان. بٸراق يمپەراتور ٶمٸردەن ەرتە كەتٸپ, اقىننىڭ بۇل ٷمٸتٸ دە اقتالماي قالادى. كەيٸن وتانداستارى ەگەر كەشٸرٸم سۇراساڭ فلورەنتسيياعا قايتىپ كەلۋٸڭە بولادى دەگەن, بٸراق دانتە ونداي ٶز ٶزٸن قورلاۋعا بارا المايدى, سودان 1315 جىلى فلورەنتسييا سەنوريياسى ونى بالالارىمەن قوسا ٶلٸم جازاسىنا كەسەدٸ. سٶيتٸپ دانتەنٸڭ قالعان ٶمٸرٸ تٷرلٸ قالالاردى كەزۋمەن ٶتٸپ, اقىرى 1321 جىلى راۆەننادا ماليارييادان قايتىس بولادى.
ەرينە, مۇنداي بيوگرافيياسى بار اقىن مۇقاعاليدٸ قىزىقتىرماۋى مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. ەربٸر ادام بٸرەۋدٸ تٷسٸنۋ ٷشٸن الدىمەن ٶزٸمەن سالىستىرادى. ٶزٸنە جاقىن, ٶزٸن تولقىندىراتىن قاسيەتتەرٸن كٶرگەندە عانا, سول تۇلعامەن سۇحباتقا بارادى. بۇل تۇرعىدا دانتە, ەرينە, ٷلگٸ تۇتارلىققا تۇراتىن تۇلعا. ول سوناۋ 13-14 عاسىردىڭ ٶزٸندە ادامنىڭ ادامدىعىن جەنە ازاماتتىعىن جىرلاعان, قۇدىرەتتٸ كومەديياسىندا پاپا مەن كاردينالداردىڭ ٶزٸن تامۇققا سالىپ قويعان, بيلٸككە قارسى شىققان. سونىمەن قاتار, اسىل ەيەل رەتٸندە بەاتريچەنٸ دەرٸپتەپ, ماحاببات سەزٸمٸنٸڭ فيلوسوفيياسىنا بٷگە شٸگەسٸنە دەيٸن ٷڭٸلە بٸلگەن. بۇل تۇرعىدا مۇقاعاليعا كەلسەك, ول ماحابباتتى جىرلاۋعا شورقاقتاۋ. بٸراق ويلانىپ قاراساڭىز, بۇل ماحابباتتان قاشۋ ەمەس, ونى اسا دەرٸپتەۋ, ونى تيتتەي دە بولسا ۇساقتاتۋعا بارماۋ.
جەي عانا كٶڭٸلدە جوق قالاعانىم,
كەشكٸلٸك باقتى ۇزاق ارالادىم.
ٶبٸسٸپ تە ٶلٸسٸپ ەكەۋ وتىر.
ٶتٸپ كەتتٸم, بۇرىلىپ قارامادىم.
مٸنە, مۇقاعالي وسىلاي ماحابباتتان سىرت قالعان سيياقتى. بٸراق ونىڭ ماحابباتتان سونشا ٶگەيسيتٸنٸ, ول قالاۋلىسىن تاپقىسى كەلگەن, بٸراق تاپپاعانعا ۇقسايدى. ەلدە تاپسا دا, ٶزٸنە قيمادى ما ەكەن? نە بولماسا ماحابباتقا قويىپ كەتٸپ, ەسٸمنەن ايىرىلىپ قالام با دەپ قورىقتى ما ەكەن? ولاي بولسا مۇقاعالي ماحابباتتى ەسسٸز, تٷسسٸز دٷلەي كٷش دەپ تٷسٸنگەن, نە دە بولسا قۇر نەپسٸگە كٶنگٸسٸ كەلمەگەن. ال مۇنداي ۇستانىم ماحابباتتى ەڭ اسىل قۇندىلىق رەتٸندە شەكسٸز دەرٸپتەۋدەن تۋىندايدى. بۇل تۋرالى ونىڭ ماحاببات تۋرالى تٷسٸنٸگٸ دانتەنٸكٸنە ۇقساس. ال دانتەنٸڭ ۇعىمى بويىنشا ماحاببات ول سٷيٸكتٸڭدٸ ٶز جٷرەگٸڭمەن قورەكتەندٸرۋ. بۇل تۋرالى ول جاڭا ٶمٸر دەگەن شىعارماسىندا جازادى. جاس عاشىق ۇيىقتاپ قالىپ تٷس كٶرەدٸ. تٷسٸندە وعان ماحاببات قۇدايى امور كەلەدٸ. ونىڭ قۇشاعىندا تىر جالاڭاش تەك قانا بەرٸ كٶرٸنەتٸن مٶلدٸر جەيدەسٸ بار بەاتريچە, ماحاببات قۇدايىنىڭ جوعارىعا كٶتەرگەن قولىندا دانتەنٸڭ جٷرەگٸ, امور ارۋدى وياتىپ, وعان اقىننىڭ جٷرەگٸن جەگٸزەدٸ. ەرينە, بۇل ٶتە ەرتەدە جازىلعان ٶلەڭ جەنە مۇنداعى بارلىق بەينەلەردٸ تەك سيمۆوليكا دەپ تٷسٸنگەنٸمٸز جٶن. ەيتسە دە مۇندا يتاليان اقىنى ەڭ باستى نەرسەنٸ ۇستاعان, ول ماحابباتتىڭ تەك قۇرباندىق جولىندا ٸسكە اساتىنىن. مٸنە, مۇنداي قۇرباندىققا مۇقاعاليدٸڭ بارعىسى جوق. سەبەبٸ ول بۇل دٷنيەنٸڭ تەك ماحابباتتان تۇرمايتىنىن بٸلەدٸ جەنە ول ادامعا, ٸزگٸلٸككە, جاناشىرلىققا دەگەن ماحابباتىن ەشنەرسەگە ايىرباستاعىسى كەلمەيدٸ. كەرٸسٸنشە, ول ٶزٸنٸڭ وسى ۇلى ماحابباتى ٷشٸن ٶزٸنٸڭ جەكە ماحابباتىن قۇرباندىققا شالادى. جالپى, قۇرباندىق تاقىرىبى مۇقاعالي پوەزيياسىندا ٶتە ماڭىزدى تاقىرىپ. بۇل ٶتە قىزىق, ٶيتكەنٸ مۇقاعالي كٶشپەندٸلٸك نەگٸزٸنەن شىققان عوي, ال قۇرباندىققا بارۋ حريستيان دٸنٸنٸڭ باستى تاقىرىبى. سەبەبٸ وندا حريستوس جارتىلاي قۇداي, جارتىلاي ادام بولا تۇرا, بٷكٸل ادامزاتتىڭ كٷنەسٸن موينىنا ارتىپ, ٶزٸن قۇرباندىققا شالادى. ەڭ عاجابى وسى ماعىنالاس ٶلەڭ مۇقاعاليدا دا بار.
قۇتتىقتاپ قۇستار سايراپ, سٶيلەسەدٸ,
قۇدايدان كەلگەن ەلدە دەرەك پە ەكەن?!
ايتىڭدار, مازاسى جوق بۇل عالامعا,
الىسىپ اسپان مەن جەر تۋلاعاندا,
ادامنان بٸر قۇرباندىق كەرەك پە ەكەن?
قۇرباندىق كەرەك بولسا, شالسىن مەنٸ,
ٷزٸلٸپ بٸر پەندەنٸڭ قالسىن دەمٸ.
جارتى قاسىق قانىممەن شٶلٸن باسسىن,
از بولسا قارا جەرگە قان سٸڭگەنٸ.
مىڭ سەلەم! قۇدىرەتكە جەتكٸزٸڭدەر,
قۇرباندىق كەرەك بولسا, شالسىن مەنٸ!
بۇل جولداردا كەكەسٸن دە جوق ەمەس. اقىن ادامزاتتىڭ قۇرباندىقسىز ٶمٸر سٷرە المايتىنىنا ەزۋ تارتادى. بٸراق, ونىڭ تٷپكٸ ويى ەرٸدە. ول كەيٸنگٸ باياندى تٸرلٸك ٷشٸن قۇرباندىققا بارعىسى كەلەدٸ.
ەلەم تىنىش بولسا ەكەن ارت جاعىمدا,
العا شەرۋ قوزعالىس تارتقانىندا.
تىنىش كەلٸپ, سايرانداپ قايتسا بولدى,
بٸر ەل كەلٸپ بٸر ەلدٸڭ باقتارىندا.
مٸنەكي, ەندٸ بٸز مۇقاعاليدٸڭ ەڭ قىمبات ۇستانىمى تىنىشتىق تاقىرىبىنا كەلدٸك. جالپى, تىنىشتىق ول ٷشٸن تاقىرىپ ەمەس, ونىڭ ٸشكٸ نەگٸزٸ. ونىڭ ٶلەڭدەرٸ عالام ٷنسٸزدٸگٸنەن, ٶز تەرەڭٸنە ٷڭٸلگەن عاجاپ شوعىرلانا بٸلگەن تىنىشتىقتان تۋىنداپ, تامىرىن سان ساققا جايادى. بۇل ٶلەڭ تۋدىرۋدىڭ ەڭ قيىن جولى. ٶيتكەنٸ كەز كەلگەن تاقىرىپتى سۋرەتتەۋگە بولادى, ال ەگەر سەن ٶزٸڭ ەلٸ قانداي تۋىندى تۋدىراتىنىڭدى بٸلمەي تۇرعاندا, ساعان تەك ٶزٸڭنٸڭ ادال نيەتٸڭمەن قۇدايدىڭ قۇدىرەتٸ عانا كٶمەكتەسەدٸ.
وسىنىڭ بەرٸن ويلاپ باعامداعاندا مۇقاعاليدٸڭ دانتەنٸڭ قۇدىرەتتٸ كومەديياسىن اۋدارۋىنا بارۋى ٶتە زاڭدى. ول بٸرٸنشٸدەن اقىننىڭ ەلەمدٸك دەڭگەيگە تالپىنۋى, ٶزٸنە رۋحاني سٷيەنٸش ٸزدەۋٸ, ەكٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸنٸڭ مول مٷمكٸندٸگٸن جەنە الۋان تٷرلٸ يكەمدٸلٸگٸن كٶرسەتە الۋى, ٷشٸنشٸدەن, قازاق پوەزيياسىنىڭ پايىمشىلدىعىن جەنە ٶزگە قۇندىلىقتاردى پايىمداي الاتىن كەمەلدٸلٸگٸن پاش ەتۋٸ.
ال ەگەر اقىن ٷش بٶلٸمنەن تۇراتىن پوەمانىڭ تەك تامۇق بٶلٸمٸن اۋدارسا, دەمەك, ونى ادامنىڭ پارقى مەن نارقى, قىلمىس پەن جازا, و دٷنيەدەن, تەڭٸرلٸك ٷكٸمنەن قورقۋ مەسەلەسٸ قىزىقتىرعان. مۇقاعالي مازمۇنى جاعىنان پوەمانى ٶتە دەل اۋدارعان. تەك قانا تەكستقا ەمەس پودتەكستٸنە دە ٷڭٸلگەن. اقىن تەك كەيبٸر فورمالىق جاعىن دەل ۇستاماعان جەنە ونى قاجەتسٸنبەگەن دە سيياقتى. سوندىقتان بولار مۇقاعاليدٸڭ اۋدارماسى اۋدارمادان گٶرٸ ٶزٸنٸڭ تٶل شىعارماسىنا ۇقسايدى.
سونىمەن, مۇقاعالي مەن دانتەنٸ ەڭ باستى بٸرٸكتٸرەتٸن نەرسە, ولاردىڭ ٶز ورتالارىنان بيٸكتەپ, ادامزاتتىڭ ەڭ بيٸك مورالدىق قۇندىلىقتارىنا تالپىنۋى. بٸرٸ شىعىستان, بٸرٸ باتىستان بولسا دا, ولار ٶزدەرٸنٸڭ ٷيرەنشٸكتٸ دەستٷرلەرٸنەن بيٸكتەپ, پوەزييا مەن رۋحانيلىق پاتشالىعىندا كەزدەسەدٸ.
ەۋەزحان قودار
