...Otyz bes jasynda kóz jumǵan Motsarttyń ólimi týraly ańyz az emes. «Motsarttyń talantyn qyzǵanyp, kúndegen Saleri ý berip, óltirdi» degen pikirdiń jii aitylǵany ras. Pýshkinniń «Motsart pen Saleri» shyǵarmasynan keiin bul ádebi mif álemge keńinen tarap ketti. Sońǵy jyldary motsarttanýshylar «Uly kompozitor óz ajalymen óldi, Salerige jala jabyldy» dep, muny joqqa shyǵara bastady. Motsart dúnie salǵannan keiin 32 jyldan keiin Saleri óz tamaǵyn kesip, biraq ólmei tiri qalady. Saleridiń dushpandary «Saleri Motsartty óltirgennen keiin ózin-ózi keshire almai, ózin-ózi óltirmek boldy» dep, ósek-áńgime taratyp jiberedi. Motsarttanýshylar: «Saleri óte tanymal, baqýatty boldy. Motsart aqshaǵa jarymai júrgende, ol shalqyp ómir súrdi. Ekeýiniń arasynda básekelestik, baqtalastyq bolǵany ras. Saleri Motsartty qyzǵandy, kúndedi, biraq, óltirgen joq», – deidi.
Saleri de úlken talant edi, onyń da tyńdaýshylary men tabynýshylary boldy. 21 jasynda «Armida» operalyq shyǵarmasyn jazdy. «Armida» Eýropanyń bedeldi teatrlarynda úlken tabyspen sahnalandy. Maqtaǵan da, synaǵan da áriptesteri az bolmady. Saleridiń shyǵarmashylyǵyn qatty synap, tipti, joqqa shyǵaryp tastaǵandardyń biri – Motsarttyń ákesi, Leopold Motsart edi. Saleridiń imperatormen qarym-qatynasy jaqsy bolǵany, imperatordyń ony baǵalaǵany, saraidyń kapelmeisteri qyzmetin atqarǵany – bári-bári Leopoldtyń (Motsarttyń ákesi) júikesine tietin. Ákesiniń oiynsha, «Saleri Motsart iemdenýge tiis qyzmetti, bedeldi iemdenip júr». Oiyn, Salerige degen kózqarasyn balasynan jasyrǵan emes. Qysqasy, «joly bolǵysh italiandyqty» Leopold jaratqan joq. Ol kezde Venany moiyndatý – búkil Eýropany moiyndatý edi. Italiandyqtar tabiǵatynan mýzykashyl, saýyqshyl halyq qoi. Olar Venada úlken tanymaldylyqqa ie bolyp jatty. Árine, bul avstriialyq jergilikti mýzykanttarǵa unaǵan joq. Al Motsarttyń tárbiesinde, kompozitor bolyp, jarqyrap tanylýynda ákesiniń róli az bolmaǵanyn áste umytýǵa bolmaidy. Ákesiniń Saleri týraly pikiri, árine, Motsartqa áser etti. Ákesi sekildi Motsart ta italiandyqtardy jek kóretin. Árine, Motsarttyń ózin unatpaitynyn Saleri jaqsy bildi. Ózin unatpaityn adamdy kim jaqsy kórsin?! Jyl ótken saiyn olardyń qarym-qatynasy shielene tústi. Bes jasynan mýzyka áleminde «výnderkind» sanalyp, aty jer jarǵan Motsartty Saleri de óziniń básekelesi sanady. Dáriger E.Gýldner «Motsart bezgek aýrýymen aýyrdy. Bezgek aýrýynyń asqynǵany sondai, Motsart tósekte qalshyldap, óz-ózine kele almai jatty, ol kúnnen-kúnge álsirep, aýrýy asqynǵan ústine asqyna tústi», – dep jazady.
Mýzykatanýshylar Bethoven Saleridiń súiikti shákirti bolǵanyn, Bethoven ustazyna úlken qurmetpen qaraǵanyn jazady. Qulaǵy múldem estimei qalǵannan keiin Bethoven dostarymen sóilesýge dápter arnaidy. Metr dápterge aitatyn sózin jazyp, dostaryna kórsetip, olar astyna jaýap jazǵan. Bethovenniń bir dápterinde «Qazir Saleri qatty aýyryp jatyr. Ol múldem esin joǵaltty. Ol ózin Motsarttyń ólimine kináli sanaidy. Ý bergenin aitady» degen jazý bar. Biraq, bul jazý naqty Bethovenge tiesili me, joq pa, bul da áli kúnge deiin zertteýshiler arasynda pikirtalas týdyryp keledi.
Mýzyka álemindegi úlken figýra Saleridi ýaqyt, Motsarttyń ólimi týraly mif «jaǵaǵa laqtyryp tastady». Motsarttanýshylar Saleridi qansha aqtap jatsa da, «Motsartty óltirdi» degen kúieden arylar emes.
Aiagúl Mantai