Motsart óliminiń qupiiasy: Saleridiń jazyǵy ne?

Motsart óliminiń qupiiasy: Saleridiń jazyǵy ne?

...Otyz bes jasynda kóz jumǵan Motsart­tyń ólimi týraly ańyz az emes. «Motsart­tyń talantyn qyzǵanyp, kúndegen Saleri ý berip, óltirdi» degen pikirdiń jii aityl­ǵany ras. Pýshkinniń «Motsart pen Saleri» shyǵarmasynan keiin bul ádebi mif álemge keńinen tarap ketti. Sońǵy jyl­dary motsarttanýshylar «Uly kompo­zitor óz ajalymen óldi, Salerige jala jabyldy» dep, muny joqqa shyǵara bastady. Motsart dúnie salǵannan keiin 32 jyldan keiin Saleri óz tamaǵyn kesip, biraq ólmei tiri qalady. Saleridiń dush­pandary «Saleri Motsartty óltirgennen keiin ózin-ózi keshire almai, ózin-ózi óltirmek boldy» dep, ósek-áńgime taratyp jiberedi. Motsarttanýshylar: «Saleri óte tanymal, baqýatty boldy. Motsart aqshaǵa jarymai júrgende, ol shalqyp ómir súrdi. Ekeýiniń arasynda básekelestik, baqtalas­tyq bolǵany ras. Saleri Motsartty qyzǵandy, kúndedi, biraq, óltirgen joq», – deidi.

Saleri de úlken talant edi, onyń da tyńdaýshylary men tabynýshylary bol­dy. 21 jasynda «Armida» operalyq shyǵar­masyn jazdy. «Armida» Eýropanyń bedeldi teatrlarynda úlken tabyspen sahnalandy. Maqtaǵan da, synaǵan da árip­testeri az bolmady. Saleridiń shyǵar­ma­shylyǵyn qatty synap, tipti, joqqa shyǵaryp tastaǵandardyń biri – Motsart­tyń ákesi, Leopold Motsart edi. Saleri­diń imperatormen qarym-qatynasy jaqsy bolǵany, imperatordyń ony baǵalaǵany, saraidyń kapelmeisteri qyzmetin atqar­ǵany – bári-bári Leopoldtyń (Motsarttyń ákesi) júikesine tietin. Ákesiniń oiynsha, «Saleri Motsart iemdenýge tiis qyzmetti, bedeldi iemdenip júr». Oiyn, Salerige degen kózqarasyn balasynan jasyrǵan emes. Qysqasy, «joly bolǵysh italian­dyqty» Leopold jaratqan joq. Ol kezde Venany moiyndatý – búkil Eýropany moiyndatý edi. Italiandyqtar tabiǵa­tynan mýzykashyl, saýyqshyl halyq qoi. Olar Venada úlken tanymal­dylyqqa ie bolyp jatty. Árine, bul avstriialyq jergilikti mýzykanttarǵa unaǵan joq. Al Motsarttyń tárbiesinde, kompozitor bolyp, jarqyrap tanylýynda ákesiniń róli az bolmaǵanyn áste umytýǵa bol­maidy. Ákesiniń Saleri týraly pikiri, árine, Motsartqa áser etti. Ákesi sekildi Motsart ta italiandyqtardy jek kóretin. Árine, Motsarttyń ózin unatpaitynyn Saleri jaqsy bildi. Ózin unatpaityn adamdy kim jaqsy kórsin?! Jyl ótken saiyn olardyń qarym-qatynasy shielene tústi. Bes jasynan mýzyka áleminde «výnderkind» sanalyp, aty jer jarǵan Motsartty Saleri de óziniń básekelesi sanady. Dáriger E.Gýldner «Motsart bez­gek aýrýymen aýyrdy. Bezgek aýrýynyń asqynǵany sondai, Motsart tósekte qalshyldap, óz-ózine kele almai jatty, ol kúnnen-kúnge álsirep, aýrýy asqynǵan ústine asqyna tústi», – dep jazady.

Mýzykatanýshylar Bethoven Saleri­diń súiikti shákirti bolǵanyn, Bethoven ustazyna úlken qurmetpen qaraǵanyn jazady. Qulaǵy múldem estimei qalǵan­nan keiin Bethoven dostarymen sóilesýge dápter arnaidy. Metr dápterge aitatyn sózin jazyp, dostaryna kórsetip, olar astyna jaýap jazǵan. Bethovenniń bir dápterinde «Qazir Saleri qatty aýyryp jatyr. Ol múldem esin joǵaltty. Ol ózin Motsarttyń ólimine kináli sanaidy. Ý bergenin aitady» degen jazý bar. Biraq, bul jazý naqty Bethovenge tiesili me, joq pa, bul da áli kúnge deiin zertteýshiler arasynda pikirtalas týdyryp keledi.

Mýzyka álemindegi úlken figýra Saleridi ýaqyt, Motsarttyń ólimi týraly mif «jaǵaǵa laqtyryp tastady». Mo­tsarttanýshylar Saleridi qansha aqtap jatsa da, «Motsartty óltirdi» degen kúieden arylar emes.

Aiagúl Mantai