...وتىز بەس جاسىندا كٶز جۇمعان موتسارتتىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى اڭىز از ەمەس. «موتسارتتىڭ تالانتىن قىزعانىپ, كٷندەگەن سالەري ۋ بەرٸپ, ٶلتٸردٸ» دەگەن پٸكٸردٸڭ جيٸ ايتىلعانى راس. پۋشكيننٸڭ «موتسارت پەن سالەري» شىعارماسىنان كەيٸن بۇل ەدەبي ميف ەلەمگە كەڭٸنەن تاراپ كەتتٸ. سوڭعى جىلدارى موتسارتتانۋشىلار «ۇلى كومپوزيتور ٶز اجالىمەن ٶلدٸ, سالەريگە جالا جابىلدى» دەپ, مۇنى جوققا شىعارا باستادى. موتسارت دٷنيە سالعاننان كەيٸن 32 جىلدان كەيٸن سالەري ٶز تاماعىن كەسٸپ, بٸراق ٶلمەي تٸرٸ قالادى. سالەريدٸڭ دۇشپاندارى «سالەري موتسارتتى ٶلتٸرگەننەن كەيٸن ٶزٸن-ٶزٸ كەشٸرە الماي, ٶزٸن-ٶزٸ ٶلتٸرمەك بولدى» دەپ, ٶسەك-ەڭگٸمە تاراتىپ جٸبەرەدٸ. موتسارتتانۋشىلار: «سالەري ٶتە تانىمال, باقۋاتتى بولدى. موتسارت اقشاعا جارىماي جٷرگەندە, ول شالقىپ ٶمٸر سٷردٸ. ەكەۋٸنٸڭ اراسىندا بەسەكەلەستٸك, باقتالاستىق بولعانى راس. سالەري موتسارتتى قىزعاندى, كٷندەدٸ, بٸراق, ٶلتٸرگەن جوق», – دەيدٸ.
سالەري دە ٷلكەن تالانت ەدٸ, ونىڭ دا تىڭداۋشىلارى مەن تابىنۋشىلارى بولدى. 21 جاسىندا «ارميدا» وپەرالىق شىعارماسىن جازدى. «ارميدا» ەۋروپانىڭ بەدەلدٸ تەاترلارىندا ٷلكەن تابىسپەن ساحنالاندى. ماقتاعان دا, سىناعان دا ەرٸپتەستەرٸ از بولمادى. سالەريدٸڭ شىعارماشىلىعىن قاتتى سىناپ, تٸپتٸ, جوققا شىعارىپ تاستاعانداردىڭ بٸرٸ – موتسارتتىڭ ەكەسٸ, لەوپولد موتسارت ەدٸ. سالەريدٸڭ يمپەراتورمەن قارىم-قاتىناسى جاقسى بولعانى, يمپەراتوردىڭ ونى باعالاعانى, سارايدىڭ كاپەلمەيستەرٸ قىزمەتٸن اتقارعانى – بەرٸ-بەرٸ لەوپولدتىڭ (موتسارتتىڭ ەكەسٸ) جٷيكەسٸنە تيەتٸن. ەكەسٸنٸڭ ويىنشا, «سالەري موتسارت يەمدەنۋگە تيٸس قىزمەتتٸ, بەدەلدٸ يەمدەنٸپ جٷر». ويىن, سالەريگە دەگەن كٶزقاراسىن بالاسىنان جاسىرعان ەمەس. قىسقاسى, «جولى بولعىش يتالياندىقتى» لەوپولد جاراتقان جوق. ول كەزدە ۆەنانى مويىنداتۋ – بٷكٸل ەۋروپانى مويىنداتۋ ەدٸ. يتالياندىقتار تابيعاتىنان مۋزىكاشىل, ساۋىقشىل حالىق قوي. ولار ۆەنادا ٷلكەن تانىمالدىلىققا يە بولىپ جاتتى. ەرينە, بۇل اۆسترييالىق جەرگٸلٸكتٸ مۋزىكانتتارعا ۇناعان جوق. ال موتسارتتىڭ تەربيەسٸندە, كومپوزيتور بولىپ, جارقىراپ تانىلۋىندا ەكەسٸنٸڭ رٶلٸ از بولماعانىن ەستە ۇمىتۋعا بولمايدى. ەكەسٸنٸڭ سالەري تۋرالى پٸكٸرٸ, ەرينە, موتسارتقا ەسەر ەتتٸ. ەكەسٸ سەكٸلدٸ موتسارت تا يتالياندىقتاردى جەك كٶرەتٸن. ەرينە, موتسارتتىڭ ٶزٸن ۇناتپايتىنىن سالەري جاقسى بٸلدٸ. ٶزٸن ۇناتپايتىن ادامدى كٸم جاقسى كٶرسٸن?! جىل ٶتكەن سايىن ولاردىڭ قارىم-قاتىناسى شيەلەنە تٷستٸ. بەس جاسىنان مۋزىكا ەلەمٸندە «ۆۋندەركيند» سانالىپ, اتى جەر جارعان موتسارتتى سالەري دە ٶزٸنٸڭ بەسەكەلەسٸ سانادى. دەرٸگەر ە.گۋلدنەر «موتسارت بەزگەك اۋرۋىمەن اۋىردى. بەزگەك اۋرۋىنىڭ اسقىنعانى سونداي, موتسارت تٶسەكتە قالشىلداپ, ٶز-ٶزٸنە كەلە الماي جاتتى, ول كٷننەن-كٷنگە ەلسٸرەپ, اۋرۋى اسقىنعان ٷستٸنە اسقىنا تٷستٸ», – دەپ جازادى.
مۋزىكاتانۋشىلار بەتحوۆەن سالەريدٸڭ سٷيٸكتٸ شەكٸرتٸ بولعانىن, بەتحوۆەن ۇستازىنا ٷلكەن قۇرمەتپەن قاراعانىن جازادى. قۇلاعى مٷلدەم ەستٸمەي قالعاننان كەيٸن بەتحوۆەن دوستارىمەن سٶيلەسۋگە دەپتەر ارنايدى. مەتر دەپتەرگە ايتاتىن سٶزٸن جازىپ, دوستارىنا كٶرسەتٸپ, ولار استىنا جاۋاپ جازعان. بەتحوۆەننٸڭ بٸر دەپتەرٸندە «قازٸر سالەري قاتتى اۋىرىپ جاتىر. ول مٷلدەم ەسٸن جوعالتتى. ول ٶزٸن موتسارتتىڭ ٶلٸمٸنە كٸنەلٸ سانايدى. ۋ بەرگەنٸن ايتادى» دەگەن جازۋ بار. بٸراق, بۇل جازۋ ناقتى بەتحوۆەنگە تيەسٸلٸ مە, جوق پا, بۇل دا ەلٸ كٷنگە دەيٸن زەرتتەۋشٸلەر اراسىندا پٸكٸرتالاس تۋدىرىپ كەلەدٸ.
مۋزىكا ەلەمٸندەگٸ ٷلكەن فيگۋرا سالەريدٸ ۋاقىت, موتسارتتىڭ ٶلٸمٸ تۋرالى ميف «جاعاعا لاقتىرىپ تاستادى». موتسارتتانۋشىلار سالەريدٸ قانشا اقتاپ جاتسا دا, «موتسارتتى ٶلتٸردٸ» دەگەن كٷيەدەن ارىلار ەمەس.
اياگٷل مانتاي
