Tamyzdyń 16-22 juldyzy aralyǵynda Mońǵoliianyń astanasy Ulanbatyrda Dúniejúzilik 37-poeziia quryltaiy ótti. Bul poeziia quryltaiyn Mońǵoliia jazýshylar odaǵy men Álemdik óner jáne mádeniet akademiiasy birlesip ótkizip, sharaǵa alys-jaqyn 40 eldiń 200 ge jýyq aqyndary bas qosyp, óleń oqydy.
«Tabiǵattyń aqyl-oiy jáne adamdardyń jan-tabiǵaty» degen taqyryp aiasynda ótken merekelik is-sharaǵa sheteldik tańdaýly aqyndarmen qatar, bizdiń elden mońǵol tilinde de qalam terbep, aýdarmalar jasap júrgen aqyn aǵamyz Júkel Hamai jáne Ulyqbek Esdáýletov, Ǵalym Qalibek, Qasymhan Begmanov, Qazybek Isa qatarly aqyndar, soynmen qatar Mońǵoliiada turyp jatqan qazaq aqyny Baiyt Qabanuly shaqyrylypty.
Bul poeziia kongresi týraly Álemdik mádeniet jáne óner akademiiasynyń Mońǵoliia bólimshesiniń jetekshisi Gombojav Mend-Ooioo: Álemdegi barsha aqyndar! Adamzat búgingi tańda úlken synaqtyń aldynda tur. Bizdiń Jer-anamyz tumsa qalpynan kún ozǵan saiyn aiyrylyp, ózen-sýlar lastanyp, jer qyrtysy tozyp, jer silkinisi, teńiz daýyly, qurǵaqshylyq, tabiǵattyń qateri toqtaýsyz etek alyp barady. Jerasty bailyqtaryn asa jyldamdyqpen paidalanyp sarqýdan, jer betindegi ósimdik, janýarlar aimaǵy da joiylýda. Adamzatqa tabiǵattan buiyrǵan táńirlik qasietteri barǵan saiyn quryp, adamdar aqparat toltyrýshy saýyt siiaqty baǵdarlamalanyp, Jer-anamen tamyrlastyǵyn umytyp barady. Osyndai almaǵaiyp tusta biz ne isteýimiz kerek? Aqyndar – ólsheýsiz ýaqyttyń oi-sanasyn jetkizýshi, adamzattyń til mádenietiniń elshisi, tabiǵatpen bite qainasqan túisikterdi sezdirýshi sebepti qazirgi álemge sizderdiń óleńderińiz arqyly jetetin aldaspan sózderińiz asa qajet. Tabiǵat ana men adamzattyń dástúrli yrǵaǵy úzilýge tiis emes.
Biz búgingi tańda poeziia arqyly tabiǵattyń aqyl-oiyn tyńdap, sózdiń ásem yrǵaǵymen adamdardyń tabiǵi kóńil pernesin dóp basa jyrlaýymyz kerek. Tabiǵat anamyz ben adamzattyń arasyn jalǵaýshy – kóńil perneleri úzilse bolmaidy.
Búgin biz poeziia arqyly tabiǵattyń kóńil-kúi, jan-tynysyn toqtaýsyz tyńdap, asyl sóz marjanymen adamdardyń tabiǵi sanasynda buǵyp jatqan sazdy yrǵaqtardy kórkemdik arqyly jyrlaýǵa tiispiz.
Osy uǵymda, biz álemdegi aqyndardy Mońǵoliianyń astanasy Ulanbatyrda bas qosyp, óleń-jyrlaryn oqyp, oǵan qosa Mońǵoliianyń shóleit dalasyna saiahattap; jaqyn syrlasyp, kóńildegi oilaryn ortaǵa salyp, syrarǵalyq jasaý, tájiribeler almasyp, daýystardy biriktirý maqsatynda: 2017. 08.16-22 aralyǵynda «Tabiǵattyń aqyl-oiy jáne adamdardyń jan-tabiǵaty» degen poeziia kúnderine qatysýǵa shaqyramyz. Aqyndar ǵana emes, ult-ulystardyń aqyl-oiynyń kópiri bolǵan óleń-sózdiń aýdarmashylary, ádebiet zertteýshileriniń de qatysýlaryn qalaimyz. Bul rette sizderdi astanadan 500 shaqyrym qashyqtyqtaǵy shól ólkelerdi aralatyp, HIH ǵasyrdaǵy mońǵol aqyny, aǵartýshy, býdda iliminiń oqymystysy Danzanravjaanyń rýhy sińgen jerine baryp, shóldiń erekshe tabiǵatymen, kóshpendilerdiń qyzyqty bolmysymen tanysyp, túngi aspan astynda aqyndyq shabyttaryńyzdy shaqyrýǵa múmkindik jasap otyrmyz», - dep barsha álem aqyndaryna úndeý tastaǵan bolatyn bolatyn.
Bul quryltaidyń ashylý saltanatynda Əlemdik óner jəne mədeniet akademiiasynyń prezidenti Maýris Iang, Mońǵoliia Oqý-aǵartý, mádeniet-ǵylym ministri G.Chýlýýnbaatar, Mońǵoliia Jazýshylar odaǵynyń basqarma keńesi basshysy Ts.Býianzaiaa, belgili jýrnalist, aqyn G.Mend-Ooioolar sóz sóiledi. Qazaqstan delegatsiiasyn bastap barǵan qazaqtyń kórnekti aqyny, memlekettik syilyqtyń laýreaty Ulyqbek Esdáýlet te sóz alyp, uiymdastyrýshylarǵa alǵysyn bildirdi. Ulyqbek Esdáýlet aǵamyzdyń jiynda sóilegen sózin aqyn, aýdarmashy Júkel Hamai mońǵol tiline, basqa tərjimandar aǵylshyn, qytai, ispan, orys tilderine tikelei aýdaryp otyrdy. Sóz sońynda Ulyqbek Esdáýlet quryltaidyń uiymdasyrýshysy, Álemdik Óner jáne mádeniet akademiiasynyń Mońǵoliiadaǵy bólimshesiniń basshysy Gombojav Mend-Ooiooǵa Abai atamyzdyń basmúsinin tartý etip, QR Mədeniet jəne aqparat ministri Arystanbek Muhamediulynyń quttyqtaý hatyn tabystady.
Sondai-aq, osy shara aiasynda Ulanbatyr qalasynyń ákimi S.Batboldynyń demeýshiligimen "Danzanravjaa" halyqaralyq poeziia festivali talantty aqyn H.Iavýýhýlannyń atyndaǵy alleiada bolyp ótti. Bul sharaǵa qatysqan qazaq aqyndary oljaly qaitty. Jan-jaqtan kelgen aqyndardyń arasynan aqyn Júkel Hamai «Poeziia pegasy» syilyǵynyń iegeri atandy. Mońǵoliiada ótken poeziia quryltaiy týraly aqyndarymyzǵa birneshe saýal tastaǵan edik.
Ulyqbek Esdáýlet, aqyn: Álem aqyndary qazaq elinde de bas qossa...
- Aǵa, Mońǵoliiada ótken dúniejúzilik poeziia quryltaiyna qazaq eliniń atynan qatystyńyzdar ǵoi. Qandai ásermen qaittyńyzdar?
- Meniń erterekte jazylǵan «Aqyn degen bir ult bar» deitin óleńim bar. Esenǵali Raýshanovqa arnalǵan. Sol sózim – sóz. Óitkeni, Aqyn degen jurt – násiline, ultyna, tiline, túrine, tegine, dinine, mekenine qaramai minez-qulqy, jan-júregi, bolmys-bitimi, is-áreketi jaǵynan bir-birine asa uqsas keletinin eń alǵash ret sonaý 1978 jyly Poltava qalasynda ótken Jas aqyndardyń búkilodaqtyq festivaline barǵanda baiqaǵam. Tipti tań qaldym. Bári bas qosqanda bir úidiń balalary sekildi. Poshymdary ártúrli, bir-birine uqsamaidy, óleńderi de árqily, bólek-bólek, biraq aralarynda báribir bir jaqyndyq, uqsastyq bary sezilip, kórinip turady. Poeziia forýmdarynda keibireýleri shabyttanyp, esip, ekilenip, qutyrynyp óleń oqyǵanda, bári bir shańyraqta týǵandai. Tipti maqtanshaqtyqtaryna deiin uqsastyǵyn qaitersiń? Bári uqsas, tek jyrlary uqsamaidy, ár basqa.
Bul týystyqty aqyn Muqaǵali Maqataev aǵamyz «Chili - shýaǵym meniń» atty Pablo Nerýdaǵa arnaǵan poemasynda:
«Barlyq aqyn - balasy bir ananyń.
Aqyn kelse ómirge, qýanamyn,
Aqyn ótse ómirden - jylaǵanym.
Barlyq aqyn - balasy bir ananyń», - dep dóp basyp, dál aityp ketken.
Al dúniejúziniń buryn kórmegen, júzdespegen, biraq sóilese ketseń – sóziń úilesetin, ejelden kele jatqan eski tanysyńdai, tipti kópten kórmegen týysyńdai áser beretin ártúrli aqyndarymen kezdesý, tanysý, bilisý, bir shyny shaidy bólip iship, bir-birińniń óleńińdi oqyp, kitap syilasyp, meken-jón, telefon almasyp, jatsynbai, jatyrqamai jarasyp tarqasý úlken ǵanibet. Jańa tanystardan jańa áser alasyń. Óziń kórmegen, barmaǵan qurylyqtardyń óziń siiaqty aqyndarymen júzdesýden, aralasýdan saraiyń ashylyp, sezimiń sergip, kóńiliń marqaiyp, dúnietanymyń men kózqarasyń keńi túsedi. Bizdiń ásermiz de sondai boldy.
- Əlemdik óner jəne mədeniet akademiiasynyń prezidenti óz qolymen sizge sol uiymnyń altyn medalin ári əlemniń úzdik aqyndary qaýymdastyǵyna qabyldaǵany jóninde sertifikatty tapsyrypty. Qazaqstanda osy akademiianyń bólimshesin ashý quqyǵy beriletini jaily jaǵymdy jańalyq bar eken. Bul uiymnyń naqty missiiasy qandai?
- Biz qatysqan poeziia kongresiniń devizi – «Tabiǵat rýhaniiaty nemese adam sanasyndaǵy tabiǵat» dep ataldy. Osy taqyryptyń ózi kóp dúnie aityp tur. Kongress pen festivaldy ótkizýshi Mońǵoliia Poeziia akademiiasy bolǵanymen negizgi joba iesi sol Álemdik óner jáne mádeniet akademiiasy. 1969 jyly BUU men IýNESKO-nyń aiasynda Amerikanyń Kaliforniia shtatynda qurylyp, Parijge ornalasqan. Álemniń kóptegen elderinde óner men mádeniet salalary boiynsha derbes bólimsheleri ashylǵan, bizden basqa kóptegen elderde bar. Mysaly, 2014 jyly meni Qyrǵyzstannyń Halyqaralyq Poeziia akademiiasy múshelikke qabyldaǵan.
Álemdik akademiianyń negizgi maqsaty men qyzmeti - mádeniet pen ónerdi nasihattaý, jalpyadamzattyq qundylyqtar men rýhani qazynalardy qorǵap-saqtaý men órkendetip-damytýǵa yqpal etý, olardyń kúndelikti ómirge kirigýine kómektesý, óskeleń urpaqty halyqtardyń tarihi-mádeni murasyna qasiettep-qurmetteýge baýlý. Al biz qurǵymyz kelip otyrǵan Halyqaralyq poeziia akademiiasynyń negizgi maqsatyna budan basqa elimizdegi rýhani jańǵyrý máselelerine belsene aralasý, ulttyq ádebietti damytýǵa, qazaqtyń klassikalyq jáne zamanaýi shyǵarmalarynyń dúniejúzine tanylýyna úles qosý, t.b. kiredi. Biz óz sheńberimizde tuiyqtalyp qala bermei, halyqaralyq ádebi protsesterdiń bel ortasynda júrýdi kózdep otyrmyz. Aqyn-jazýshy shyǵarmashylyǵy jeke bastyń jumysy, biraq onyń nasihaty, ózge tilderge aýdarylyp, jaryqqa shyǵýy jeke qalamgerdiń qolynan kele bermeýi múmkin, sondyqtan bul isti osyndai uiymdar qolǵa alyp, atqarýy kerek. Mundai ár eldiń belgili degen 50-100-200-300 aqyn-jazýshy, ádebietshisi qatysatyn álemdik, halyqaralyq, qurlyqtyq festival, kongresterdi ótkizý tek qazaq ádebieti úshin ǵana emes, búkil respýblikamyz úshin úlken nasihat, zor abyroi bolar edi. Árbir kezekti poeziia forýmyn ótkizý úshin memleketter arasynda kádimgidei talas júretinin kórip qaittyq. Bul jolǵy básekede tórt jyldan beri usynys berip júrgen Qytai jaǵynyń joly bolyp, 38-kongresti ótkizý mártebesi buiyrdy. Bizdiń enshimizge 2019 jyly ótkiziletin 39-kongress tiiýi múmkin ekenin aitysty.
- Álem aqyndarynyń antologiiasy aǵylshyn tilinde jaryq kórdi ári sizderdiń kitaptaryńyz mońǵol tiline aýdarylypty. Qazaq ádebietinen basqa elden kelgen qalamgerler qanshalyqty xabardar eken? Al aýdarmaǵa aqyn-jazýshylar tarapynan qandai pikir aitylyp jatyr?
- Shynyn aitsaq, qazirgi zamanǵy sheteldik aqyndar Oljastan basqa qazaq aqynyn bilip jatqan joq. Al Mońǵoliia oqyrmandary Abai men Muqaǵalidyń, Oljastyń, Muhtar Shahanovtyń, Serik Aqsuńqarulynyń, Qasymhan Begmanovtyń jáne meniń shyǵarmashylyǵymmen Júkel Hamaidyń aýdarmasy arqyly tanysty. Ashylýynda sóz sóilep, jyr keshinde óleń oqyǵanymnan keiin osydan úsh jyl buryn Ulanbatyrdan shyqqan «Kiiz kitabymdy» izdeýshiler, ózimnen kelip surap alýshylar kóbeidi. Kólemi shaǵyn kitapshadan otyz shaqtysyn aparyp edim, mońǵol aqyndary men oqyrmandary qonaq úige izdep kelisip, pyshaq ústinen úlestirgendei alyp ketisti, áldeneshe suhbat aldy.
Aýdarmalarǵa qandai baǵa berilgenin aqyndarymyzdyń alyp qaitqan júldelerinen de baiqaýǵa bolatyn shyǵar. Maǵan Álemdik akademiianyń altyn medali buiyrǵanda Qasymhan Begmanov Gýmanitariia doktory atandy, Qazybek Isa bar, basqalarymyz Álemdik akademiianyń akademik múshesi atandyq oǵan qosa Júkel Hamai Taivan eliniń «Altyn tyrna» júldesine, Ǵalym Qalibek Mońǵoliia Jazýshylar odaǵynyń «Altyn qalam» júldesine ie boldy.
Baiyt Qabanuly, aqyn: Bul sharany ótkizý arqyly Monǵoliia óz ádebietin nasihattap jatyr
-Baiyt aǵa, tamyzdyń bel ortasynda bastalyp 6 kúnge sozylǵan poeziia kongresi qalai ótti?
- Iá, álemniń 30-40 tan astam elden kelip at basyn Mońǵoliiaǵa tiregen úsh júzdei aqyn, oǵan Mońǵoliianyń eki júzge tarta óz aqyndary qosylyp Mońǵoliia eliniń Úkimet úii ǵimaratynda uly jiynnyń ashylý saltanatyn jasap máslihatyn bastaǵan. Sodan resmi jumysy alty kúnge jalǵasyp jumysyn aiaqtady. Biraq ol jiynnyń arty qazirge deiin jalǵasyp jatyr. Uiymdastyrý jaǵynan ketken azdaǵan qatelik kemshilikterin aitpasaq, bul uly jiyn negizi aitar joq jaqsy ótti. Mońǵol eliniń Elbasynan bastap, qarapaiym oqyrman halqyna deiin buǵan mán berip, asa úlken iltipat kórsetti. Barsha álem aqyndarymen jalǵastyryp, mońǵol ádebietin nasihattady. Ol nasihattaýdyń ishinde mońǵol ádiebietin álem elderiniń tiline aýdarý, ony tanytý, aqyn-jazýshylaryn nasihattaý... degen sekildi kóptegen is-sharalardy atqardy. Bul quryltaidy mońǵoldar osydan segiz jyl buryn óz elinde ótkizgen, mynaý ekinshi ret ótkizýi. Kongrestiń sońǵy kúni kelesi jiyndy qaida ótkizemiz degen máseleni sóilesip óz elinde ótkizýge pikir bildirgen Qytai, Qazaqstan, t.b. degen elderden daýysqa salyp, keler jylǵy kezekti kongress Qytaida ótetin bolyp sheshildi.
- Bizdiń eldiń atynan barǵan qalamgerler delegatsiiasynyń ishinde Ulyqbek Esdáýlet pen Qasymhan Begmanovtyń kitaptary mońǵol tiline aýdarylǵan eken. Monǵol aqyndarynyń bul týraly, jalpy qazaq poeziiasy týraly pikiri qandai?
- Solai Ulyqbek Esdáýlet pen Qasymhan Begmanov aǵalardyń óleńderi monǵol tiline aýdarylyp, kitap bolyp basylǵan. Ol kitaptarǵa degen mońǵol oqyrmandardarynyń pikiri jaman emes. Bul týyndylar týraly keleshekte ádebiet tanýshylardyń pikiri de jaryqqa shyǵatyn bolý kerek.
- Mońǵoliiadaǵy qazaq diosparalarynyń atynan ózińiz qatystyńyz ǵoi. Ózge elden kelgen qalamgerler sizge qandai áser qaldyrdy?
- Iá bul jiynǵa men de qatystym árine. Mundaǵy aita keterlik bir erekshelik - kóp elden kelgen aqyndar bir-biriniń tilderin túsinbegenine qaramai bir-birin esh tilmashsyz túsinisip jatqanda boldy. Beine kóp jyl boiy kezdespei ketip qaita tabysqan aǵa-baýyrlar tárizdi erekshe yqylaspen jolyqty. Sol peiil kóńilmen álem aqyndary bir-biriniń óleńin estip, óz óz tilderine aýdaryp ta jatty. Bul endi ózgeshe sezim ǵoi. Al Qazaqstannan kelgen aqyndarmen osy ýaqytta birge bolyp áńgimelesip, keńesip óz shama-sharqymsha qurmet kórsetip, keshe tańerteń Bishkektiń ushaǵyna otyrǵyzyp, qosh aitystym.
Aijan Tabarak
