«Modiliani» filminde Pikasso Modilianiden «Sen nege meni sonsha jek kóresiń?» dep suraidy. Sonda áigili sýretshi Modilianidiń jaýaby: «Men seni nege jek kórýim kerek? Men bireýdi jek kórsem, ol – ózim».
Negizi, shyn talantty, tabiǵattan erekshe jaratylǵan talant ieleri árqashan ózimen-ózi básekelesedi, ózine kóńili tolmai, ózin-ózi jek kóredi. Ár talanttyń ómir joly ártúrli ǵoi. Bireý kózi tirisinde baǵalanyp, ataq pen abyroiǵa bólenip, bai-baqýatty tursa, bireýdiń joly bolmai, kedeishilikten kóz ashpaidy. Pikasso – kózi tirisinde baǵalanǵan sýretshi. Al qyrsyq, qoǵammen ymyraǵa kelmeitin, kele almaityn Modilianidiń ómiriniń ózi – shym-shytyryq sýret edi, taǵdyrdyń kartinasy.
1884 jyly 12 shildede Amedeo Modiliani dúnie esigin ashqan kúni áke-sheshesiniń «dúniege ul keldi» dep qýanýǵa shamasy kelmedi. Buǵan deiin jaqsy tabys tapqan injener úlken qarjylai qiynshylyqqa ushyrap, tórtinshi balasyn áieli bosanyp jatqanda úiine sottan adamdar kelip, dúnie-múlkin tárkileidi.
Parij – talai daryndy sýretshini álemge tanytty, talai talantty jutyp jiberdi. Bul – ózi sondai sulý jáne talanttarǵa qarap, ajal ezý tartyp turatyn qala. Parij tákappar, asqaq, talantty Modilianidiń ómirimen oinady, álde kerisinshe, sýretshi ajalmen oinap júrdi. Anasy jii aqsha salyp tursa da, Modiliani joqshylyqtan kóz ashpady. Ol kóptegen talanttar sekildi aqsha únemdeýdi bilmedi. Modiliani kimge qaryz bolmady? Aqshasyn tólei almaǵan sýretshini páter ieleri talai ret qýyp shyqty. Olar aqysyna sýretshiniń kartinasyn alyp qaldy. Sýretshi biraz ýaqyt arzan qonaqúilerde turdy. Qonaqúidiń aqshasyn tólemei, qojaiynyn zar qaqsatyp, qashyp ketken sýretshini kóz aldyńyzǵa elestetińizshi. Kafede iship, qaryz bolyp qalǵan kezde de kartinasyn syiǵa tartty. Kafe iesine kartina emes, aqsha kerek edi. Burqyldap júrip, sýretshiniń «birtúrli» kartinasyn alatyn.
Ol óziniń erkindigin shektegen álemge ókpeli edi. Ol ózin óz qoǵamyna kerek tulǵa sezindi. Onyń talanty, shyǵarmashylyq potentsialy tiyn esepteitin páter men qonaqúi ielerine kerek emes edi. Qonatyn jeri bolmaǵan kezde qańǵybastarǵa qosylyp, qańyrap qalǵan ǵimarattarda túnedi. Ony dostary qaljyńdap, «qańǵybas» dep atady. Erkeletip «Modi, bizdiń Modi» dedi. «Modi» frantsýz tilinde «qarǵys atqan» degen maǵynany beredi. Adamnyń taǵdyryna esimi áser etetini – áldeqashan ǵalymdar zerttegen aqiqat. Bálkim, kim biledi, qarǵys atqyr osy laqap esimi onyń joqshylyqtan kóz ashpai, sátsizdikke jii ushyraýyna sebep boldy ma eken?
Dese de, onyń ómirine sáýle túsirip, onyń shyǵarmashylyǵyn túsinip, qoldaǵan adamdar da boldy. Dáriger Pol Aleksandr sýret ónerin qatty jaqsy kóretin. Modilianidiń kartinasyn satyp alyp, sýretshini qýantyp tastaidy. Dáriger bir úiine úisiz-kúisiz júrgen talantty sýretshilerdi kirgizip, olardyń shyǵarmashylyqpen erkin ainalysýyna jaǵdai jasady. Tabiǵatynan jalǵyzdyqty súietin, jalǵyzdyqta sýret salatyn Modiliani kóbine sýretshilermen kelispei, janjaldasyp qalatyn. Árine, iship alǵan sátterinde báriniń sýretine baǵa berip shyǵatyn. Onyń «shynaiy baǵasy» olarǵa unamaityn, árine. Birde tipti qatty qyzyp qalyp, úidegi músinderdi teýip, kartinalardy laqtyra bastaidy. Modilianidi bári súirep, dalaǵa shyǵaryp tastaidy.
Dalada keide baratyn jeri bolmai qonsa, keide iship alyp, esin bilmei uiyqtap jatatyn. Jany tynyshtyq tappai basyn taýǵa da, tasqa da urǵan sýretshi nasha da shekti. Keide tyrjalańash kóshede uiyqtap jatty. Qańǵyp júrse de, sýretshi talǵammen kiinetin. Sulý, symbatty sýretshi áieldermen tez til tabysatyn. Kedeishilikten kóz ashpai, qańǵyp júrse de, áielderdiń júregin jaýlaýdan onyń aldyna eshbir sýretshi túse almady.
Tentek sýretshiniń ómirinde kóp áiel boldy, óte kóp áiel. Modilianige áielder tez ǵashyq bolatyn. Zamandastary: «Modidiń ne siqyry baryn, ony kórgen áielder odan kóz ala almaityn» dep jazady.
Aǵylshyn aqyny Beatris Hastings Modilianidiń sezimine sezimmen jaýap berip, onyń shyǵarmashylyǵynda úlken ról oinady. Ekeýi shyǵarmashylyq týraly áńgimelesip otyryp, birge sharap ishetin. Sońy janjalmen, tóbelespen aiaqtalatyn. Ekeýi qoldaryna ne tússe, bir-birine laqtyryp, uryp, úidiń ishin astan-kesten etetin. Bir-birin azaptap, qinap jaqsy kórgen olar óz sezimderin «mahabbat» dep túsindi. Modilianiden ábden sharshaǵan Beatris qashyp ketedi. Modiliani sharq uryp, Parij kóshelerinen Beatristi izdedi. «Qaityp keletin shyǵar, ol meni shyn súiedi» dep ózi súigen, ózinen bes jas úlken áieldi uzaq kútti. Ózi salǵan Beatristiń portretterine saǵyna qarap, ýaqyt ótkizdi. Biraq olar budan keiin eshqashan kezdespedi.
Bolmysy qarama-qaishylyqqa toly, «men ómirde bireýdi jek kórsem, ol – ózim» deitin sýretshi ómir boiy ózin izdedi. Anyǵy, ómirdegi ózin, shyǵarmashylyqtaǵy ózin izdedi. Bárinen tez jalyǵatyn sýretshi ailap sýret salmai, eshkimmen aralaspai, tósekten turmai, úiden shyqpai, jata beretin. Sondai kúnderi ony bir jan izdep keletin. Mynaý jalǵan ómirden, bolmysy jasandy adamdardan jalyqqan sýretshini ol ǵana túsinetin. Ol – Modilianidiń mýzasy Janna edi. Ózi aitqandai, «taza, pák Jannany súimeý múmkin emes» edi. Jannanyń áke-sheshesi qyzdarynyń evreimen taǵdyryn qosqanyn qalamady. On toǵyz jasynda Janna áke-sheshesiniń qarsylyǵyna qaramastan, úisiz-kúisiz Modilianimen birge ketedi. Janna qańǵybas, qyrsyq sýretshini súigeni sondai, onymen birge bolý úshin búkil qiynshylyqqa tózedi.
Modiliani bolǵan kafelerde tóbeles bolatyn. Iship, qyzyp qalǵan Modilianige tóbelesýge syltaý tabylatyn. Áiteýir ol kafe, barlardan tóbelessiz qaitpaityn. Frantsýz tilin jaqsy meńgergen, biraq aktsentpen sóileitin Modilianidi kópshilik «italiandyq bolar» dep oilaityn. Ol Italiiada týyp-ósti. Frantsýz tilin anasynan úirendi. Ózi ómir súrip jatqan qoǵamnyń evreilerge degen jekkórinish sezimi onyń erkindigin shekteitin. Qyrsyǵyp, keide eshkim suramasa da, ózin «Modiliani – evrei» dep tanystyratyn. Talantyn tanyǵysy kelmeitin, moiyndaǵysy kelmeitin álemge ókpeli edi.
1918 jyly ekeýiniń qyzy ómir esigin ashty. Kishkentai sábi rýhani toqyraýǵa ushyraǵan ákesiniń ómirine sáýle shashty. Ol shabyttanyp, sýret saldy. Ómirge qushtarlyǵy oianyp, Janna men sábiiniń aldyndaǵy jaýapkershiligin sezingendei boldy. Nekelerin qiyp, Jannany qýantqysy keldi. Biraq... ol oiy iske aspady. Týberkýlez derti asqynyp, sýretshini tósekke tańdy. Sýretshi otyz bes jasynda kóz jumdy. Modilianidi jerlegen sátte Jannanyń kózinen bir tamshy da jas shyqpady, ol únsiz turdy. Sebebi, ol ishtei bir sumdyq sheshimge kelip edi. Janna súiiktisi Modiliani kóz jumǵannan keiin bir kúnnen soń ózine qol jumsady. Eń ókinishtisi, Jannanyń qursaǵyndaǵy sábi toǵyz ailyq edi. Jazǵyra almaisyń jáne jazǵyrýǵa tiisti de emespiz... Áigili sýretshi Modilianidiń mýzasy bolý – onyń baqytty hám azapty taǵdyry edi. Modilianidiń jiyrma bes kartinasynyń «keiipkeri» – Janna.
Ónertanýshylar «Modilianidiń shyǵarmashylyǵyn kýbizm ne fobizm aǵymyna jatqyzýǵa bolmaidy, ol ekspressionizm aǵymynyń ókili» deidi. Dese de, sýretshi Parijge alǵash kelgen kezinde alǵashqy kartinalaryn sol sátte «sánde bolǵan» kýbizm aǵymymen salǵany anyq.
Nemis sýretshisi Liýdvig Meidner Modilianidi «Bizdiń Modi joqshylyqqa eshqashan bas qatyrmaǵan eń sońǵy bogema. Ol – tym erkin edi» dep jazady. Modilianidiń qai sýretin alsaq ta, mysaly, «Qalyńdyq pen kúieý», «Evrei qyzy», «Madam Pompadýr», «Balaly syǵan áieli» – bárinde sýretshiniń jan dúniesiniń erkindigi baiqalady. Iá, Modiliani – ómirde de, shyǵarmashylyqta da erkindigin joǵaltpaǵan sýretshi.
Aiagúl Mantai, Máskeý
"Aiqyn" gazeti
