«موديلياني» فيلمٸندە پيكاسسو موديليانيدەن «سەن نەگە مەنٸ سونشا جەك كٶرەسٸڭ?» دەپ سۇرايدى. سوندا ەيگٸلٸ سۋرەتشٸ موديليانيدٸڭ جاۋابى: «مەن سەنٸ نەگە جەك كٶرۋٸم كەرەك? مەن بٸرەۋدٸ جەك كٶرسەم, ول – ٶزٸم».
نەگٸزٸ, شىن تالانتتى, تابيعاتتان ەرەكشە جاراتىلعان تالانت يەلەرٸ ەرقاشان ٶزٸمەن-ٶزٸ بەسەكەلەسەدٸ, ٶزٸنە كٶڭٸلٸ تولماي, ٶزٸن-ٶزٸ جەك كٶرەدٸ. ەر تالانتتىڭ ٶمٸر جولى ەرتٷرلٸ عوي. بٸرەۋ كٶزٸ تٸرٸسٸندە باعالانىپ, اتاق پەن ابىرويعا بٶلەنٸپ, باي-باقۋاتتى تۇرسا, بٸرەۋدٸڭ جولى بولماي, كەدەيشٸلٸكتەن كٶز اشپايدى. پيكاسسو – كٶزٸ تٸرٸسٸندە باعالانعان سۋرەتشٸ. ال قىرسىق, قوعاممەن ىمىراعا كەلمەيتٸن, كەلە المايتىن موديليانيدٸڭ ٶمٸرٸنٸڭ ٶزٸ – شىم-شىتىرىق سۋرەت ەدٸ, تاعدىردىڭ كارتيناسى.
1884 جىلى 12 شٸلدەدە امەدەو موديلياني دٷنيە ەسٸگٸن اشقان كٷنٸ ەكە-شەشەسٸنٸڭ «دٷنيەگە ۇل كەلدٸ» دەپ قۋانۋعا شاماسى كەلمەدٸ. بۇعان دەيٸن جاقسى تابىس تاپقان ينجەنەر ٷلكەن قارجىلاي قيىنشىلىققا ۇشىراپ, تٶرتٸنشٸ بالاسىن ەيەلٸ بوسانىپ جاتقاندا ٷيٸنە سوتتان ادامدار كەلٸپ, دٷنيە-مٷلكٸن تەركٸلەيدٸ.
پاريج – تالاي دارىندى سۋرەتشٸنٸ ەلەمگە تانىتتى, تالاي تالانتتى جۇتىپ جٸبەردٸ. بۇل – ٶزٸ سونداي سۇلۋ جەنە تالانتتارعا قاراپ, اجال ەزۋ تارتىپ تۇراتىن قالا. پاريج تەكاپپار, اسقاق, تالانتتى موديليانيدٸڭ ٶمٸرٸمەن وينادى, ەلدە كەرٸسٸنشە, سۋرەتشٸ اجالمەن ويناپ جٷردٸ. اناسى جيٸ اقشا سالىپ تۇرسا دا, موديلياني جوقشىلىقتان كٶز اشپادى. ول كٶپتەگەن تالانتتار سەكٸلدٸ اقشا ٷنەمدەۋدٸ بٸلمەدٸ. موديلياني كٸمگە قارىز بولمادى? اقشاسىن تٶلەي الماعان سۋرەتشٸنٸ پەتەر يەلەرٸ تالاي رەت قۋىپ شىقتى. ولار اقىسىنا سۋرەتشٸنٸڭ كارتيناسىن الىپ قالدى. سۋرەتشٸ بٸراز ۋاقىت ارزان قوناقٷيلەردە تۇردى. قوناقٷيدٸڭ اقشاسىن تٶلەمەي, قوجايىنىن زار قاقساتىپ, قاشىپ كەتكەن سۋرەتشٸنٸ كٶز الدىڭىزعا ەلەستەتٸڭٸزشٸ. كافەدە ٸشٸپ, قارىز بولىپ قالعان كەزدە دە كارتيناسىن سىيعا تارتتى. كافە يەسٸنە كارتينا ەمەس, اقشا كەرەك ەدٸ. بۇرقىلداپ جٷرٸپ, سۋرەتشٸنٸڭ «بٸرتٷرلٸ» كارتيناسىن الاتىن.
ول ٶزٸنٸڭ ەركٸندٸگٸن شەكتەگەن ەلەمگە ٶكپەلٸ ەدٸ. ول ٶزٸن ٶز قوعامىنا كەرەك تۇلعا سەزٸندٸ. ونىڭ تالانتى, شىعارماشىلىق پوتەنتسيالى تيىن ەسەپتەيتٸن پەتەر مەن قوناقٷي يەلەرٸنە كەرەك ەمەس ەدٸ. قوناتىن جەرٸ بولماعان كەزدە قاڭعىباستارعا قوسىلىپ, قاڭىراپ قالعان عيماراتتاردا تٷنەدٸ. ونى دوستارى قالجىڭداپ, «قاڭعىباس» دەپ اتادى. ەركەلەتٸپ «مودي, بٸزدٸڭ مودي» دەدٸ. «مودي» فرانتسۋز تٸلٸندە «قارعىس اتقان» دەگەن ماعىنانى بەرەدٸ. ادامنىڭ تاعدىرىنا ەسٸمٸ ەسەر ەتەتٸنٸ – ەلدەقاشان عالىمدار زەرتتەگەن اقيقات. بەلكٸم, كٸم بٸلەدٸ, قارعىس اتقىر وسى لاقاپ ەسٸمٸ ونىڭ جوقشىلىقتان كٶز اشپاي, سەتسٸزدٸككە جيٸ ۇشىراۋىنا سەبەپ بولدى ما ەكەن?
دەسە دە, ونىڭ ٶمٸرٸنە سەۋلە تٷسٸرٸپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىن تٷسٸنٸپ, قولداعان ادامدار دا بولدى. دەرٸگەر پول الەكساندر سۋرەت ٶنەرٸن قاتتى جاقسى كٶرەتٸن. موديليانيدٸڭ كارتيناسىن ساتىپ الىپ, سۋرەتشٸنٸ قۋانتىپ تاستايدى. دەرٸگەر بٸر ٷيٸنە ٷيسٸز-كٷيسٸز جٷرگەن تالانتتى سۋرەتشٸلەردٸ كٸرگٸزٸپ, ولاردىڭ شىعارماشىلىقپەن ەركٸن اينالىسۋىنا جاعداي جاسادى. تابيعاتىنان جالعىزدىقتى سٷيەتٸن, جالعىزدىقتا سۋرەت سالاتىن موديلياني كٶبٸنە سۋرەتشٸلەرمەن كەلٸسپەي, جانجالداسىپ قالاتىن. ەرينە, ٸشٸپ العان سەتتەرٸندە بەرٸنٸڭ سۋرەتٸنە باعا بەرٸپ شىعاتىن. ونىڭ «شىنايى باعاسى» ولارعا ۇنامايتىن, ەرينە. بٸردە تٸپتٸ قاتتى قىزىپ قالىپ, ٷيدەگٸ مٷسٸندەردٸ تەۋٸپ, كارتينالاردى لاقتىرا باستايدى. موديليانيدٸ بەرٸ سٷيرەپ, دالاعا شىعارىپ تاستايدى.
دالادا كەيدە باراتىن جەرٸ بولماي قونسا, كەيدە ٸشٸپ الىپ, ەسٸن بٸلمەي ۇيىقتاپ جاتاتىن. جانى تىنىشتىق تاپپاي باسىن تاۋعا دا, تاسقا دا ۇرعان سۋرەتشٸ ناشا دا شەكتٸ. كەيدە تىرجالاڭاش كٶشەدە ۇيىقتاپ جاتتى. قاڭعىپ جٷرسە دە, سۋرەتشٸ تالعاممەن كيٸنەتٸن. سۇلۋ, سىمباتتى سۋرەتشٸ ەيەلدەرمەن تەز تٸل تابىساتىن. كەدەيشٸلٸكتەن كٶز اشپاي, قاڭعىپ جٷرسە دە, ەيەلدەردٸڭ جٷرەگٸن جاۋلاۋدان ونىڭ الدىنا ەشبٸر سۋرەتشٸ تٷسە المادى.
تەنتەك سۋرەتشٸنٸڭ ٶمٸرٸندە كٶپ ەيەل بولدى, ٶتە كٶپ ەيەل. موديليانيگە ەيەلدەر تەز عاشىق بولاتىن. زامانداستارى: «موديدٸڭ نە سيقىرى بارىن, ونى كٶرگەن ەيەلدەر ودان كٶز الا المايتىن» دەپ جازادى.
اعىلشىن اقىنى بەاتريس حاستينگس موديليانيدٸڭ سەزٸمٸنە سەزٸممەن جاۋاپ بەرٸپ, ونىڭ شىعارماشىلىعىندا ٷلكەن رٶل وينادى. ەكەۋٸ شىعارماشىلىق تۋرالى ەڭگٸمەلەسٸپ وتىرىپ, بٸرگە شاراپ ٸشەتٸن. سوڭى جانجالمەن, تٶبەلەسپەن اياقتالاتىن. ەكەۋٸ قولدارىنا نە تٷسسە, بٸر-بٸرٸنە لاقتىرىپ, ۇرىپ, ٷيدٸڭ ٸشٸن استان-كەستەن ەتەتٸن. بٸر-بٸرٸن ازاپتاپ, قيناپ جاقسى كٶرگەن ولار ٶز سەزٸمدەرٸن «ماحاببات» دەپ تٷسٸندٸ. موديليانيدەن ەبدەن شارشاعان بەاتريس قاشىپ كەتەدٸ. موديلياني شارق ۇرىپ, پاريج كٶشەلەرٸنەن بەاتريستٸ ٸزدەدٸ. «قايتىپ كەلەتٸن شىعار, ول مەنٸ شىن سٷيەدٸ» دەپ ٶزٸ سٷيگەن, ٶزٸنەن بەس جاس ٷلكەن ەيەلدٸ ۇزاق كٷتتٸ. ٶزٸ سالعان بەاتريستٸڭ پورترەتتەرٸنە ساعىنا قاراپ, ۋاقىت ٶتكٸزدٸ. بٸراق ولار بۇدان كەيٸن ەشقاشان كەزدەسپەدٸ.
بولمىسى قاراما-قايشىلىققا تولى, «مەن ٶمٸردە بٸرەۋدٸ جەك كٶرسەم, ول – ٶزٸم» دەيتٸن سۋرەتشٸ ٶمٸر بويى ٶزٸن ٸزدەدٸ. انىعى, ٶمٸردەگٸ ٶزٸن, شىعارماشىلىقتاعى ٶزٸن ٸزدەدٸ. بەرٸنەن تەز جالىعاتىن سۋرەتشٸ ايلاپ سۋرەت سالماي, ەشكٸممەن ارالاسپاي, تٶسەكتەن تۇرماي, ٷيدەن شىقپاي, جاتا بەرەتٸن. سونداي كٷندەرٸ ونى بٸر جان ٸزدەپ كەلەتٸن. مىناۋ جالعان ٶمٸردەن, بولمىسى جاساندى ادامداردان جالىققان سۋرەتشٸنٸ ول عانا تٷسٸنەتٸن. ول – موديليانيدٸڭ مۋزاسى جاننا ەدٸ. ٶزٸ ايتقانداي, «تازا, پەك جاننانى سٷيمەۋ مٷمكٸن ەمەس» ەدٸ. جاننانىڭ ەكە-شەشەسٸ قىزدارىنىڭ ەۆرەيمەن تاعدىرىن قوسقانىن قالامادى. ون توعىز جاسىندا جاننا ەكە-شەشەسٸنٸڭ قارسىلىعىنا قاراماستان, ٷيسٸز-كٷيسٸز موديليانيمەن بٸرگە كەتەدٸ. جاننا قاڭعىباس, قىرسىق سۋرەتشٸنٸ سٷيگەنٸ سونداي, ونىمەن بٸرگە بولۋ ٷشٸن بٷكٸل قيىنشىلىققا تٶزەدٸ.
موديلياني بولعان كافەلەردە تٶبەلەس بولاتىن. ٸشٸپ, قىزىپ قالعان موديليانيگە تٶبەلەسۋگە سىلتاۋ تابىلاتىن. ەيتەۋٸر ول كافە, بارلاردان تٶبەلەسسٸز قايتپايتىن. فرانتسۋز تٸلٸن جاقسى مەڭگەرگەن, بٸراق اكتسەنتپەن سٶيلەيتٸن موديليانيدٸ كٶپشٸلٸك «يتالياندىق بولار» دەپ ويلايتىن. ول يتالييادا تۋىپ-ٶستٸ. فرانتسۋز تٸلٸن اناسىنان ٷيرەندٸ. ٶزٸ ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان قوعامنىڭ ەۆرەيلەرگە دەگەن جەككٶرٸنٸش سەزٸمٸ ونىڭ ەركٸندٸگٸن شەكتەيتٸن. قىرسىعىپ, كەيدە ەشكٸم سۇراماسا دا, ٶزٸن «موديلياني – ەۆرەي» دەپ تانىستىراتىن. تالانتىن تانىعىسى كەلمەيتٸن, مويىنداعىسى كەلمەيتٸن ەلەمگە ٶكپەلٸ ەدٸ.
1918 جىلى ەكەۋٸنٸڭ قىزى ٶمٸر ەسٸگٸن اشتى. كٸشكەنتاي سەبي رۋحاني توقىراۋعا ۇشىراعان ەكەسٸنٸڭ ٶمٸرٸنە سەۋلە شاشتى. ول شابىتتانىپ, سۋرەت سالدى. ٶمٸرگە قۇشتارلىعى ويانىپ, جاننا مەن سەبيٸنٸڭ الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸگٸن سەزٸنگەندەي بولدى. نەكەلەرٸن قيىپ, جاننانى قۋانتقىسى كەلدٸ. بٸراق... ول ويى ٸسكە اسپادى. تۋبەركۋلەز دەرتٸ اسقىنىپ, سۋرەتشٸنٸ تٶسەككە تاڭدى. سۋرەتشٸ وتىز بەس جاسىندا كٶز جۇمدى. موديليانيدٸ جەرلەگەن سەتتە جاننانىڭ كٶزٸنەن بٸر تامشى دا جاس شىقپادى, ول ٷنسٸز تۇردى. سەبەبٸ, ول ٸشتەي بٸر سۇمدىق شەشٸمگە كەلٸپ ەدٸ. جاننا سٷيٸكتٸسٸ موديلياني كٶز جۇمعاننان كەيٸن بٸر كٷننەن سوڭ ٶزٸنە قول جۇمسادى. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, جاننانىڭ قۇرساعىنداعى سەبي توعىز ايلىق ەدٸ. جازعىرا المايسىڭ جەنە جازعىرۋعا تيٸستٸ دە ەمەسپٸز... ەيگٸلٸ سۋرەتشٸ موديليانيدٸڭ مۋزاسى بولۋ – ونىڭ باقىتتى ھەم ازاپتى تاعدىرى ەدٸ. موديليانيدٸڭ جيىرما بەس كارتيناسىنىڭ «كەيٸپكەرٸ» – جاننا.
ٶنەرتانۋشىلار «موديليانيدٸڭ شىعارماشىلىعىن كۋبيزم نە فوبيزم اعىمىنا جاتقىزۋعا بولمايدى, ول ەكسپرەسسيونيزم اعىمىنىڭ ٶكٸلٸ» دەيدٸ. دەسە دە, سۋرەتشٸ پاريجگە العاش كەلگەن كەزٸندە العاشقى كارتينالارىن سول سەتتە «سەندە بولعان» كۋبيزم اعىمىمەن سالعانى انىق.
نەمٸس سۋرەتشٸسٸ ليۋدۆيگ مەيدنەر موديليانيدٸ «بٸزدٸڭ مودي جوقشىلىققا ەشقاشان باس قاتىرماعان ەڭ سوڭعى بوگەما. ول – تىم ەركٸن ەدٸ» دەپ جازادى. موديليانيدٸڭ قاي سۋرەتٸن الساق تا, مىسالى, «قالىڭدىق پەن كٷيەۋ», «ەۆرەي قىزى», «مادام پومپادۋر», «بالالى سىعان ەيەلٸ» – بەرٸندە سۋرەتشٸنٸڭ جان دٷنيەسٸنٸڭ ەركٸندٸگٸ بايقالادى. يە, موديلياني – ٶمٸردە دە, شىعارماشىلىقتا دا ەركٸندٸگٸن جوعالتپاعان سۋرەتشٸ.
اياگٷل مانتاي, مەسكەۋ
"ايقىن" گازەتٸ
