Sýret: idel-tat.ru
Tatardyń kúresker, uly aqyny Musa Mustafauly Jálel ótken ǵasyrda qazaq eliniń astanasy bolǵan, qazirgi Reseidiń quramyndaǵy Orynbor oblysynyń aýmaǵyndaǵy Mustafa aýylynda 1906 jyly dúniege kelgen. Kishkentaiynan aýyldaǵy qazaq balalarymen oinap ósken ol qazaqshaǵa jetik bolǵan. Alǵashqy óleń-jyrlaryn bozbala kezinen jaza bastaǵan daryndy aqyn, 1931 jyly Máskeýdiń Memlekettik ýniversitetin úzdik bitiredi. Sonan keiingi jyldary, sol Máskeýde shyǵatyn tatar tilindegi «Jas dostar» jáne «Oktiabr perzenti» jýrnaldarynyń redaktory bolyp qyzmet atqarady. Osy kezeńde ainalasyna tatardyń jáne baýyrlas túrki elderiniń oqyp júrgen jastaryn jinap, olardyń el bolashaǵy úshin durys jolǵa túsip, qajyrly jumys isteýlerine septigin tigizedi. Sondai-aq týǵan eline kelip, 1939-1941 jyldary Tatarstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy bolyp qyzmet etedi. Soǵys bastalǵan jyldary Keńestik Qyzyl armiianyń qatarynda, qalammen, qarýmen fashisttik Germaniiaǵa qarsy soǵysqa qatysady. Soǵys bitken soń, marqum bolyp ketse de, 1956 jyly surapyl maidanda kórsetken erligi úshin Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵy beriledi. Osy ataqqa deiin, 1948 jyly KSRO Memlekettik syilyǵynyń laýreaty ataǵymen marapattalady.
Aqyn óziniń tiri kezinde jazǵan: «Tarazy», «Ótken joldar», «Ekpindi partizan», «Kóktem sapary», «Ordendi milliondar» taǵy basqa jyr kitaptarymen jáne «Altynshash», «Ildar» operalarynyń avtory retinde keńinen tanylady. Onyń jaý qapasynda tar jol, taiǵaq keshýde júrip jazǵan ataqty «Moabit túrmesinde» atty óleńder jinaǵy Keńester Odaǵynda joǵary baǵalanyp, keiinnen tatardyń bul ataqty azamatyna uly Muhtar Áýezovtyń dáneker bolýymen, halyqaralyq Lenindik syilyqtyń laýreaty ataǵy beriledi.
Sol jaý qolynda tutqyn bola júrip;
- Ashshy mynaý qarańǵylyq saraiyn,
Boi jazaiyn, bostandyqqa baraiyn!
Qaida sonda erkin ósken keń dalam?
Kóz jiberip biik shyńnan qaraiyn! – dep ashy jalynmen jyrlaidy.
Joǵaryda aitqanymyzdai, Musa Jálel - qazaqsha jaqsy sóilegen azamat. Qazaq ánderin naqyshyna keltirip oryndaityn adam bolǵan. Múmkin munysy Orynbor aimaǵyndaǵy qazaqtardyń arasynda óskendikten bolar. Qazaq elin sonshalyqty qurmettegen.
Soǵystyń alǵashqy ýaqyttarynda Keńes Odaǵynyń áskerleri nemis fashistterinen kúirei jeńilip, keri shegingendigin bilemiz. Kóptegen Keńes armiialary jaýdan oisyrai utylyp, quramyndaǵy milliondaǵan adamdar nemisterdiń qolyna tústi. Ásirese, Qyrym túbegimen, Harkov baǵytyndaǵy maidanda Keńes áskerleri túbegeili jeńildi. 47, 44, 51 jáne 9, 57, 6-shy armiialardyń tas-talqany shyǵyp, qyrylyp ketti. Belarýssiia men Ýkraina jaý qolynda qaldy. Leningrad qorshaýǵa alyndy. Sonyń bir dáleli, armiia generaly Vlasovtyń satqyndyq áreketiniń arqasynda, qaramaǵyndaǵy million jarym adam fashistterdiń qolyna berildi. Bular, Máskeýdi de tastap keterme edi, eger Qazaqstandyq 316-shy diviziia bolmaǵanda!
Maidan dalasyndaǵy surapyl soǵys kezińde, maidandyq «Otvaga» gazetiniń tilshisi Musa Jáleldiń iyǵyna jaý oǵynyń jarqynshaǵy tiedi. Dáriianyń asaý tolqyny soqqandai ony redaktsiianyń arnaiy mashinasynan julyp alyp, biraz jerge laqtyryp tastaidy. Sol jaq burǵanasy edáýir zaqymdanǵan onyń sol qoly salbyrap bos qalady. Bul 1942 jyldyń shilde aiy bolatyn. Bunyń qalai bolǵandyǵyn aqynnyń «Moabit dápterindegi» «Keshire gór, Otan» degen óleńi jaýap beredi. Qatty jaralanyp, qansyraǵan jaýynger aqyn ózin endi bolmaǵanda atyp tastai jazdaidy, biraq, qolyndaǵy qarýy ot almai qalady. Sóitip, jaý qolyna túsedi.
Musa Jálel taǵdyr tálkegimen áýeli Dvinsk túbindegi, sodan soń Riga, Kaýnas mańaiyndaǵy, keiin Helm, Orsh, Sedlts, Výstraý eldi mekenderindegi lagerlerdi kezedi. Birneshe ai osylai biraz jerdi sharlatyp, sandaltqan soń nemister ony Polsha jerindegi Demblin qorǵanyndaǵy qapasqa ákeledi. Edil aimaǵynan shyqqan ulttardy, negizinen tatarlar men bashqurttardy, fashistter osy jerge jinai bastady. Bul túsinikti jaǵdai bolatyn. Óitkeni, 1942 jyldyń sáýir aiynda Gitler ártúrli ulttyq bólimderdi, sondai-aq, tamyzda Edil – Oral halyqtarynyń (onyń ishinde qazaqtarda bar) legionyn qurý jónindegi buiryqqa qol qoiady. Túrkistan Ulttyq komitetint Vali Kaiým-han jetekshilik etse, Edil tatarlary komitetin Shafi Almazov basqarady. Musa Jálel óziniń dostarymen birge, tutqynǵa túsken keńes áskerleri arasynda listovkalar taratyp, qupiia jaǵdaida jasyryn qarsylasý tobtaryn qurady. Biraq, aralarynan shyqqan satqyndardyń kesirinen, jaý jaǵy bulardyń áreketin bilip qoiyp, Musa Jálel 1943 jyldyń tamyzynda Radomda qatań qadaǵalaýdaǵy abaqtyǵa jabylady. Sonymen qatar, kelesi kúni Radom, Edlin, sondai-aq, Berlindegi, Poznandaǵy, Gambýrgtegi, Výstraýdaǵy, Svinemiýnde ornalasqan lagerlerdegi bulardyń jaqtastary túgelimen tutqynǵa alynady. Qatty qinaýdan ótken aqynnyń qoldary syndyrylyp, saýsaqtary ýaqtalady. Biraq, aqyn men onyń jaqtastary ózderinen basqa eshkimdi ustap bermeidi. 1944 jyldyń tamyzynda ótken áskeri sot bulardy atý jazasyna kesedi. Sondai-aq, Musa Jálelmen birge otyrǵan Moabit, Tegel, Shpandaý jáne Drezden túrmelerindegi myńdaǵan tatarlardy bularmen qosyp, bir ýaqytta atyp tastaidy.
Endi, «Moabit dápteriniń» bizge qalai jetkenin aita keteiik.
Fashisttik túrmelerde tutqyn bolyp júrgen Musa Jálel, jaýǵa qarsylastardyń astyrtyn tobyna qatysyp, kóptegen is-sharalarǵa jetekshilik etedi. Osy togtyń quramyndaǵy qandy kóilek dosy, belgili tatar aqyny Abdolla Álishtiń óleń dápteri men óz dápterin qosyp, sol túrmedegi Ǵabbas Sharipov degenge tabys etedi. «Bizdiń bul tozaqtan shyǵý-shyqpaýymyz eki talai, al seni bosatýǵa tiis. Sondyqtan, sen bul dápterlerdi aman saqtap, kóshirip jazyp alyp, elge jónelte alatyn senimdi bireýge tapsyr», - deidi ol Sharipovqa. Aitqandai, Ǵabbas Sharipov túrmeden bosatylyp, 1944 jyly Frantsiiaǵa jóneltiledi. Onda ol álgi dápterlerdi Nyǵymet Tóreǵulov degenge beredi. Sol Tóreǵulov 1946 jyly muny Tatarstan Jazýshylar Odaǵyna tabys etedi. Al ekinshi dápteri túrmeles Belgiialyq dosy Andre Tammermons arqyly jetkeni belgili. Degenmen, Musanyń úshinshi dápteri bolǵan degen de laqap bar. Biraq, ázirge onyń taǵdyry belgisiz.
Dápterdiń birinde 60, ekinshisinde 33 óleń bar. Sonyń birinshisiniń sońǵy muqabasynda aqyn óziniń ósiet-tilegin jazyp qaldyrǵan eken.
«Tatarsha oqi biletin jáne dápterdi oqyp shyqqan dosqa. Muny jazǵan belgili tatar aqyns Musa Jálel. Onyń mán-jaiy mynadai: 1906 jyly týǵan. Moskvada da, Qazanda da páteri bar. Óz elinde úlken aqyndardyń biri bop sanalady. 1942 jyly maidanda aiqastarda júrip, tutqynǵa túsip qaldy. Sol tutqynda azap ataýlynyń bárin basynan keshirdi, qysqa kúnde 40 ólimnen ótti, sodan soń Berlinge ákelindi. Munda ol astyrtyn uiymdarǵa, sovet nasihatyn taratýǵa qatysty dep aiyptalyp, túrmege qamaldy. Endi ony ólim jazasyna kesedi. Óledi ol. Biraq, tutqyn men qamaýda júrip jazǵan 115 óleńi artynda qalyp bara jatyr. Onyń oilaityny da solardyń taǵdyry. Sondyqtan ol 115 óleńiń eń bolmasa alpysyn kóshirip jazyp qaldyrýǵa talpyndy. Eger osynaý dápter seniń qolyna tie qalsa, muqiiat, uqyptap aq qaǵazǵa kóshirip jazyp, saqtap qoia kór de, soǵystan soń Qazanǵa habarla, tatar halqynyń qaza tapqan aqynynyń óleńderi dep jaryqqa shyǵar. Meniń ósietim osy. Musa Jálel. 1943. Dekabr.», - dep jazypty.
Jyrymnan ot tutandyrdym gúrletip,
Aittym, júrek, ádilettik qosqandy.
Jyrymmenen jeńdim jaýdy kúiretip,
Jyrymmenen aialadym dostardy, - dep jazady qapasta júrgen tatar aqyny.
Soǵystan keiin ardager aqyndy týǵan eli qaita tiriltti deýge bolady. Onyń esimin qaza tapqan myńdaǵan adamdardyń ishinen izdep taýyp, arshyp alý, ár jyryn baǵa jetpestei baǵalaý jáne dúnie júzine maqtanyshpen pash etý ońai sharýa emes. Zamannyń qiyn keziniń ózinde-aq, Kremlden talab etý arqyly, Keńes Odaǵynyń batyr ataǵyn bergizý, Lenindik syilyqtyń iegeri atandyrý, tatar jurty úshin ońai bolǵan joq. Mundai talapshyldyq pen kúreskerlik bizdiń qazaqtar úshin de úlgi tutarlyq is deýge bolady.
Musanyń «Moabit dápterindegi» jazǵan óleńderi – biik kórkemdik qasietke, naǵyz aqyndyq sheberlikke, ǵalamat kúsh-qairatqa, jarqyn optimizmge jáne partiotizmge toly óleńder. Sonymen qatar, bul jyrlardyń jaýyngerlik kúshin aita kele, onyń ǵajaiyp lirik ekenin de kórýge bolady. Óleńderin oqyp otyrǵanda, adam tebirenbei qoimaidy.
Bostandyq elimmenen, halyqpenen
Birge bop, tolǵap alǵa bara berem! – dep óziniń aqyndyq baǵytyn usynady.
Beisenǵazy Ulyqbek
Qazaqstan Jýrnalister odaǵynyń múshesi