سۋرەت: idel-tat.ru
تاتاردىڭ كٷرەسكەر, ۇلى اقىنى مۇسا مۇستافاۇلى جەلەل ٶتكەن عاسىردا قازاق ەلٸنٸڭ استاناسى بولعان, قازٸرگٸ رەسەيدٸڭ قۇرامىنداعى ورىنبور وبلىسىنىڭ اۋماعىنداعى مۇستافا اۋىلىندا 1906 جىلى دٷنيەگە كەلگەن. كٸشكەنتايىنان اۋىلداعى قازاق بالالارىمەن ويناپ ٶسكەن ول قازاقشاعا جەتٸك بولعان. العاشقى ٶلەڭ-جىرلارىن بوزبالا كەزٸنەن جازا باستاعان دارىندى اقىن, 1931 جىلى مەسكەۋدٸڭ مەملەكەتتٸك ۋنيۆەرسيتەتٸن ٷزدٸك بٸتٸرەدٸ. سونان كەيٸنگٸ جىلدارى, سول مەسكەۋدە شىعاتىن تاتار تٸلٸندەگٸ «جاس دوستار» جەنە «وكتيابر پەرزەنتٸ» جۋرنالدارىنىڭ رەداكتورى بولىپ قىزمەت اتقارادى. وسى كەزەڭدە اينالاسىنا تاتاردىڭ جەنە باۋىرلاس تٷركٸ ەلدەرٸنٸڭ وقىپ جٷرگەن جاستارىن جيناپ, ولاردىڭ ەل بولاشاعى ٷشٸن دۇرىس جولعا تٷسٸپ, قاجىرلى جۇمىس ٸستەۋلەرٸنە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. سونداي-اق تۋعان ەلٸنە كەلٸپ, 1939-1941 جىلدارى تاتارستان جازۋشىلار وداعى باسقارماسىنىڭ تٶراعاسى بولىپ قىزمەت ەتەدٸ. سوعىس باستالعان جىلدارى كەڭەستٸك قىزىل ارمييانىڭ قاتارىندا, قالاممەن, قارۋمەن فاشيستتٸك گەرمانيياعا قارسى سوعىسقا قاتىسادى. سوعىس بٸتكەن سوڭ, مارقۇم بولىپ كەتسە دە, 1956 جىلى سۇراپىل مايداندا كٶرسەتكەن ەرلٸگٸ ٷشٸن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعى بەرٸلەدٸ. وسى اتاققا دەيٸن, 1948 جىلى كسرو مەملەكەتتٸك سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتاعىمەن ماراپاتتالادى.
اقىن ٶزٸنٸڭ تٸرٸ كەزٸندە جازعان: «تارازى», «ٶتكەن جولدار», «ەكپٸندٸ پارتيزان», «كٶكتەم ساپارى», «وردەندٸ ميلليوندار» تاعى باسقا جىر كٸتاپتارىمەن جەنە «التىنشاش», «يلدار» وپەرالارىنىڭ اۆتورى رەتٸندە كەڭٸنەن تانىلادى. ونىڭ جاۋ قاپاسىندا تار جول, تايعاق كەشۋدە جٷرٸپ جازعان اتاقتى «موابيت تٷرمەسٸندە» اتتى ٶلەڭدەر جيناعى كەڭەستەر وداعىندا جوعارى باعالانىپ, كەيٸننەن تاتاردىڭ بۇل اتاقتى ازاماتىنا ۇلى مۇحتار ەۋەزوۆتىڭ دەنەكەر بولۋىمەن, حالىقارالىق لەنيندٸك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى اتاعى بەرٸلەدٸ.
سول جاۋ قولىندا تۇتقىن بولا جٷرٸپ;
- اششى مىناۋ قاراڭعىلىق سارايىن,
بوي جازايىن, بوستاندىققا بارايىن!
قايدا سوندا ەركٸن ٶسكەن كەڭ دالام?
كٶز جٸبەرٸپ بيٸك شىڭنان قارايىن! – دەپ اششى جالىنمەن جىرلايدى.
جوعارىدا ايتقانىمىزداي, مۇسا جەلەل - قازاقشا جاقسى سٶيلەگەن ازامات. قازاق ەندەرٸن ناقىشىنا كەلتٸرٸپ ورىندايتىن ادام بولعان. مٷمكٸن مۇنىسى ورىنبور ايماعىنداعى قازاقتاردىڭ اراسىندا ٶسكەندٸكتەن بولار. قازاق ەلٸن سونشالىقتى قۇرمەتتەگەن.
سوعىستىڭ العاشقى ۋاقىتتارىندا كەڭەس وداعىنىڭ ەسكەرلەرٸ نەمٸس فاشيستتەرٸنەن كٷيرەي جەڭٸلٸپ, كەرٸ شەگٸنگەندٸگٸن بٸلەمٸز. كٶپتەگەن كەڭەس ارمييالارى جاۋدان ويسىراي ۇتىلىپ, قۇرامىنداعى ميلليونداعان ادامدار نەمٸستەردٸڭ قولىنا تٷستٸ. ەسٸرەسە, قىرىم تٷبەگٸمەن, حاركوۆ باعىتىنداعى مايداندا كەڭەس ەسكەرلەرٸ تٷبەگەيلٸ جەڭٸلدٸ. 47, 44, 51 جەنە 9, 57, 6-شى ارمييالاردىڭ تاس-تالقانى شىعىپ, قىرىلىپ كەتتٸ. بەلارۋسسييا مەن ۋكراينا جاۋ قولىندا قالدى. لەنينگراد قورشاۋعا الىندى. سونىڭ بٸر دەلەلٸ, ارمييا گەنەرالى ۆلاسوۆتىڭ ساتقىندىق ەرەكەتٸنٸڭ ارقاسىندا, قاراماعىنداعى ميلليون جارىم ادام فاشيستتەردٸڭ قولىنا بەرٸلدٸ. بۇلار, مەسكەۋدٸ دە تاستاپ كەتەرمە ەدٸ, ەگەر قازاقستاندىق 316-شى ديۆيزييا بولماعاندا!
مايدان دالاسىنداعى سۇراپىل سوعىس كەزٸڭدە, مايداندىق «وتۆاگا» گازەتٸنٸڭ تٸلشٸسٸ مۇسا جەلەلدٸڭ يىعىنا جاۋ وعىنىڭ جارقىنشاعى تيەدٸ. دەرييانىڭ اساۋ تولقىنى سوققانداي ونى رەداكتسييانىڭ ارنايى ماشيناسىنان جۇلىپ الىپ, بٸراز جەرگە لاقتىرىپ تاستايدى. سول جاق بۇرعاناسى ەدەۋٸر زاقىمدانعان ونىڭ سول قولى سالبىراپ بوس قالادى. بۇل 1942 جىلدىڭ شٸلدە ايى بولاتىن. بۇنىڭ قالاي بولعاندىعىن اقىننىڭ «موابيت دەپتەرٸندەگٸ» «كەشٸرە گٶر, وتان» دەگەن ٶلەڭٸ جاۋاپ بەرەدٸ. قاتتى جارالانىپ, قانسىراعان جاۋىنگەر اقىن ٶزٸن ەندٸ بولماعاندا اتىپ تاستاي جازدايدى, بٸراق, قولىنداعى قارۋى وت الماي قالادى. سٶيتٸپ, جاۋ قولىنا تٷسەدٸ.
مۇسا جەلەل تاعدىر تەلكەگٸمەن ەۋەلٸ دۆينسك تٷبٸندەگٸ, سودان سوڭ ريگا, كاۋناس ماڭايىنداعى, كەيٸن حەلم, ورش, سەدلتس, ۆۋستراۋ ەلدٸ مەكەندەرٸندەگٸ لاگەرلەردٸ كەزەدٸ. بٸرنەشە اي وسىلاي بٸراز جەردٸ شارلاتىپ, ساندالتقان سوڭ نەمٸستەر ونى پولشا جەرٸندەگٸ دەمبلين قورعانىنداعى قاپاسقا ەكەلەدٸ. ەدٸل ايماعىنان شىققان ۇلتتاردى, نەگٸزٸنەن تاتارلار مەن باشقۇرتتاردى, فاشيستتەر وسى جەرگە جيناي باستادى. بۇل تٷسٸنٸكتٸ جاعداي بولاتىن. ٶيتكەنٸ, 1942 جىلدىڭ سەۋٸر ايىندا گيتلەر ەرتٷرلٸ ۇلتتىق بٶلٸمدەردٸ, سونداي-اق, تامىزدا ەدٸل – ورال حالىقتارىنىڭ (ونىڭ ٸشٸندە قازاقتاردا بار) لەگيونىن قۇرۋ جٶنٸندەگٸ بۇيرىققا قول قويادى. تٷركٸستان ۇلتتىق كوميتەتٸنt ۆالي كايۋم-حان جەتەكشٸلٸك ەتسە, ەدٸل تاتارلارى كوميتەتٸن شافي المازوۆ باسقارادى. مۇسا جەلەل ٶزٸنٸڭ دوستارىمەن بٸرگە, تۇتقىنعا تٷسكەن كەڭەس ەسكەرلەرٸ اراسىندا ليستوۆكالار تاراتىپ, قۇپييا جاعدايدا جاسىرىن قارسىلاسۋ توبتارىن قۇرادى. بٸراق, ارالارىنان شىققان ساتقىنداردىڭ كەسٸرٸنەن, جاۋ جاعى بۇلاردىڭ ەرەكەتٸن بٸلٸپ قويىپ, مۇسا جەلەل 1943 جىلدىڭ تامىزىندا رادومدا قاتاڭ قاداعالاۋداعى اباقتىعا جابىلادى. سونىمەن قاتار, كەلەسٸ كٷنٸ رادوم, ەدلين, سونداي-اق, بەرليندەگٸ, پوزنانداعى, گامبۋرگتەگٸ, ۆۋستراۋداعى, سۆينەميۋندە ورنالاسقان لاگەرلەردەگٸ بۇلاردىڭ جاقتاستارى تٷگەلٸمەن تۇتقىنعا الىنادى. قاتتى قيناۋدان ٶتكەن اقىننىڭ قولدارى سىندىرىلىپ, ساۋساقتارى ۋاقتالادى. بٸراق, اقىن مەن ونىڭ جاقتاستارى ٶزدەرٸنەن باسقا ەشكٸمدٸ ۇستاپ بەرمەيدٸ. 1944 جىلدىڭ تامىزىندا ٶتكەن ەسكەري سوت بۇلاردى اتۋ جازاسىنا كەسەدٸ. سونداي-اق, مۇسا جەلەلمەن بٸرگە وتىرعان موابيت, تەگەل, شپانداۋ جەنە درەزدەن تٷرمەلەرٸندەگٸ مىڭداعان تاتارلاردى بۇلارمەن قوسىپ, بٸر ۋاقىتتا اتىپ تاستايدى.
ەندٸ, «موابيت دەپتەرٸنٸڭ» بٸزگە قالاي جەتكەنٸن ايتا كەتەيٸك.
فاشيستتٸك تٷرمەلەردە تۇتقىن بولىپ جٷرگەن مۇسا جەلەل, جاۋعا قارسىلاستاردىڭ استىرتىن توبىنا قاتىسىپ, كٶپتەگەن ٸس-شارالارعا جەتەكشٸلٸك ەتەدٸ. وسى توgتىڭ قۇرامىنداعى قاندى كٶيلەك دوسى, بەلگٸلٸ تاتار اقىنى ابدوللا ەلٸشتٸڭ ٶلەڭ دەپتەرٸ مەن ٶز دەپتەرٸن قوسىپ, سول تٷرمەدەگٸ عابباس شاريپوۆ دەگەنگە تابىس ەتەدٸ. «بٸزدٸڭ بۇل توزاقتان شىعۋ-شىقپاۋىمىز ەكٸ تالاي, ال سەنٸ بوساتۋعا تيٸس. سوندىقتان, سەن بۇل دەپتەرلەردٸ امان ساقتاپ, كٶشٸرٸپ جازىپ الىپ, ەلگە جٶنەلتە الاتىن سەنٸمدٸ بٸرەۋگە تاپسىر», - دەيدٸ ول شاريپوۆقا. ايتقانداي, عابباس شاريپوۆ تٷرمەدەن بوساتىلىپ, 1944 جىلى فرانتسيياعا جٶنەلتٸلەدٸ. وندا ول ەلگٸ دەپتەرلەردٸ نىعىمەت تٶرەعۇلوۆ دەگەنگە بەرەدٸ. سول تٶرەعۇلوۆ 1946 جىلى مۇنى تاتارستان جازۋشىلار وداعىنا تابىس ەتەدٸ. ال ەكٸنشٸ دەپتەرٸ تٷرمەلەس بەلگييالىق دوسى اندرە تاممەرمونس ارقىلى جەتكەنٸ بەلگٸلٸ. دەگەنمەن, مۇسانىڭ ٷشٸنشٸ دەپتەرٸ بولعان دەگەن دە لاقاپ بار. بٸراق, ەزٸرگە ونىڭ تاعدىرى بەلگٸسٸز.
دەپتەردٸڭ بٸرٸندە 60, ەكٸنشٸسٸندە 33 ٶلەڭ بار. سونىڭ بٸرٸنشٸسٸنٸڭ سوڭعى مۇقاباسىندا اقىن ٶزٸنٸڭ ٶسيەت-تٸلەگٸن جازىپ قالدىرعان ەكەن.
«تاتارشا وقي بٸلەتٸن جەنە دەپتەردٸ وقىپ شىققان دوسقا. مۇنى جازعان بەلگٸلٸ تاتار اقىنs مۇسا جەلەل. ونىڭ مەن-جايى مىناداي: 1906 جىلى تۋعان. موسكۆادا دا, قازاندا دا پەتەرٸ بار. ٶز ەلٸندە ٷلكەن اقىنداردىڭ بٸرٸ بوپ سانالادى. 1942 جىلى مايداندا ايقاستاردا جٷرٸپ, تۇتقىنعا تٷسٸپ قالدى. سول تۇتقىندا ازاپ اتاۋلىنىڭ بەرٸن باسىنان كەشٸردٸ, قىسقا كٷندە 40 ٶلٸمنەن ٶتتٸ, سودان سوڭ بەرلينگە ەكەلٸندٸ. مۇندا ول استىرتىن ۇيىمدارعا, سوۆەت ناسيحاتىن تاراتۋعا قاتىستى دەپ ايىپتالىپ, تٷرمەگە قامالدى. ەندٸ ونى ٶلٸم جازاسىنا كەسەدٸ. ٶلەدٸ ول. بٸراق, تۇتقىن مەن قاماۋدا جٷرٸپ جازعان 115 ٶلەڭٸ ارتىندا قالىپ بارا جاتىر. ونىڭ ويلايتىنى دا سولاردىڭ تاعدىرى. سوندىقتان ول 115 ٶلەڭٸڭ ەڭ بولماسا الپىسىن كٶشٸرٸپ جازىپ قالدىرۋعا تالپىندى. ەگەر وسىناۋ دەپتەر سەنٸڭ قولىنا تيە قالسا, مۇقييات, ۇقىپتاپ اق قاعازعا كٶشٸرٸپ جازىپ, ساقتاپ قويا كٶر دە, سوعىستان سوڭ قازانعا حابارلا, تاتار حالقىنىڭ قازا تاپقان اقىنىنىڭ ٶلەڭدەرٸ دەپ جارىققا شىعار. مەنٸڭ ٶسيەتٸم وسى. مۇسا جەلەل. 1943. دەكابر.», - دەپ جازىپتى.
جىرىمنان وت تۇتاندىردىم گٷرلەتٸپ,
ايتتىم, جٷرەك, ەدٸلەتتٸك قوسقاندى.
جىرىممەنەن جەڭدٸم جاۋدى كٷيرەتٸپ,
جىرىممەنەن ايالادىم دوستاردى, - دەپ جازادى قاپاستا جٷرگەن تاتار اقىنى.
سوعىستان كەيٸن ارداگەر اقىندى تۋعان ەلٸ قايتا تٸرٸلتتٸ دەۋگە بولادى. ونىڭ ەسٸمٸن قازا تاپقان مىڭداعان ادامداردىڭ ٸشٸنەن ٸزدەپ تاۋىپ, ارشىپ الۋ, ەر جىرىن باعا جەتپەستەي باعالاۋ جەنە دٷنيە جٷزٸنە ماقتانىشپەن پاش ەتۋ وڭاي شارۋا ەمەس. زاماننىڭ قيىن كەزٸنٸڭ ٶزٸندە-اق, كرەملدەن تالاب ەتۋ ارقىلى, كەڭەس وداعىنىڭ باتىر اتاعىن بەرگٸزۋ, لەنيندٸك سىيلىقتىڭ يەگەرٸ اتاندىرۋ, تاتار جۇرتى ٷشٸن وڭاي بولعان جوق. مۇنداي تالاپشىلدىق پەن كٷرەسكەرلٸك بٸزدٸڭ قازاقتار ٷشٸن دە ٷلگٸ تۇتارلىق ٸس دەۋگە بولادى.
مۇسانىڭ «موابيت دەپتەرٸندەگٸ» جازعان ٶلەڭدەرٸ – بيٸك كٶركەمدٸك قاسيەتكە, ناعىز اقىندىق شەبەرلٸككە, عالامات كٷش-قايراتقا, جارقىن وپتيميزمگە جەنە پارتيوتيزمگە تولى ٶلەڭدەر. سونىمەن قاتار, بۇل جىرلاردىڭ جاۋىنگەرلٸك كٷشٸن ايتا كەلە, ونىڭ عاجايىپ ليريك ەكەنٸن دە كٶرۋگە بولادى. ٶلەڭدەرٸن وقىپ وتىرعاندا, ادام تەبٸرەنبەي قويمايدى.
بوستاندىق ەلٸممەنەن, حالىقپەنەن
بٸرگە بوپ, تولعاپ العا بارا بەرەم! – دەپ ٶزٸنٸڭ اقىندىق باعىتىن ۇسىنادى.
بەيسەنعازى ۇلىقبەك
قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مٷشەسٸ
