Kereký qalasynda Alash qairatkeri, aǵartýshy Mirjaqyp Dýlatulynyń «Esep quraly» kitabynyń 1925 jyly jaryqqa shyqqan danasy tabyldy.
2014 jyldyń 15 qazan kúni edi. Pavlodar qalasyndaǵy «Máshhúr Júsip» ortalyq meshitinde eski kitaptardy saqtaityn qoimany jinap, tazalap, jańadan sóre ornatý qajet boldy. Ol kezde meshittiń jastarmen jumys bólimine jaýapty qyzmetker edim. Kitaphana salasynda kóp jyl eńbek etken «Eńbek ardageri», zeinet demalysyna shyqqan soń qulshylyq úiinde kitaphana meńgerýshisi bolyp júrgen Nazym Shaikenova ekeýimiz meshittegi kóne Quran Kárim basylymdaryn tizimge alý, qalpyna keltirý jumysyn júrgizýdi kózdedik. Qoimada arab tilindegi kóne dini kitaptar, eski Quran Kárimderden bólek, arabsha jazylǵan qoljazbalar, jyrtqysh janýarlar týraly eski entsiklopediia, t.b. qaǵazdar jinalypty. Meshittiń sol kezdegi naib imamy arab, túrik tilderiniń bilgiri Berikbai Germanulynyń kómegimen dini jazbalardan, entsiklopediialyq kitaptaǵy maǵlumattardan habardar boldyq.
Kitap 4-inshi basylýynda on myń danamen shyqsa, suranysqa ie bolǵany anyq. Aitarlyqtai jaqsy saqtalǵan. Tańbalary anyq, ońai oqylady. Oqýlyq - 98 betten, 3 taraýdan turady. Paraqtarynyń rettik sany 4-inshi betten bastalady. Sońǵy betinde mazmuny berilgen. I bólim: «100-ge sheiin san» - 4 tarmaqtan turady. II bólim: «1000-ǵa sheiin sanaý amaldary» - 4 tarmaqtan turady. III bólim: «Tórt amaldyq esepter» dep atalyp, «Ainaladaǵy tabiǵat», «Eńbekti turmys» jáne taǵy bir tarmaǵy bar. Ókinishke qarai, kitaptyń bir paraǵy - 95-96 better joǵalypty.
Biz kezdeisoq tapqan sirek kitap osyǵan deiin kimniń menshiginde bolǵany, ony kimniń saqtaǵany, meshitke kimniń ótkizgeni belgisiz. Alash arysy1988 jyly aqtalǵanǵa deiin onyń eńbekterin saqtaý – qiyn sharýa bolǵany aiqyn. Osyndai yjdaǵattylyq tanytqan kim ekenin bilý – mańyzdy, árine. Biraq, meshit tarapynan qabyldap alý jóninde eshqandai tirkeý júrgizilmegen. Tapsyrýshy adam da buǵan qulyq tanytpasa kerek.
Áýeli Mirjaqyp Dýlatulynyń oqý-aǵartý jumysyna qatysty birer sóz
M.Dýlatuly Alash qairatkerleriniń aldyńǵy sapynda júrip, ultymyzdyń saýattanýyna, rýhani, mádeni turǵydan damýyna ólsheýsiz úles qosty. Ásirese, oqý-aǵartý salasynda aýqymy keń, eńbegi eren jumystar atqardy. Qazaq ádebieti tarihyndaǵy alǵashqy roman sanalatyn «Baqytsyz jamal», ulttyq uranǵa ainalǵan «Oian, qazaq» týyndylarynan keiin, onyń bastaýysh mekteptiń eki jyldyǵyna arnalǵan «Esep quraly» kitaby 1914 jyly Orynborda jaryq kórdi. Ony pedagogikalyq talaptarǵa sai jazylǵan alǵashqy matematika oqýlyǵy dese bolady. Filologiia ǵylymdarynyń doktory Amantai Shárip «Astana aqshamy» respýblikalyq qoǵamdyq-saiasi gazetinde jariialaǵan maqalasynda: «Ótken ǵasyrdyń 20-30 jyldary eseptanýdan oqýlyq jazýshy azamattardyń aldynda Mirjaqyptyń matematikalyq mektebi turdy» dep ádil baǵasyn beredi. Mirjaqyptyń osy eńbegi jariialanǵan soń, ile-shala «Aiqap» jýrnalynyń sol jylǵy 19-sanynda kitap jaily alǵashqy pikir basylǵan eken (Amantai Shárip. «Astana aqshamy» respýblikalyq qoǵamdyq-saiasi gazeti, 2014 jyl 15 qańtar, «Mirjaqyptyń matematika mektebi» maqalasy).
Mirjaqyp matematikalyq ádistemelik mektep qalyptastyrdy degen pikirdiń jany bar. Uzaq jyldar boiy qazaq dalasynda bala oqytýmen ainalysqan M.Dýlatuly ulttyq pedagogikadan habary mol edi, ozyq elderdiń bilim berý úlgisinen de tájiribesi zor bolatyn. Oqý-aǵartý isi týraly dúrkin-dúrkin maqala jazyp, oi-pikir, usynys-tolǵamdaryn jariialaǵany kópshilikke málim.
1917 jyly 5-13 jeltoqsanda Orynborda jalpy qazaq-qyrǵyz sezi ótedi. Onda el úshin asa mańyzdy máseleler qatarynda oqý-aǵartý isine aiyryqsha kóńil bólinedi. M.Dýlatuly osy turǵyda baiandama jasap, qazaqtyń mektep-medreseleri az, bilikti oqytýshylar men ádebiet quraldary tapshy ekendigin aityp, ulttyq mektepterdi kóbeitý jáne oqytý quraldaryn molaitý kerektigi jaily másele kóteredi. Sezd Mirjaqyptyń sózin qoldap, aldymen bastaýysh jáne orta mektepterdi qazaq tilinde oqytatyn oqý quraldarymen qamtamasyz etý úshin bilikti adamdardan aiyryqsha oqý komissiiasyn qurý jaily qaýly qabyldaidy. Oqý komissiiasynyń quramy: A.Baitursynuly, M.Jumabaev, E.Omarov, B.Sársenov, T.Shonanov syndy 5 kisiden jasaqtalady. Munda myna máseleler: ult mektepterine baǵdarlama jasaý; muǵalimder qalai oqytý tártipterin úiretetin jolbasshy kitaptar jazý; tárbie jaiynan kitaptar jazý; búkil qazaq-qyrǵyzǵa oqý isin qalai júrgizý týraly joba shyǵarý; «Qazaq» emlesin tekserip, túzetý; qazaq-qyrǵyz tiline paidaly kitaptardy tárjimá etý» oryndalýy tiis negizgi baǵyttar bolyp belgilenedi.
«Alash» partiiasynyń sezinde kóterilgen ana tilinde oqýlyqtar daiyndaý isi 1921 jyly qolǵa alynǵany baiqalady,» - dep jazady L.N.Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti, Qazaq ádebieti kafedrasynyń dotsenti, Qaiyrbek Kemeńger. Ol Qamshy.kz saityna jariialaǵan «Alash jáne alǵashqy oqýlyqtar» maqalasynda myna derekterdi keltiredi: «QazASK Respýblikasynyń Halyq aǵartý komissary A.Baitursynulynyń tóraǵalyǵymen 1921 jyldyń 31 qańtarynda Orynbor qalasynda ziialy qazaq azamattarynyń májilisi ótti. Jiynda qaralǵan basty másele 1-shi hám 2-shi býyn mektepter úshin oqýlyq daiarlaý isi boldy. Májiliske Ahmet Baitursynuly, Eldes Omaruly, Hairetdin Bolǵanbaiuly, Smaǵul Sadýaqasuly, Faizolla Ǵalymjanuly, Biahmet Sársenuly, Júsipbek Aimaýytuly, Sadýaqas Seidollauly, Álihan Bókeihanuly, Sabyr Aitqojauly jáne basqa azamattar qatysady. («Aq jol» – kóp tomdyq. – Almaty: Ońtústik Qazaqstan oblystyq saiasi qýǵyn-súrgin qurbandary murajaiy, 2011, 170-172 bb.).
Úlken istiń basyna A.Baitursynuly kelgen kezden bastap oqýlyq jazý, basyp shyǵarý jumysy jedeldegeni sol merzim aralyǵynda basylǵan kitaptardyń shyǵý hronologiiasynan ańdalady. Óitkeni, bizge málim avtorlar oqý quraldarynyń deni 20-30 jyldar deresinde baspadan shyqqan. Mirjaqyp 1917 jylǵy qazan tóńkerisine deiingi jáne «Alash» ókimetin qurý kezeńindegi, Keńes ókimeti tusyndaǵy qazaq tilindegi oqý quraldaryn jazýǵa belsene atsalysqan alǵashqy avtorlardyń biri ekeni daýsyz.
Bizdiń pikirimizdi «1920-21 jj. A.Baitursynuly Halyq aǵartý komissary (ministr) bolyp turǵanda oqýlyq jazý isi birshama júielendi» degen E.Tileshov pen D. Qamzabekuly qurastyrǵan «Alash qozǵalysy» entsiklopediialyq anyqtamalyǵyndaǵy tujyrym qýattai túsedi. Atalǵan entsiklopediialyq anyqtamalyqtyń deregine júginsek, sol jyldary qai avtordyń qandai salada eńbek jariialaǵany maǵlum bolady. «Sol jyldary A.Baitursynulynyń, Qoshke Kemeńgerulynyń - lingvistika, tarih, ádebiettaný, metodika; Mirjaqyp Dýlatulynyń, Álimhan Ermekulynyń, Sultanbek Qojanulynyń – matematika; Júsipbek Aimaýytulynyń – psihologiia; Maǵjan Jumabaiulynyń (Anyqtamalyqta tegi osylai berilgen.A.O.)– pedagogika; Eldes Omarulynyń – fizika, geometriia; Jumaqan Kúderiulynyń – biologiia; Hálel Dosmuhamedulynyń – zoologiia, lingvistika, anatomiia; Z.Ospanulynyń – astronomiia; Teljan Shonanulynyń – tarih; Muhtar Áýezulynyń (Anyqtamalyqta tegi osylai berilgen.A.O.) – ádebiet; Jumaǵali Tileýliulynyń – meditsina ǵylymyna bailanysty oqý quraldary jaryq kórdi. Álihan Bókeihan bastaǵan endi bir top ǵalym orys tilindegi dúnielik ǵylymdardy tanytatyn oqýlyqtardy, ǵylymi eńbekterdi qazaq tiline aýdara bastady. Aitalyq, K.Flamarionnyń «Astronomiia álipbiin», D.Gravenniń «Dúnieniń qurylysyn» - Á. Bókeihan; Iu. Vagnerdiń «Jerdiń jaratylysy jaiyndaǵy áńgimelerin» - M.Áýezuly; V.Vagnerdiń «Janýarlar týraly áńgimesin» - Abdolla Baitasuly; D.Kýdriavksiidiń «Arǵy mádenietin» - Myrzaǵali Esboluly tárjimeledi». («Alash qozǵalysy» entsiklopediialyq anyqtamalyǵy. E.Tileshov, D. Qamzabekuly, Almaty 2014/ «Sardar» baspa úii)
Osydan-aq Alash ziialylary oqý-aǵartý salasynda mektep, oqý-ádistemelik quraldar jazyp qana qoimai, qajetti quraldardy aýdarýmen ainalysyp, pedagogikalyq zertteý ádisterin jazyp, birin-biri tolyqtyryp otyrǵanyn ańǵarylady.
Mirjaqyp Dýlatuly 1922 jyldan 1926 jylǵa deiin otbasymen birge Orynborda turady. Onda qazaqtyń halyqqa bilim berý institýtyna oqytýshy bolyp isteidi. Tynyshtyqta ótken osy tórt jylda Mirjaqyp Dýlatuly shyǵarmashylyq jumysyna qulshyna kirisedi. «Esep quralynyń» úshinshi basylymyn ázirlep, Orynbor, Tashkent qalalarynda bastyryp shyǵarady. «Balqiia» atty tórt perdeli pesa jáne birneshe aýdarma jumystaryn jazady. 1923 jyly Orynborda eki jyldyq «Qiraǵat kitabynyń» (hrestomatiialyq oqýlyq) tolyqtyrylǵan nusqasy, Qyzylordadan 1927 jyly «Esep quralynyń» jańa basylymy jaryq kóredi.
Bul jalpyǵa ortaq málimetter «Alash qozǵalysy» entsiklopediialyq anyqtamalyǵynda naqtylanady. «Ahmet 1926 jyly «Álip-bidiń» jańa túrin jazdy. «Til qural» atty úsh bólimnen turatyn oqýlyq arqyly qazaq tiliniń tabiǵaty, qurylymyn tanyp-tanytýdy mektepte belgili pán arqyly da úiretýge bolatynyn dáleldedi... Mirjaqyp 20-shy jyldary «Esep quraly: birinshi jyldyq», (Orynbor, 1922), «Esep quraly: ekinshi jyldyq» (Qyzylorda 1927) atty oqýlyqtaryn jariialady. («Alash qozǵalysy» entsiklopediialyq anyqtamalyǵy. E.Tileshov, D. Qamzabekuly, Almaty 2014/ «Sardar» baspa úii)
Osy oraida, aityp óteiin. «Esep quraly» ekinshi jyldyq oqýlyǵynyń Tashkentte, Qyzylordada basylǵany týraly derekterdi oqyǵanymmen, Orynborda basylǵany jaily málimetterdi kezdestire almadym. Esesine, Mirjaqyp Dýlatulynyń shyǵarmashylyǵyna qatysty bibliografiialyq kórsetkishterde 1914 jyly Orynborda shyqqan Mirjaqyp Dýlatulynyń bastaýysh mekteptiń 1-2-jyldyǵyna arnalǵan «Esep quraly» oqýlyǵy keiin 8 ret basyldy degen málimet ushyrasady. Salystyra aitsaq, Ahmet Baitursynulynyń ataqty álippesi «Oqý quraly» degen atpen 1912- 1915 jyldar aralyǵynda 7 ret qaita basylyp, ultty aǵartýǵa úzdiksiz qyzmet etse, «Esep quraly» 8 ret jaryq kórgen. Bizdiń qolymyzdaǵy danasy sonyń 4-inshi basylýy.
Birinshi kitap bastaýysh synyptyń birinshi jylynda, al ekinshi kitap ekinshi jylynda arifmetikany oqytýǵa arnalǵan.
Birinshi kitap 4 bólimnen turady. Birinshi bólimde 10-ǵa deiingi sandarmen tanysý, ekinshi bólimde tolyq ondyqtar, úshinshi bólimde 10-20 aralyǵyndaǵy sandar men amaldar qoldaný, tórtinshi bólimde 100-she deiingi sandarmen esepter.
Ekinshi kitap 3 bólimnen turady. Birinshi bólimde 100-ge deiingi sandarǵa amaldar qoldaný, ekinshi bólimde 1000-ǵa deiingi sanaý amaldary, úshinshi bóimde tórt amaldy esepter shyǵarý.
«Esep quralynyń» 1925 jyly Orynbor qalasynda jaryqqa shyqqandyǵyn eskersek, bizge M.Dýlatulynyń Orynbor qalasynda ómir súrgen jyldary mańyzdy bolmaq. Qairatkerdiń Orynborǵa kelýi abaqtyǵa jabylýymen bailanysty bolǵan. Bul kezeń jaily Gúlnar Mirjaqypqyzynyń estelik jazbalarynda naqty málimetter beriledi:
«Shyńǵystaýda turǵanymyzda bir kúni bizge «Mirjaqyp ustaldy» degen sýyt habar keldi. Esti salysymen qys bolǵanyna qaramastan, Semeige jettik. Semei – bizdiń otbasymyz úshin erekshe ystyq qala. Biz onda eki qabatty úide Bókeihanovtar otbasymen birge birshama ýaqyt turǵanbyz. Sol Semeidiń túrmesinde jatqan ákem men Álihan Bókeihanovty Orynbor túrmesine jiberdi. Onda biraz ýaqyt qamaýda bolǵan soń ekeýin de bosatty. Álihan Bókeihanovty Máskeýge jiberipti de, ákem sol Orynborda qalady. Eki aidan soń sheshem ekeýmizdi óziniń qasyna aldyrdy. Bul 1922 jyl bolatyn. Sodan 1928 jylǵa deiin nebary alty jyl ǵana biz otbasy bolyp ǵumyr keshippiz...» (Gúlnar Mirjaqypqyzy «Shyndyq shyraǵy» estelik-esse /Almaty 2013 «Mektep» baspasy)
Alash kósemderiniń biri bolǵandyqtan, ómiri qýǵyn men qamaýda ótken Mirjaqyp Dýlatuly Semei túrmesine bir emes eki ret túsedi. Biri sonaý aq patsha ókimeti tusynda, «Oian qazaqty» jaryqqa shyǵarǵan 1911 jyly bolsa, ekinshi ret araǵa 11 jyl salyp, 1922 jyly Semei oblystyq sotynda sýdia bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezinde oryn alady. Gúlnar Mirjaqypqyzy ákesiniń ekinshi ret túrmege túsken kezin sipattap otyr.
Óz zamanynda «Esep quralyn» Respýblikalyq Halyq aǵartý komssariaty joǵary baǵalap, ony qaita basyp shyǵarý týraly sheshim qabyldap, keńestik kezeńde bastaýysh mektepterde keń paidalanýdy usynypty: «Bul oqýlyqtyń mazmuny qazaq balalary ómir súrip jatqan ortanyń talǵamyna tolyq sai keledi. Mysaldar qazaqtardyń kúndelikti tirshiligenen alynǵan. Kitapta balalar uǵymyna aýyr keletin birde-bir tapsyrma joq. Esepterdiń barlyǵy bala janyna jaqyn, uǵynyqty da túsinikti. Bul atalǵan oqýlyqtyń basty jetistigi... (Stud.kz Avtoreferat.)
«Esep quralynyń» 1925 jyly basylyp shyqqan nusqasy «Júzge sheiin sana» bólimimen ashylyp, bir tańbaly sandarǵa eki tańbaly sandardy qosý tapsyrmasynan bastalady. Birden nazar aýdaratyn amal – «esep syzǵyshy járdemimen qosý». Syzǵyshtyń kómegimen qosý nemese azaitý amaldaryn oryndaý qazirgi tańda da bastaýysh mektepterde keńinen qoldanylady.
«Alash ardageriniń matematikalyq mysaldary el turmysyna, halyqtyń salt-sanasyna jaqyn. Tórt amaldy úiretkeninde malsaq qazaqqa etene tórt túliktiń barshasynyń ataýyn kezdestiresiz,» - deidi filologiia ǵylymdarynyń doktory Amanhan Shárip (Amantai Shárip. «Astana aqshamy» respýblikalyq qoǵamdyq-saiasi gazeti, 2014 jyl 15 qańtar, «Mirjaqyptyń matematika mektebi» maqalasy).
Qolymyzdaǵy oqý quralynan buǵan mysal keltireiik. 9) Qys ortasyna sheiin bir siyrǵa 45 put, bir eshkige 7 put pishen kerek. Siyr men eshkige qansha pishen kerek? 16) Abylaiuly Arynǵazy eseptep qarasa, bir jyldyń ishinde siyrlary dalada 23 jeti jaiylǵan, qorada odan 6 jeti artyq turǵan. Bir jylda neshe jeti bar? 22) Oqý úiinde kitap, gazetter bar. Gazetterden «Aýyl», «Eńbekshi qazaq» aldyrylady. «Eńbekshi qazaqty» oqýshy 27 kisi, «Aýyldy» oqýshynyń sany odan 15-i artyq. Bul qalada gazet oqýshy adam qansha?
Esep quralynyń mazmuny taza ulttyq sipattaǵy esepter. Qazaq halqynyń kúndelikti ómirinen alynǵan. Tapsyrmalardyń sharttarynda qazaq oqýshylarynyń jas erekshelikteri men ulttyq psihologiiasy eskerilgen, al mazmundary boiynsha olar oqýshylardyń óz betinshe damýy men belsendiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Ásirese, oqýshylardyń ulttyq sanasyn qalyptastyrýǵa erekshe yqpal etedi. (Stud.kz Avtoreferat.)
Mysaly: 74) Qazaqtyń qunan ógizi orta baǵamen 25 som turady. Taiynshanyń onan 12 somy kem. Taiynsha neshe som turady? 78) Kelbet sharýa mamandarynan egetin shóptermen tanysyp, solardyń ár tuqymdaryn taýyp alǵan edi. Ol byltyr bir desiatina jerge túrli shópten 38 kilogramm tuqym shashty. Bulardyń ózge túrleri 24 kilogramm bolyp, qlǵany jońyshqa edi. Kelbet neshe kilogarmm jońyshqa shashty?
Osy esep tapsyrmalarynan-aq qazaqy turmystyń keń kórinisin baiqap, balanyń ulttyq uǵymyna jaqyn ádistemelik material qoldanylǵanyna qairan bolasyń. Onyń ústine kitaptyń tildik qoldanysy bai, qazaq halqynyń tildik qunaryn tanytady. Osyndai da qazirgi tańdaǵy Resei, batys elderi bilim berý júiesinen tikelei qazaqshaǵa aýdarylǵan oqýlyqtardy eriksiz eske alasyń. Ulttyq boiaýy solǵyn dúnie balanyń jadyna sińbeitini de sodan shyǵar. Al Mirjaqyp usynyp otyrǵan esep, amal sharttarynyń ózi tárbielik sipatqa iá, eńbekke baýlýdy kózdeidi. Mysaly, 484) Moldash tyrnaýysh istep, kooperativke satyp turady. Tyrnaýyshtyń bir diýjinasy úshin oǵan 1 som 50 tiyn beredi. Qys boiy Moldash 24 som tapty. Ol neshe tyrnaýshy istedi? Bul jerde esepti shyǵarý ǵana emes, Moldashtyń eńbektený arqyly tabys tapqanyn, balany sondai bolýǵa meńzep otyr.
Óziniń 1916 jyly «Qiraǵat kitabyna» jazylyp, muǵalimderge arnaǵan alǵysózinde bala tárbiesiniń mańyzyna erekshe toqtalady. Qairatkerdiń pikirinshe bala -ult uly bolyp qalýy tiis. Ol úshin ne isteý kerektigin bylai baiandaidy: «Bastaýysh mektepte alǵan tárbiesiniń áserli, kúshti, sińimdi bolýy qai halyqtyń mektebinde bolsa da oqý kitaptary ana tili men óz ultynyń turmysy men hám tabiǵattan jazylyp, baiandap oqytýdyń asyl maqsatyna mýafik úiretýden, osylai bilip, baiandap oqytqanda balqyǵan jas balanyń oiyna, qanyna, súiegine ult rýhy sińisip, ana tilin anyq úirenip, kerekti maǵlumat alyp shyǵady. Mundai balalar bastaýysh mektepti bitirgennen keiin qai jurttyń mektep-medresesinde oqysa da, qai jurttyń arasynda júrse de súiegine sińgen ult rýhy jasymaidy. Qandai bolsa da tirshiliginde qandai aýyrlyq ózgerister kórse de ult uly bolyp qalady. Oqýdaǵy maqsat – jalǵyz qurǵaq bilim berý emes, bilimmen birge jaqsy tárbieni qosa berý» (Mirjaqyp Dýlatulynyń 6 tomdyq shyǵarmalar jinaǵy, 4-tom, Almaty, 201 3 «Mektep» baspasy, 15-bet). Mirjaqyptyń aǵartýshylyq qyzmetiniń kredosy – qurǵaq bilim berý emes, bilimmen birge tárbie berý eken. Osy ustanymnan «Esep quralyn» jazý barysynda da aýytqymaǵany baiqalady.
Mirjaqyp Dýlatulynyń 2013 jyly Almaty «Mektep» baspasynan shyqqan 6 tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 4-tomyna aǵartýshylyq baǵyttaǵy eńbekteri men oqý quraldary toptastyrylǵan. Osy kitaptyń 113 –betinde 1922 jyly basylǵan bastaýysh mektepte birinshi jyl oqylatyn «Esep quraly» (Ólkelik Qyrǵyz tipografiiasy, Orynbor, 1922), 153-betinde Orynbor qalasynda «Din maǵishat» baspahanasynan 1914 jyly basylyp shyqqan bastaýysh mekteptiń eki jyldyǵyna arnalǵan «Esep quraly» jáne 195-betinde 1927 jyly Qyzylordada basylǵan,bastaýysh mekteptiń 2-inshi jyl oqylatyn «Esep quralynyń» Qazaqstan memlekettik baspasóz bóliminen túzetilgen, tolyqtyrylǵan danasynyń arab úlgisindegi jádit jazýynan qazaq árpine alǵash ret túsirilgen nusqasy usynylǵan.
1927 jylǵy basylym - «Esep quralynyń» 6-shy basylýy. Al bizdiń qolymyzǵa túsken «Esep quraly» 1925 jyly Orynbor qalasy, Qyrǵyz memlekettik baspahanasynan jaryq kórgenin qaitalap óteiik. Quzyrymyzdaǵy basylymdy Qyzylordada basylyp shyqqan nusqasynyń kóshirmesimen salystyra qaraǵanda, bir-birimen sáikestigi anyq baiqaldy.
Jekelegen redaktsiialyq ózgertýler de kezdesetin siiaqty. 1925 jylǵy kitaptyń «Shapshań sanaý jáne shákirtterge ózdiginen shyǵarý úshin mysaldar» bóliminde «Birinshi júz» dese 1927 jylǵy oqýlyqta «Birinshi júzdik» dep jazylǵan. Osy jerde 4-tomdyqqa engen 1927 jylǵy oqýlyqtyń aýdarmasynda «Birinshi júzdik» tapsyrmalyq baǵanyndaǵy 5-inshi baǵan joq, túsip qalǵan. Bálkim, oqylmaýy da múmkin. Bul saty 1925 jylǵy oqýlyqta bar. 5) 40+23
24+30
75+20
40+52
15+20
50+41
37+60
70+17
1925 jyly basylǵan oqýlyqta barlyǵy 504 tapsyrma berilse, 1927 jylǵy nusqanyń aýdarmasynda barlyǵy 503 tapsyrma dep kórsetilgen. Alaida, ekeýinde de osy tapsyrmanyń mátin mazmuny birdei: 504) Orys ólsheýlerin metr ólsheýlerine (anyǵyraq) aýdarý úshin saty: shaqyrym = 1 km 66 m 80 sm kez = 71,1 sm; taiaq = 2 m 13 sm; bórshek = 44 sm; pýd = 34,8 sm; dúiim = 25 sm; put = 16 kg 380g; qajaq = 409,5g; mysqal = 4,3 g. - dep keledi.
Eki basylymdy da zerdelei kele, 1925 jyly Orynborda basylǵan nusqa men 1927 jyly Qyzylordada shyqqan oqýlyqtyń mazmuny birkelki ekendigine kóz jetkizdik. Pavlodar oblystyq S.Toraiǵyrov atyndaǵy ǵylymi-ámbebap kitaphanasy sirek kitaptar qorynda saqtaýly turǵan Mirjaqyp Dýlatulynyń bastaýysh mektepte 2-inshi jyl oqylatyn «Esep quraly» oqýlyǵy M.Dýlatulynyń kóp tomdyq shyǵarmalar jinaǵynyń 4-tomyna enip, ǵylymi ainalymǵa túsken 1927 jylǵy nusqasynan 2 jyl buryn jariialanǵandyqtan, zertteýshiler úshin kóneligimen qundy demekpiz.
Aibek ORALHAN
Pavlodar qalasy.
«Naizatas» ádebi-kórkem, qoǵamdyq-saiasi jýrnalynyń jaýapty hatshysy
