مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى كٸتابىنىڭ ەسكٸ نۇسقاسى تابىلدى (فوتو)

كەرەكۋ قالاسىندا الاش قايراتكەرٸ, اعارتۋشى مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ «ەسەپ قۇرالى» كٸتابىنىڭ 1925 جىلى جارىققا شىققان داناسى تابىلدى.

2014 جىلدىڭ 15 قازان كٷنٸ ەدٸ. پاۆلودار قالاسىنداعى «مەشھٷر جٷسٸپ» ورتالىق مەشٸتٸندە ەسكٸ كٸتاپتاردى ساقتايتىن قويمانى جيناپ, تازالاپ, جاڭادان سٶرە ورناتۋ قاجەت بولدى. ول كەزدە مەشٸتتٸڭ جاستارمەن جۇمىس بٶلٸمٸنە جاۋاپتى قىزمەتكەر ەدٸم. كٸتاپحانا سالاسىندا كٶپ جىل ەڭبەك ەتكەن «ەڭبەك ارداگەرٸ», زەينەت دەمالىسىنا شىققان سوڭ قۇلشىلىق ٷيٸندە كٸتاپحانا مەڭگەرۋشٸسٸ بولىپ جٷرگەن نازىم شايكەنوۆا ەكەۋٸمٸز مەشٸتتەگٸ كٶنە قۇران كەرٸم باسىلىمدارىن تٸزٸمگە الۋ, قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋدٸ كٶزدەدٸك. قويمادا اراب تٸلٸندەگٸ كٶنە دٸني كٸتاپتار, ەسكٸ قۇران كەرٸمدەردەن بٶلەك, ارابشا جازىلعان قولجازبالار, جىرتقىش جانۋارلار تۋرالى ەسكٸ ەنتسيكلوپەدييا, ت.ب. قاعازدار جينالىپتى. مەشٸتتٸڭ سول كەزدەگٸ نايب يمامى اراب, تٷرٸك تٸلدەرٸنٸڭ بٸلگٸرٸ بەرٸكباي گەرمانۇلىنىڭ كٶمەگٸمەن دٸني جازبالاردان, ەنتسيكلوپەدييالىق كٸتاپتاعى ماعلۇماتتاردان حاباردار بولدىق.

كٸتاپ 4-ٸنشٸ باسىلۋىندا ون مىڭ دانامەن شىقسا, سۇرانىسقا يە بولعانى انىق. ايتارلىقتاي جاقسى ساقتالعان. تاڭبالارى انىق, وڭاي وقىلادى.   وقۋلىق - 98 بەتتەن, 3 تاراۋدان تۇرادى. پاراقتارىنىڭ رەتتٸك سانى 4-ٸنشٸ بەتتەن باستالادى. سوڭعى بەتٸندە مازمۇنى بەرٸلگەن. ٸ بٶلٸم: «100-گە شەيٸن سان» - 4 تارماقتان تۇرادى. ٸٸ بٶلٸم: «1000-عا شەيٸن ساناۋ امالدارى» - 4 تارماقتان تۇرادى. ٸٸٸ بٶلٸم: «تٶرت امالدىق ەسەپتەر» دەپ اتالىپ, «اينالاداعى تابيعات», «ەڭبەكتٸ تۇرمىس» جەنە تاعى بٸر تارماعى بار.  ٶكٸنٸشكە قاراي, كٸتاپتىڭ بٸر پاراعى - 95-96 بەتتەر جوعالىپتى.

بٸز كەزدەيسوق تاپقان سيرەك كٸتاپ وسىعان دەيٸن كٸمنٸڭ مەنشٸگٸندە بولعانى, ونى كٸمنٸڭ ساقتاعانى, مەشٸتكە كٸمنٸڭ ٶتكٸزگەنٸ بەلگٸسٸز. الاش ارىسى1988 جىلى اقتالعانعا دەيٸن ونىڭ ەڭبەكتەرٸن ساقتاۋ – قيىن شارۋا بولعانى ايقىن. وسىنداي ىجداعاتتىلىق تانىتقان كٸم ەكەنٸن بٸلۋ – ماڭىزدى, ەرينە. بٸراق, مەشٸت تاراپىنان قابىلداپ الۋ جٶنٸندە ەشقانداي تٸركەۋ جٷرگٸزٸلمەگەن. تاپسىرۋشى ادام دا بۇعان قۇلىق تانىتپاسا كەرەك.

ەۋەلٸ مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ وقۋ-اعارتۋ جۇمىسىنا قاتىستى بٸرەر سٶز

م.دۋلاتۇلى الاش قايراتكەرلەرٸنٸڭ الدىڭعى ساپىندا جٷرٸپ, ۇلتىمىزدىڭ ساۋاتتانۋىنا, رۋحاني, مەدەني تۇرعىدان دامۋىنا ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوستى. ەسٸرەسە, وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا اۋقىمى كەڭ, ەڭبەگٸ ەرەن جۇمىستار اتقاردى. قازاق ەدەبيەتٸ تاريحىنداعى العاشقى رومان سانالاتىن «باقىتسىز جامال», ۇلتتىق ۇرانعا اينالعان «ويان, قازاق» تۋىندىلارىنان كەيٸن, ونىڭ باستاۋىش مەكتەپتٸڭ ەكٸ جىلدىعىنا ارنالعان «ەسەپ قۇرالى» كٸتابى 1914 جىلى ورىنبوردا جارىق كٶردٸ. ونى پەداگوگيكالىق تالاپتارعا ساي جازىلعان العاشقى ماتەماتيكا وقۋلىعى دەسە بولادى. فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانتاي شەرٸپ «استانا اقشامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي گازەتٸندە جارييالاعان ماقالاسىندا: «ٶتكەن عاسىردىڭ 20-30 جىلدارى ەسەپتانۋدان وقۋلىق جازۋشى ازاماتتاردىڭ الدىندا مٸرجاقىپتىڭ ماتەماتيكالىق مەكتەبٸ تۇردى» دەپ ەدٸل باعاسىن بەرەدٸ. مٸرجاقىپتىڭ وسى ەڭبەگٸ جارييالانعان سوڭ, ٸلە-شالا «ايقاپ» جۋرنالىنىڭ سول جىلعى 19-سانىندا كٸتاپ جايلى العاشقى پٸكٸر باسىلعان ەكەن (امانتاي شەرٸپ. «استانا اقشامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي گازەتٸ, 2014 جىل 15 قاڭتار, «مٸرجاقىپتىڭ ماتەماتيكا مەكتەبٸ» ماقالاسى).

مٸرجاقىپ ماتەماتيكالىق ەدٸستەمەلٸك مەكتەپ قالىپتاستىردى دەگەن پٸكٸردٸڭ جانى بار. ۇزاق جىلدار بويى قازاق دالاسىندا بالا وقىتۋمەن اينالىسقان م.دۋلاتۇلى ۇلتتىق پەداگوگيكادان حابارى مول ەدٸ, وزىق ەلدەردٸڭ بٸلٸم بەرۋ ٷلگٸسٸنەن دە تەجٸريبەسٸ زور بولاتىن. وقۋ-اعارتۋ ٸسٸ تۋرالى دٷركٸن-دٷركٸن  ماقالا جازىپ, وي-پٸكٸر, ۇسىنىس-تولعامدارىن جارييالاعانى كٶپشٸلٸككە مەلٸم.

1917 جىلى 5-13 جەلتوقساندا ورىنبوردا جالپى قازاق-قىرعىز سەزٸ ٶتەدٸ. وندا ەل ٷشٸن اسا ماڭىزدى مەسەلەلەر قاتارىندا وقۋ-اعارتۋ ٸسٸنە ايىرىقشا كٶڭٸل بٶلٸنەدٸ. م.دۋلاتۇلى وسى تۇرعىدا بايانداما جاساپ, قازاقتىڭ مەكتەپ-مەدرەسەلەرٸ از, بٸلٸكتٸ وقىتۋشىلار مەن ەدەبيەت قۇرالدارى تاپشى ەكەندٸگٸن ايتىپ, ۇلتتىق مەكتەپتەردٸ كٶبەيتۋ جەنە وقىتۋ قۇرالدارىن مولايتۋ كەرەكتٸگٸ جايلى مەسەلە كٶتەرەدٸ. سەزد مٸرجاقىپتىڭ سٶزٸن قولداپ, الدىمەن باستاۋىش جەنە ورتا مەكتەپتەردٸ قازاق تٸلٸندە وقىتاتىن وقۋ قۇرالدارىمەن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بٸلٸكتٸ ادامداردان ايىرىقشا وقۋ كوميسسيياسىن قۇرۋ جايلى قاۋلى قابىلدايدى. وقۋ كوميسسيياسىنىڭ قۇرامى: ا.بايتۇرسىنۇلى, م.جۇماباەۆ, ە.وماروۆ, ب.سەرسەنوۆ, ت.شونانوۆ  سىندى 5 كٸسٸدەن جاساقتالادى. مۇندا مىنا مەسەلەلەر: ۇلت مەكتەپتەرٸنە باعدارلاما جاساۋ; مۇعالٸمدەر قالاي وقىتۋ تەرتٸپتەرٸن ٷيرەتەتٸن جولباسشى كٸتاپتار جازۋ; تەربيە جايىنان كٸتاپتار جازۋ; بٷكٸل قازاق-قىرعىزعا وقۋ ٸسٸن قالاي جٷرگٸزۋ تۋرالى جوبا شىعارۋ; «قازاق» ەملەسٸن تەكسەرٸپ, تٷزەتۋ; قازاق-قىرعىز تٸلٸنە پايدالى كٸتاپتاردى تەرجٸمە ەتۋ» ورىندالۋى تيٸس نەگٸزگٸ باعىتتار بولىپ بەلگٸلەنەدٸ.

«الاش» پارتيياسىنىڭ سەزٸندە كٶتەرٸلگەن انا تٸلٸندە وقۋلىقتار دايىنداۋ ٸسٸ 1921 جىلى قولعا الىنعانى بايقالادى,» - دەپ جازادى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, قازاق ەدەبيەتٸ كافەدراسىنىڭ دوتسەنتٸ, قايىربەك  كەمەڭگەر. ول Qamshy.kz سايتىنا جارييالاعان «الاش جەنە العاشقى وقۋلىقتار» ماقالاسىندا مىنا دەرەكتەردٸ كەلتٸرەدٸ: «قازاسك رەسپۋبليكاسىنىڭ حالىق اعارتۋ كوميسسارى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ تٶراعالىعىمەن 1921 جىلدىڭ 31 قاڭتارىندا ورىنبور قالاسىندا زييالى قازاق ازاماتتارىنىڭ مەجٸلٸسٸ ٶتتٸ. جيىندا قارالعان باستى مەسەلە 1-شٸ ھەم 2-شٸ بۋىن مەكتەپتەر ٷشٸن وقۋلىق دايارلاۋ ٸسٸ بولدى. مەجٸلٸسكە احمەت بايتۇرسىنۇلى, ەلدەس ومارۇلى, حايرەتدين بولعانبايۇلى, سماعۇل سادۋاقاسۇلى, فايزوللا عالىمجانۇلى, بياحمەت سەرسەنۇلى, جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلى, سادۋاقاس سەيدوللاۇلى, ەليحان بٶكەيحانۇلى, سابىر ايتقوجاۇلى جەنە باسقا ازاماتتار قاتىسادى. («اق جول» – كٶپ تومدىق. – الماتى: وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستىق ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارى مۇراجايى, 2011, 170-172 بب.). 

ٷلكەن ٸستٸڭ باسىنا ا.بايتۇرسىنۇلى كەلگەن كەزدەن باستاپ وقۋلىق جازۋ, باسىپ شىعارۋ جۇمىسى جەدەلدەگەنٸ سول مەرزٸم ارالىعىندا باسىلعان  كٸتاپتاردىڭ شىعۋ حرونولوگيياسىنان اڭدالادى. ٶيتكەنٸ, بٸزگە مەلٸم  اۆتورلار وقۋ قۇرالدارىنىڭ دەنٸ 20-30 جىلدار دەرەسٸندە باسپادان شىققان. مٸرجاقىپ 1917 جىلعى قازان تٶڭكەرٸسٸنە دەيٸنگٸ جەنە «الاش» ٶكٸمەتٸن قۇرۋ كەزەڭٸندەگٸ, كەڭەس ٶكٸمەتٸ تۇسىنداعى قازاق تٸلٸندەگٸ وقۋ قۇرالدارىن جازۋعا بەلسەنە اتسالىسقان العاشقى اۆتورلاردىڭ بٸرٸ ەكەنٸ داۋسىز.

بٸزدٸڭ پٸكٸرٸمٸزدٸ «1920-21 جج. ا.بايتۇرسىنۇلى حالىق اعارتۋ كوميسسارى (مينيستر) بولىپ تۇرعاندا وقۋلىق جازۋ ٸسٸ بٸرشاما جٷيەلەندٸ» دەگەن ە.تٸلەشوۆ پەن د. قامزابەكۇلى قۇراستىرعان «الاش قوزعالىسى» ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتامالىعىنداعى تۇجىرىم قۋاتتاي تٷسەدٸ. اتالعان ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتامالىقتىڭ دەرەگٸنە جٷگٸنسەك, سول جىلدارى قاي اۆتوردىڭ قانداي سالادا ەڭبەك جارييالاعانى ماعلۇم بولادى. «سول جىلدارى ا.بايتۇرسىنۇلىنىڭ, قوشكە كەمەڭگەرۇلىنىڭ - لينگۆيستيكا, تاريح, ەدەبيەتتانۋ, مەتوديكا; مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ, ەلٸمحان ەرمەكۇلىنىڭ, سۇلتانبەك قوجانۇلىنىڭ – ماتەماتيكا; جٷسٸپبەك ايماۋىتۇلىنىڭ – پسيحولوگييا; ماعجان جۇمابايۇلىنىڭ (انىقتامالىقتا تەگٸ وسىلاي بەرٸلگەن.ا.و.)– پەداگوگيكا; ەلدەس ومارۇلىنىڭ – فيزيكا, گەومەترييا; جۇماقان كٷدەرٸۇلىنىڭ – بيولوگييا; حەلەل دوسمۇحامەدۇلىنىڭ – زوولوگييا, لينگۆيستيكا, اناتومييا; ز.وسپانۇلىنىڭ – استرونومييا; تەلجان شونانۇلىنىڭ – تاريح; مۇحتار ەۋەزۇلىنىڭ (انىقتامالىقتا تەگٸ وسىلاي بەرٸلگەن.ا.و.) – ەدەبيەت; جۇماعالي تٸلەۋلٸۇلىنىڭ – مەديتسينا عىلىمىنا بايلانىستى وقۋ قۇرالدارى جارىق كٶردٸ. ەليحان بٶكەيحان باستاعان ەندٸ بٸر توپ عالىم ورىس تٸلٸندەگٸ دٷنيەلٸك عىلىمداردى تانىتاتىن وقۋلىقتاردى, عىلىمي ەڭبەكتەردٸ قازاق تٸلٸنە اۋدارا باستادى. ايتالىق, ك.فلاماريوننىڭ «استرونومييا ەلٸپبيٸن», د.گراۆەننٸڭ «دٷنيەنٸڭ قۇرىلىسىن» - ە. بٶكەيحان; يۋ. ۆاگنەردٸڭ «جەردٸڭ جاراتىلىسى جايىنداعى ەڭگٸمەلەرٸن» - م.ەۋەزۇلى; ۆ.ۆاگنەردٸڭ «جانۋارلار تۋرالى ەڭگٸمەسٸن» - ابدوللا بايتاسۇلى; د.كۋدرياۆكسييدٸڭ «ارعى مەدەنيەتٸن» - مىرزاعالي ەسبولۇلى تەرجٸمەلەدٸ». («الاش قوزعالىسى» ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتامالىعى. ە.تٸلەشوۆ, د. قامزابەكۇلى, الماتى 2014/ «ساردار» باسپا ٷيٸ)

وسىدان-اق الاش زييالىلارى وقۋ-اعارتۋ سالاسىندا مەكتەپ, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك قۇرالدار جازىپ قانا قويماي, قاجەتتٸ قۇرالداردى اۋدارۋمەن اينالىسىپ, پەداگوگيكالىق زەرتتەۋ ەدٸستەرٸن جازىپ, بٸرٸن-بٸرٸ تولىقتىرىپ وتىرعانىن اڭعارىلادى.

مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى 1922 جىلدان 1926 جىلعا دەيٸن وتباسىمەن بٸرگە  ورىنبوردا تۇرادى. وندا قازاقتىڭ حالىققا بٸلٸم بەرۋ ينستيتۋتىنا وقىتۋشى بولىپ ٸستەيدٸ. تىنىشتىقتا ٶتكەن وسى تٶرت جىلدا مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى  شىعارماشىلىق جۇمىسىنا قۇلشىنا كٸرٸسەدٸ. «ەسەپ قۇرالىنىڭ» ٷشٸنشٸ باسىلىمىن ەزٸرلەپ, ورىنبور, تاشكەنت قالالارىندا باستىرىپ شىعارادى. «بالقييا» اتتى تٶرت پەردەلٸ پەسا جەنە بٸرنەشە اۋدارما جۇمىستارىن جازادى. 1923 جىلى ورىنبوردا ەكٸ جىلدىق «قيراعات كٸتابىنىڭ» (حرەستوماتييالىق وقۋلىق) تولىقتىرىلعان نۇسقاسى, قىزىلوردادان 1927 جىلى «ەسەپ قۇرالىنىڭ» جاڭا باسىلىمى جارىق كٶرەدٸ. 

بۇل جالپىعا ورتاق مەلٸمەتتەر «الاش قوزعالىسى» ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتامالىعىندا ناقتىلانادى. «احمەت 1926 جىلى «ەلٸپ-بيدٸڭ» جاڭا تٷرٸن جازدى. «تٸل قۇرال» اتتى ٷش بٶلٸمنەن تۇراتىن وقۋلىق ارقىلى قازاق تٸلٸنٸڭ تابيعاتى, قۇرىلىمىن تانىپ-تانىتۋدى مەكتەپتە بەلگٸلٸ پەن ارقىلى دا ٷيرەتۋگە بولاتىنىن دەلەلدەدٸ... مٸرجاقىپ 20-شى جىلدارى «ەسەپ قۇرالى: بٸرٸنشٸ جىلدىق», (ورىنبور, 1922), «ەسەپ قۇرالى: ەكٸنشٸ جىلدىق» (قىزىلوردا 1927) اتتى وقۋلىقتارىن جارييالادى. («الاش قوزعالىسى» ەنتسيكلوپەدييالىق انىقتامالىعى. ە.تٸلەشوۆ, د. قامزابەكۇلى, الماتى 2014/ «ساردار» باسپا ٷيٸ)

وسى ورايدا, ايتىپ ٶتەيٸن. «ەسەپ قۇرالى» ەكٸنشٸ جىلدىق وقۋلىعىنىڭ تاشكەنتتە, قىزىلوردادا باسىلعانى تۋرالى دەرەكتەردٸ وقىعانىممەن, ورىنبوردا باسىلعانى جايلى مەلٸمەتتەردٸ كەزدەستٸرە المادىم. ەسەسٸنە, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ شىعارماشىلىعىنا قاتىستى بيبليوگرافييالىق كٶرسەتكٸشتەردە 1914 جىلى ورىنبوردا شىققان مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ باستاۋىش مەكتەپتٸڭ 1-2-جىلدىعىنا ارنالعان «ەسەپ قۇرالى» وقۋلىعى كەيٸن 8 رەت باسىلدى دەگەن مەلٸمەت ۇشىراسادى. سالىستىرا ايتساق, احمەت بايتۇرسىنۇلىنىڭ اتاقتى ەلٸپپەسٸ «وقۋ قۇرالى» دەگەن اتپەن 1912- 1915 جىلدار ارالىعىندا 7 رەت قايتا باسىلىپ, ۇلتتى اعارتۋعا ٷزدٸكسٸز قىزمەت ەتسە, «ەسەپ قۇرالى» 8 رەت جارىق كٶرگەن. بٸزدٸڭ قولىمىزداعى داناسى سونىڭ 4-ٸنشٸ باسىلۋى.

بٸرٸنشٸ كٸتاپ باستاۋىش سىنىپتىڭ بٸرٸنشٸ جىلىندا, ال ەكٸنشٸ كٸتاپ ەكٸنشٸ جىلىندا اريفمەتيكانى وقىتۋعا ارنالعان.

بٸرٸنشٸ كٸتاپ 4 بٶلٸمنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە 10-عا دەيٸنگٸ ساندارمەن تانىسۋ, ەكٸنشٸ بٶلٸمدە تولىق وندىقتار, ٷشٸنشٸ بٶلٸمدە 10-20 ارالىعىنداعى ساندار مەن امالدار قولدانۋ, تٶرتٸنشٸ بٶلٸمدە 100-شە دەيٸنگٸ ساندارمەن ەسەپتەر.

ەكٸنشٸ كٸتاپ 3 بٶلٸمنەن تۇرادى. بٸرٸنشٸ بٶلٸمدە 100-گە دەيٸنگٸ ساندارعا امالدار قولدانۋ, ەكٸنشٸ بٶلٸمدە 1000-عا دەيٸنگٸ ساناۋ امالدارى, ٷشٸنشٸ بٶٸمدە تٶرت امالدى ەسەپتەر شىعارۋ.

«ەسەپ قۇرالىنىڭ» 1925 جىلى ورىنبور قالاسىندا جارىققا شىققاندىعىن ەسكەرسەك, بٸزگە م.دۋلاتۇلىنىڭ ورىنبور قالاسىندا ٶمٸر سٷرگەن جىلدارى ماڭىزدى بولماق. قايراتكەردٸڭ ورىنبورعا كەلۋٸ اباقتىعا جابىلۋىمەن بايلانىستى بولعان. بۇل كەزەڭ جايلى گٷلنار مٸرجاقىپقىزىنىڭ ەستەلٸك جازبالارىندا ناقتى مەلٸمەتتەر بەرٸلەدٸ:

«شىڭعىستاۋدا تۇرعانىمىزدا بٸر كٷنٸ بٸزگە «مٸرجاقىپ ۇستالدى» دەگەن سۋىت حابار كەلدٸ. ەستي سالىسىمەن قىس بولعانىنا قاراماستان, سەمەيگە جەتتٸك. سەمەي – بٸزدٸڭ وتباسىمىز ٷشٸن ەرەكشە ىستىق قالا. بٸز وندا ەكٸ قاباتتى ٷيدە بٶكەيحانوۆتار وتباسىمەن بٸرگە بٸرشاما ۋاقىت تۇرعانبىز. سول سەمەيدٸڭ تٷرمەسٸندە جاتقان ەكەم مەن ەليحان بٶكەيحانوۆتى ورىنبور تٷرمەسٸنە جٸبەردٸ. وندا بٸراز ۋاقىت قاماۋدا بولعان سوڭ ەكەۋٸن دە بوساتتى. ەليحان بٶكەيحانوۆتى مەسكەۋگە جٸبەرٸپتٸ دە, ەكەم سول  ورىنبوردا قالادى. ەكٸ ايدان سوڭ شەشەم ەكەۋمٸزدٸ ٶزٸنٸڭ قاسىنا الدىردى. بۇل 1922 جىل بولاتىن. سودان 1928 جىلعا دەيٸن نەبارى التى جىل عانا بٸز وتباسى بولىپ عۇمىر كەشٸپپٸز...» (گٷلنار مٸرجاقىپقىزى «شىندىق شىراعى» ەستەلٸك-ەسسە /الماتى 2013 «مەكتەپ» باسپاسى)

الاش كٶسەمدەرٸنٸڭ بٸرٸ بولعاندىقتان, ٶمٸرٸ قۋعىن مەن قاماۋدا ٶتكەن مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى سەمەي تٷرمەسٸنە بٸر ەمەس ەكٸ رەت تٷسەدٸ. بٸرٸ سوناۋ اق پاتشا ٶكٸمەتٸ تۇسىندا, «ويان قازاقتى» جارىققا شىعارعان 1911 جىلى بولسا, ەكٸنشٸ رەت اراعا 11 جىل سالىپ, 1922 جىلى سەمەي وبلىستىق سوتىندا سۋديا بولىپ قىزمەت اتقارىپ جٷرگەن كەزٸندە ورىن الادى. گٷلنار مٸرجاقىپقىزى ەكەسٸنٸڭ ەكٸنشٸ رەت تٷرمەگە تٷسكەن كەزٸن سيپاتتاپ وتىر.

ٶز زامانىندا «ەسەپ قۇرالىن» رەسپۋبليكالىق حالىق اعارتۋ كومسسارياتى جوعارى باعالاپ, ونى قايتا باسىپ شىعارۋ تۋرالى شەشٸم قابىلداپ, كەڭەستٸك كەزەڭدە باستاۋىش مەكتەپتەردە كەڭ پايدالانۋدى ۇسىنىپتى: «بۇل وقۋلىقتىڭ مازمۇنى قازاق بالالارى ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان ورتانىڭ تالعامىنا تولىق ساي كەلەدٸ. مىسالدار قازاقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ تٸرشٸلٸگەنەن الىنعان. كٸتاپتا بالالار ۇعىمىنا اۋىر كەلەتٸن بٸردە-بٸر تاپسىرما جوق. ەسەپتەردٸڭ بارلىعى بالا جانىنا جاقىن, ۇعىنىقتى دا تٷسٸنٸكتٸ. بۇل اتالعان وقۋلىقتىڭ باستى جەتٸستٸگٸ... (Stud.kz اۆتورەفەرات.)

 «ەسەپ قۇرالىنىڭ» 1925 جىلى باسىلىپ شىققان نۇسقاسى «جٷزگە شەيٸن سانا» بٶلٸمٸمەن اشىلىپ, بٸر تاڭبالى ساندارعا ەكٸ تاڭبالى سانداردى قوسۋ تاپسىرماسىنان باستالادى. بٸردەن نازار اۋداراتىن امال – «ەسەپ سىزعىشى جەردەمٸمەن قوسۋ». سىزعىشتىڭ كٶمەگٸمەن قوسۋ نەمەسە ازايتۋ امالدارىن ورىنداۋ قازٸرگٸ تاڭدا دا باستاۋىش مەكتەپتەردە كەڭٸنەن قولدانىلادى.

«الاش ارداگەرٸنٸڭ ماتەماتيكالىق مىسالدارى ەل تۇرمىسىنا, حالىقتىڭ سالت-ساناسىنا جاقىن. تٶرت امالدى ٷيرەتكەنٸندە مالساق قازاققا ەتەنە تٶرت تٷلٸكتٸڭ بارشاسىنىڭ اتاۋىن كەزدەستٸرەسٸز,» - دەيدٸ فيلولوگييا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى امانحان شەرٸپ (امانتاي شەرٸپ. «استانا اقشامى» رەسپۋبليكالىق قوعامدىق-ساياسي گازەتٸ, 2014 جىل 15 قاڭتار, «مٸرجاقىپتىڭ ماتەماتيكا مەكتەبٸ» ماقالاسى).  

قولىمىزداعى وقۋ قۇرالىنان بۇعان مىسال كەلتٸرەيٸك. 9) قىس ورتاسىنا شەيٸن بٸر سيىرعا 45 پۇت, بٸر ەشكٸگە 7 پۇت پٸشەن كەرەك. سيىر مەن ەشكٸگە قانشا پٸشەن كەرەك? 16) ابىلايۇلى ارىنعازى ەسەپتەپ قاراسا, بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە سيىرلارى دالادا 23 جەتٸ جايىلعان, قورادا ودان 6 جەتٸ ارتىق تۇرعان. بٸر جىلدا نەشە جەتٸ بار? 22) وقۋ ٷيٸندە كٸتاپ, گازەتتەر بار. گازەتتەردەن «اۋىل», «ەڭبەكشٸ قازاق» الدىرىلادى. «ەڭبەكشٸ قازاقتى»  وقۋشى 27 كٸسٸ, «اۋىلدى» وقۋشىنىڭ سانى ودان 15-ٸ ارتىق. بۇل قالادا گازەت وقۋشى ادام قانشا?

ەسەپ قۇرالىنىڭ مازمۇنى  تازا ۇلتتىق سيپاتتاعى ەسەپتەر. قازاق حالقىنىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنەن الىنعان. تاپسىرمالاردىڭ شارتتارىندا قازاق وقۋشىلارىنىڭ جاس ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن ۇلتتىق پسيحولوگيياسى ەسكەرٸلگەن, ال مازمۇندارى بويىنشا ولار وقۋشىلاردىڭ ٶز بەتٸنشە دامۋى مەن بەلسەندٸلٸگٸن ارتتىرۋعا باعىتتالعان. ەسٸرەسە, وقۋشىلاردىڭ ۇلتتىق ساناسىن قالىپتاستىرۋعا ەرەكشە ىقپال ەتەدٸ. (Stud.kz اۆتورەفەرات.)

مىسالى: 74) قازاقتىڭ قۇنان ٶگٸزٸ ورتا باعامەن 25 سوم تۇرادى. تايىنشانىڭ ونان 12 سومى كەم. تايىنشا نەشە سوم تۇرادى? 78) كەلبەت شارۋا ماماندارىنان ەگەتٸن شٶپتەرمەن تانىسىپ, سولاردىڭ ەر تۇقىمدارىن تاۋىپ العان ەدٸ. ول بىلتىر بٸر دەسياتينا جەرگە تٷرلٸ شٶپتەن 38 كيلوگرامم تۇقىم شاشتى. بۇلاردىڭ ٶزگە تٷرلەرٸ 24 كيلوگرامم بولىپ, قلعانى جوڭىشقا ەدٸ. كەلبەت نەشە كيلوگارمم جوڭىشقا شاشتى?

وسى ەسەپ تاپسىرمالارىنان-اق قازاقى تۇرمىستىڭ كەڭ كٶرٸنٸسٸن بايقاپ, بالانىڭ ۇلتتىق ۇعىمىنا جاقىن ەدٸستەمەلٸك ماتەريال قولدانىلعانىنا قايران بولاسىڭ. ونىڭ ٷستٸنە كٸتاپتىڭ تٸلدٸك قولدانىسى باي, قازاق حالقىنىڭ تٸلدٸك قۇنارىن تانىتادى. وسىنداي دا قازٸرگٸ تاڭداعى رەسەي, باتىس ەلدەرٸ بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸنەن تٸكەلەي قازاقشاعا اۋدارىلعان وقۋلىقتاردى ەرٸكسٸز ەسكە الاسىڭ. ۇلتتىق بوياۋى سولعىن دٷنيە بالانىڭ جادىنا سٸڭبەيتٸنٸ دە سودان شىعار. ال مٸرجاقىپ ۇسىنىپ وتىرعان ەسەپ, امال شارتتارىنىڭ ٶزٸ تەربيەلٸك سيپاتقا يە, ەڭبەككە باۋلۋدى كٶزدەيدٸ. مىسالى, 484) مولداش تىرناۋىش ٸستەپ, كووپەراتيۆكە ساتىپ تۇرادى. تىرناۋىشتىڭ بٸر ديۋجيناسى ٷشٸن وعان 1 سوم 50 تيىن بەرەدٸ. قىس بويى مولداش 24 سوم تاپتى. ول نەشە تىرناۋشى ٸستەدٸ? بۇل جەردە ەسەپتٸ شىعارۋ عانا ەمەس, مولداشتىڭ ەڭبەكتەنۋ ارقىلى تابىس تاپقانىن, بالانى سونداي بولۋعا  مەڭزەپ وتىر. 

ٶزٸنٸڭ 1916 جىلى «قيراعات كٸتابىنا» جازىلىپ, مۇعالٸمدەرگە ارناعان العىسٶزٸندە بالا تەربيەسٸنٸڭ ماڭىزىنا ەرەكشە توقتالادى. قايراتكەردٸڭ پٸكٸرٸنشە بالا -ۇلت ۇلى بولىپ قالۋى تيٸس. ول ٷشٸن نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن بىلاي باياندايدى:  «باستاۋىش مەكتەپتە العان تەربيەسٸنٸڭ ەسەرلٸ, كٷشتٸ, سٸڭٸمدٸ بولۋى قاي حالىقتىڭ مەكتەبٸندە بولسا دا وقۋ كٸتاپتارى انا تٸلٸ مەن ٶز ۇلتىنىڭ تۇرمىسى مەن ھەم تابيعاتتان جازىلىپ, بايانداپ وقىتۋدىڭ اسىل ماقساتىنا مۋافيك ٷيرەتۋدەن, وسىلاي بٸلٸپ, بايانداپ وقىتقاندا بالقىعان جاس بالانىڭ ويىنا, قانىنا, سٷيەگٸنە ۇلت رۋحى سٸڭٸسٸپ, انا تٸلٸن انىق ٷيرەنٸپ, كەرەكتٸ ماعلۇمات الىپ شىعادى. مۇنداي بالالار باستاۋىش مەكتەپتٸ بٸتٸرگەننەن كەيٸن قاي جۇرتتىڭ مەكتەپ-مەدرەسەسٸندە وقىسا دا, قاي جۇرتتىڭ اراسىندا جٷرسە دە سٷيەگٸنە  سٸڭگەن ۇلت رۋحى جاسىمايدى. قانداي بولسا دا تٸرشٸلٸگٸندە قانداي اۋىرلىق ٶزگەرٸستەر كٶرسە دە ۇلت ۇلى بولىپ قالادى. وقۋداعى ماقسات – جالعىز قۇرعاق بٸلٸم بەرۋ ەمەس, بٸلٸممەن بٸرگە جاقسى تەربيەنٸ قوسا بەرۋ» (مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ 6 تومدىق شىعارمالار جيناعى, 4-توم, الماتى, 201 3 «مەكتەپ» باسپاسى, 15-بەت).  مٸرجاقىپتىڭ اعارتۋشىلىق قىزمەتٸنٸڭ كرەدوسى – قۇرعاق بٸلٸم  بەرۋ ەمەس, بٸلٸممەن بٸرگە تەربيە بەرۋ ەكەن. وسى ۇستانىمنان «ەسەپ قۇرالىن» جازۋ بارىسىندا دا اۋىتقىماعانى بايقالادى.

مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ 2013 جىلى الماتى «مەكتەپ» باسپاسىنان شىققان 6 تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 4-تومىنا  اعارتۋشىلىق باعىتتاعى ەڭبەكتەرٸ مەن وقۋ قۇرالدارى توپتاستىرىلعان. وسى كٸتاپتىڭ 113 –بەتٸندە 1922 جىلى باسىلعان باستاۋىش مەكتەپتە بٸرٸنشٸ جىل وقىلاتىن «ەسەپ قۇرالى» (ٶلكەلٸك قىرعىز تيپوگرافيياسى, ورىنبور, 1922), 153-بەتٸندە ورىنبور قالاسىندا «دٸن ماعيشات» باسپاحاناسىنان 1914 جىلى باسىلىپ شىققان باستاۋىش مەكتەپتٸڭ ەكٸ جىلدىعىنا ارنالعان «ەسەپ قۇرالى» جەنە 195-بەتٸندە 1927 جىلى قىزىلوردادا باسىلعان,باستاۋىش مەكتەپتٸڭ 2-ٸنشٸ جىل وقىلاتىن «ەسەپ قۇرالىنىڭ» قازاقستان مەملەكەتتٸك باسپاسٶز بٶلٸمٸنەن تٷزەتٸلگەن, تولىقتىرىلعان داناسىنىڭ اراب ٷلگٸسٸندەگٸ جەديت جازۋىنان قازاق ەرپٸنە العاش رەت تٷسٸرٸلگەن نۇسقاسى ۇسىنىلعان.

1927 جىلعى باسىلىم - «ەسەپ قۇرالىنىڭ» 6-شى باسىلۋى. ال بٸزدٸڭ قولىمىزعا تٷسكەن «ەسەپ قۇرالى» 1925 جىلى ورىنبور قالاسى,  قىرعىز مەملەكەتتٸك باسپاحاناسىنان جارىق كٶرگەنٸن قايتالاپ ٶتەيٸك. قۇزىرىمىزداعى باسىلىمدى قىزىلوردادا باسىلىپ شىققان نۇسقاسىنىڭ كٶشٸرمەسٸمەن سالىستىرا قاراعاندا, بٸر-بٸرٸمەن سەيكەستٸگٸ انىق بايقالدى.

جەكەلەگەن رەداكتسييالىق ٶزگەرتۋلەر دە كەزدەسەتٸن سيياقتى. 1925 جىلعى كٸتاپتىڭ «شاپشاڭ ساناۋ جەنە شەكٸرتتەرگە ٶزدٸگٸنەن شىعارۋ ٷشٸن مىسالدار» بٶلٸمٸندە «بٸرٸنشٸ جٷز» دەسە 1927 جىلعى وقۋلىقتا «بٸرٸنشٸ جٷزدٸك» دەپ جازىلعان. وسى جەردە 4-تومدىققا ەنگەن 1927 جىلعى وقۋلىقتىڭ اۋدارماسىندا «بٸرٸنشٸ جٷزدٸك» تاپسىرمالىق باعانىنداعى 5-ٸنشٸ باعان جوق, تٷسٸپ قالعان. بەلكٸم, وقىلماۋى دا مٷمكٸن. بۇل ساتى 1925 جىلعى وقۋلىقتا بار. 5) 40+23

24+30

75+20

40+52

15+20

50+41

37+60

70+17 

1925 جىلى باسىلعان وقۋلىقتا بارلىعى 504 تاپسىرما بەرٸلسە, 1927 جىلعى نۇسقانىڭ اۋدارماسىندا بارلىعى 503 تاپسىرما دەپ كٶرسەتٸلگەن. الايدا, ەكەۋٸندە دە وسى تاپسىرمانىڭ مەتٸن مازمۇنى بٸردەي: 504) ورىس ٶلشەۋلەرٸن مەتر ٶلشەۋلەرٸنە (انىعىراق) اۋدارۋ ٷشٸن ساتى: شاقىرىم = 1 كم 66 م 80 سم كەز = 71,1 سم; تاياق = 2 م 13 سم; بٶرشەك = 44 سم; پۋد = 34,8 سم; دٷيٸم = 25 سم; پۇت = 16 كگ 380گ; قاجاق = 409,5گ; مىسقال = 4,3 گ. - دەپ كەلەدٸ. 

ەكٸ باسىلىمدى دا زەردەلەي كەلە, 1925 جىلى ورىنبوردا باسىلعان نۇسقا مەن 1927 جىلى قىزىلوردادا شىققان وقۋلىقتىڭ مازمۇنى بٸركەلكٸ ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزدٸك. پاۆلودار وبلىستىق س.تورايعىروۆ اتىنداعى عىلىمي-ەمبەباپ كٸتاپحاناسى سيرەك كٸتاپتار قورىندا ساقتاۋلى تۇرعان مٸرجاقىپ دۋلاتۇلىنىڭ باستاۋىش مەكتەپتە 2-ٸنشٸ جىل وقىلاتىن «ەسەپ قۇرالى» وقۋلىعى م.دۋلاتۇلىنىڭ كٶپ تومدىق شىعارمالار جيناعىنىڭ 4-تومىنا ەنٸپ, عىلىمي اينالىمعا تٷسكەن 1927 جىلعى نۇسقاسىنان 2 جىل بۇرىن جارييالانعاندىقتان, زەرتتەۋشٸلەر ٷشٸن كٶنەلٸگٸمەن قۇندى دەمەكپٸز.    

ايبەك ورالحان

پاۆلودار قالاسى.

«نايزاتاس» ەدەبي-كٶركەم, قوعامدىق-ساياسي جۋرنالىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى