.png)
Foto: novoetv.kz
Búginde qyz-kelinshekterge túr-kelbetine, áleýmettik statýsyna, shyqqan ortasyna qaramastan, bilim alyp, mansap quryp, mol tabys tabýǵa jaǵdai jasalǵan. Dese de, minsiz sulýlyqty dáripteitin «Álem arýy», «Qazaqstan arýy» degen siiaqty baiqaýlar áli de ózektiligin joǵaltpai tur. Sulýlyq baiqaýlary qoǵamdaǵy áieldiń syrtqy kelbeti men sulýlyq standarttaryna qalai áser etip jatyr? Ult.kz suraqtyń jaýabyn izdep kórdi.
Erlerdi baǵalaityn baiqaýlar nege joq?
Feminister sulýlyq baiqaýlarymen kúresip kele jatqanyna jarty ǵasyrdyń júzi boldy. 1968 jyly (AQSh-ta feministik qozǵalys órkendegen kezde) Atlantik-Sitide, mundai baiqaýlar alǵash paida bolǵan qalada, 400 áiel sulýlyq saiystaryna qarsy mitingige shyqty. Narazylyq bildirýshiler: «Óz etinen paida kórgeni ony súikimdi ete me?» dep urandatty, jappai kosmetika men biýstgalterlerdi qoqys jáshikterine laqtyryp, kósheniń ortasynda tiri qoiǵa táj kigizdi. Biraq 90-60-90 degen álemdik standart óz degenin jasaýda.
Qyzdar minsiz dene bitimin ańsap, ózderin túrli dietalarmen qinaidy, qartaiý protsesin moiyndamai, ájimderdi tegisteitin ineler salǵyzady, betiniń tompaqtyǵyn azaityp, erininiń tompaqtyǵyn arttyrady, óz qasynyń ornyna jasandy qas syzady. Búginde bular qarapaiym kosmetikalyq protsedýralar, al plastikalyq otamen qabyrǵasyn aldyrtyp, bóksesin arttyratyndary qanshama. Osynyń bárine teledidar men jyltyr jýrnaldardan nasihattalatyn minsiz sulýlyq standarttarynyń kesiri joq emes.
Fembike Áigerim Qusaiynqyzy mundai baiqaýlar áielderdi adam retinde emes, belgili bir «standarttarǵa» sai keletin syrtqy kelbet arqyly baǵalaityn obekt/ zat retinde kórsetedi deidi. Bul genderlik teńdikti ornatý maqsatyndaǵy progreske qaishy.
«Áieldiń basty qundylyǵy – onyń sulýlyǵy» degen stereotipti qoldap, áielderdiń rólin shekteidi. Qoǵamda áielderdiń intellektýaldyq jáne kóshbasshylyq qasietteri jii kóleńkede qalady. Mundai baiqaýlarda er adamdarǵa uqsas balama sharalar joq. Álemde bar, bizde joq. Bul áielderge qoiylatyn erekshe talaptardyń jalǵasy retinde kórinedi. «Qazaq arýy» siiaqty baiqaýlar belgili bir etnikalyq jáne ulttyq standarttarǵa sai keletin áielderdi ǵana nasihattaidy. Bul etnikalyq jáne mádeni kóptúrlilikke qaishy kelip, ulttyq biregeiliktiń shektelgen túsinigin qalyptastyrýy múmkin», - deidi Áigerim Qusaiynqyzy.
Sulýlyǵyn emes, aqylyn baǵalaimyz
Elimizde ótkiziletin «Qazaq arýy» baiqaýynyń basshysy Baian Maqsatqyzy biyl qatysýshy qyzdarǵa talap ózgergenin aitty. Ol osy baiqaýmen zamanaýi qazaq qyzy qandai bolýy kerek ekenin kórsetkisi kelgen.
«Biyl bul sulýlyq baiqaýy ǵana bolǵan joq. Meni qatysýshylardyń azamattyq pozitsiiasy qyzyqtyrdy. Kastingke kelgen qatysýshylarǵa mynadai suraq qoidym: «Eger sen aýylyńnyń ákimi bolsań, aýylyńda neni ózgerter ediń?» Eger ol bar salar edim dese, qosh dep otyrdym. Al eger ol «mektep salar edim, balabaqshany jańartar edim, shetelden muǵalimderdi tartar edim, aýyl kóshelerin jaryqtandyrar edim, barlyq avtobýsty jańartar edim, asfalt salar edim», dese, qatysýshy retinde qarastyrdym. Iaǵni biyl olar tek óz daryndaryn ǵana emes, óz azamattyq pozitsiialaryn kóbirek kórsetetin bolady», - dedi Baian Maqsatqyzy "Din Dina show" baǵdarlamasynda.
Foto: missqazaqstan.official
«Qazaqstan arýy» baiqaýynyń PR-basshysy Gúlim Sovetqan da qazir baiqaýdyń kontseptsiiasy, onyń ideologiiasy zaman talaptaryna sai ózgergenin aitady. Qazir «Qazaqstan arýy» qyzdardyń damýyna, olardyń ári qarai ósýine arnalǵan alań, dep otyr ol.
«Bul jerde baǵalaý bar, árine. Bul jerde syrt kelbeti ǵana baǵalanbaidy, ishki jan dúniesi, talanttary, bilimi, ózin ustaýy, taǵy basqa qyrlary baǵalanady. Ózińiz baiqasańyz, qatysýshylardyń arasynda chempiondar, sportshylar, árbir salada jetistikke jetken qyzdar bar. Ol qyzdar tek model emes, olardyń negizgi kásipteri bar, sondyqtan olardy obekt retinde emes, kerisinshe olardy tulǵa retinde ashýǵa, tulǵa retinde damytýǵa kómekteskimiz keledi», - deidi Gúlim Sovetqan.
Fembike Áigerim Qusaiynqyzy mundai reformany tek qoldaitynyn jetkizdi. Áielder ózin kórsete alsa, ulttyq mádeniet pen dástúrdi dáripteýde óz úlesin qosa alsa, qoldaýǵa turarlyq.
«Eger bul baiqaýlar tek syrtqy kelbetke emes, áielderdiń bilimin, ónerin, kóshbasshylyq qasietterin nasihattaýǵa baǵyttalsa, olar qoǵamdaǵy genderlik teńdikti nyǵaitý quralyna ainalýy múmkin. Feministik kózqaraspen qaraǵanda, mundai baiqaýlardyń formatyn qaita qarap, áielderdiń ártúrli qyrlaryn kórsetetin, teń múmkindikterdi alǵa tartatyn jańa platformaǵa ainaldyrý qajet. Áielderdiń sulýlyǵyn tek syrtqy kelbetimen emes, intellektýaldy, rýhani jáne azamattyq jetistikterimen ólsheý – naǵyz progressivti qadam bolar edi», - deidi ol.
Aqylyna qaraimyz, ártúrlilikti nasihattaimyz dese de, kez kelgen sulýlyq baiqaýy shyn máninde birkelkilikti dáripteidi. Qatysýshylardyń árqaisysy derlik — uzyn boily, symbatty, aiaqtary uzyn, kirpikteri (japsyrma) uzyn, tisteri minsiz appaq jáne bet pishini simmetriialy jas áiel. Olar denege jabysyp turatyn ashyq kóilekter kiip, syrtqy kelbettiń standarttaryna sáikes keledi.
Psihologtar ne deidi?
Sulýlyq baiqaýlary olardyń kórermenderinen buryn, qatysýshylarynyń ózine psihologiialyq turǵyda teris áser etýi múmkin ekenin psiholog mamandar jii aitady. Batys Virdjiniia ýniversitetiniń zertteýi boiynsha, joǵary básekelestik atmosferasy adamdardy ózderin basqalarmen jii salystyrýǵa itermeleidi. Bul óz kezeginde dene bitimine degen narazylyq, mazasyzdyq jáne psihikalyq buzylýlar týdyrýy múmkin. Ásirese, jasóspirim qyzdar osynyń yqpalyna kóbirek ushyraidy, óitkeni olar qol jetpeitin syrtqy kelbet idealyna umtylady jáne ózderin jeke tulǵa retinde emes, seksýaldyq obekt retinde qabyldaidy.
«Sulýlyq baiqaýlaryna qatysýdyń ajyramas aspektileriniń biri – fizikalyq tartymdylyq. Qatysýshylar zamanaýi kópshilik moiyndaǵan belgili bir sulýlyq standarttaryna sai bolýǵa tyrysady. Bular – minsiz dene proportsiiasy, bet pishini, saý teri jáne shash. Osyndai standarttarǵa qol jetkizý úshin kóptegen áielder dietaǵa otyryp, sportpen shuǵyldanady, kosmetikalyq protsedýralar men hirýrgiialyq aralasýlarǵa júginedi. Alaida barlyq kúsh-jigerge qaramastan, qatysýshylardyń bári bul idealdarǵa tolyǵymen sáikes kele bermeidi. Bul olardyń syrtqy kelbeti men ózderin qabyldaýy arasyndaǵy qarama-qaishylyqqa ákelýi múmkin, bul óz kezeginde ózine degen senimge teris áser etýi múmkin», - deidi psiholog Anar Jarylqapqyzy.
Foto: Pexels.com
Sulý bolmasa da, artyq salmaǵy bolmasyn
Alaida, adam symbatty dene pishimimen baqytty deitin ekspertter de bar. Bul birinshi kezekte onyń fizikalyq densaýlyǵynyń kórsetkishi deidi, endokrinolog Gúljan Amanbai.
«Adamǵa mahabbat, aqsha, symbatty dene kerek. Osy úsheýi túptiń túbinde adamnyń denesiniń saýlyǵyna bailanysty, fizikalyq dene saý bolmai, psihika saý bolmaidy. «Deni saýdyń jany saý» dep ata-babamyz beker aitpaǵan. Qansha meditatsiia jasasyńyz da, eger siz qozǵalmaityn bolsańyz, durys tamaqtanbaityn bolsańyz, uiqyńyz durys bolamasa, onda eshqashan kóńil kúiińiz kóterińki bolmaidy», - deidi dáriger.
Artyq salmaq aǵzanyń zat almasý protsesine kedergi keltirip, dene músheleriniń durys jumys isteýine kedergi keltiredi deidi dáriger.
«Nege bizdiń qoǵamda qazir 70% adamda artyq salmaq bar? Al artyq salmaqtyń sebebi – ol artyq tamaq, az qozǵalys. Qalai degenmen de, aýrý – astan. Órkeniet damyǵan zamanda qazir eshteńeni qolmen istemeimiz, qar kúrep, siyr saýmaimyz, fizikalyq qimyl-qozǵalys joq. Sonyń saldarynan artyq salmaq jinalyp, qazir bizdiń memleketimizge, ultymyzdyń densaýlyǵyna úlken qaýip tónip tur. Kez kelgen artyq salmaqtyń saldarynan qant diabeti, qan qysymynyń joǵarylaýy, insýlt, infarkt, tipti onkologiia órbidi. Sol úshin aýyzdy tyiyp, qozǵalysty kóbeitip, artyq salmaqtan arylýǵa tyrysqany jón. Adamnyń jasy ósken saiyn salmaǵy artýy durys emes, aryq bolýǵa tyrysýymyz kerek», - degen pikirde dáriger.
Qyzdyń syrt kelbeti - onyń ishki jan dúniesiniń kórinisi
Dárigerdiń oiyn Gúlim Sovetqan da qos qoldap qolaidy. Aitýynsha, "Qazaqstan arýy" degen jiyntyq obraz. Onyń syrt kelbeti de, dene bitimi de, aqyly da, kórki de, bári bir-birine sai bolýy kerek.
«Qyzdardyń dene bitimine qoiylatyn talaptardyń ishinde boiy sáikes kelýi kerek, iaǵni 165 sm-den joǵary, 18 jastan joǵary bolýy kerek. Basqa esh standart joq.
Endi syrt kelbetin qaramasaq ta bolmaidy, óitkeni aqyldy qyz ózin kútýi kerek ekenin, ózine, denesine syilastyq degenniń ne ekenin biledi. Sondyqtan bul jerde qyzdardyń syrt kelbeti – bul onyń ishki jan dúniesiniń kórinisi», - dep qosty maman.
Anara Baýyrjanqyzy
