Negizi álimsaqtan beri adam balasy myna dúniege kelgeli óz tirshiligin, turmysyn ǵylymsyz elestetý múmkin emes. Ǵylym bilik degen sóz. Sol biliktiń basy "qutty bilik" ol árine din boldy. Sebebi din Jaratýshymen tikelei bailanysty adamnyń eń negizgi panasy bolatyn.
Ótken ǵasyrda adamzat tarihyna úlken reviziia jasaldy. Adamdy sol "qutynan" aiyrýdy basty maqsat etken pozitivizm teoriialary shyǵyp, adamzat tarihynda eń birinshi ret keńestik ideologiia retinde praktikalyq turǵydan qoldanyldy. Keńestik júie ony ǵylymi ateiz ilimi retinde ómiriniń sońyna deiin dáriptedi.
Pozitivizm rýhani álemdi, rýhty, kielini, qutty, aqyretti, taǵdyrdy, Allany moiyndamady. Onyń negizgi aspektisi materialdy álem, tán, aqyl, eńbek, evoliýtsiia, tájiribe,sosyn tabiǵi damý dialektikasy boldy. Qolmen ustap, kózben kórmeitin, aqylǵa syimaityn, tájiribege ainalmaityn, gipotezaǵa baǵynbaityn nárselerdiń barlyǵy adamdy qul qylatyn ózine ózi jat qylatyn tanymdar retinde joqqa shyǵardy. Myna álemdi bileitin tek adam ǵana bolý kerek dep gýmanizm siiaqty qosalqy ideologiialardy, darvinizm siiaqty qoldan jasalǵan mehanizmderdi alǵan tartyp, ǵylymi tanymdy eń basym qural dep dáriptedi. Sonymen osy teoriiaǵa sai Batysta Gegel shyǵyp "filosofiia óldi" dep málimdedi. Onyń ornyna ǵylym saltanaty taq qurady dep jar saldy. Bul jerde adamzat tarihynda ǵylym onsyzda saltanat quryp kelgendigin jasyryp baqty. Adamdy qorshaǵan tanymdardyń ózin reviziialap, oryndaryn aýystyryp, birinshilik, ekinshilik degen siiaqty basymdylyqtar mne ierarhiialar oilap tapty. Buǵan grek filosofiiasynadaǵy "sana men bolmys" qatynasynyń ierarhiialyq bailanystary negiz boldy.
Osy teoriia negizinde keńestik rejim jańa ideologiialyq ǵylymi ateizm ilimin oilap shyǵardy. Jalpy ol kezde bári tek ǵylymi bolý kerek bolatyn. Filosofiianyń ózin ǵylymi filosofiia dep anyqtady. Filosofiiada da obekt pen sýbekt qana bar "tretego ne dano" dep topshylady. Al oǵan deiin adamzat Alla, Adam, Álem arasyndaǵy qatynastar boiynsha oi tolǵaityn. Adam men álem arasyndaǵy qatynastar ǵana adamdy ratsionalylyqqa, shynaiy aqiqatqa jetkizedi dep bildi. Al ortasyna Alla aralassa, onda tanym da obektivti bolmai qalady, ol jalpyǵa birdei sezilmegen soń, tanylmaǵan soń onyń ǵylymilyǵy da joq. Sol sebepti úshinshisi Alla artyq dep tapty.
Endi osy teoriialardy praktikada qoldaný qaldy. Oǵan da Batystyń ásirese Frantsiiadaǵy revoliýtsiialyq qubylystar men laitsizm teoriialary negiz boldy.
Birinshi tezis retinde Adam men Alla arasyn ajyratýdy qolǵa aldy. Ekinshi memlekettik júieni dinnen ajyratý Batystyq tilimen aitqanda laitsizm-sekýliarizm ustanymdaryn quqyqtyq turǵydan ǵana emes, bolmystyq, áleýmettik, psihologiialyq, aksiologiialyq jáne moraldyq turǵydan ajyratyp kórsetti. Bul jerde úlken iri mektepter jumys istedi. Bolmys kiesiz, áleýmet te qundylyqsyz, pishologiia da rýhsyz, moral da ojdansyz qabyldaýdy basty printsip dep kórsetti. Sebebi ideiasy Allany joqqa shyǵarý, ateizmdi ulyqtaý bolatyn.
Sodan memleket dinnen ajyratyldy, mádeniet te dinnen ajytaldy, jalpy qoǵam dinsiz, eń sońynan adam da dinsiz, Allasyz erkindikke jetýi tiis bolatyn.
Endi búgin biz demokrtiialyq, áleýmettik, quqyqtyq jáne zaiyrly memleketpiz. Zaiyrlylyq sekýliiarizm emes. Ol tek qana quqyqtyq ustanym. Onyń máni memlekettiń saiasi quqyqtyq sheshimderi dini negizde qaralmaidy. Dni men memleket osy negizde ózara bólek bolady. Al qazirgi tujyrymdar dindi tek memleketten ǵana emes, mádenietten de, bolmystan da, ekonomikadan da, áleýmetten de, otbasynan da, ónerden de, meditsidan da, ajyratyp, "zaiyrly qoǵam" lozýngysyn tyqpalap jatyr. Maqsat islamofobiiany seiiltý. Elbasy "terrorizmmen kúresemiz dep, islammen kúresip ketpeńder" degen eskertýi jolda qaldy. Al zaiyrlylyq ustanymy demokrtaiialyq egmen elde tek memleket úshin tanylǵan quqyqtyq ustanym. Teoriiasy da aqiqaty da osylai. Islam tabiǵatynan zaiyrly din. Ol din men dúnie, Alla men álem, adam men aqyretti óz aldyna júielep tanytatyn, qabyldaityn din.
Sondyqtan zaiyrlylyq ol memleketke ǵana qatysty ustanym, Ol qoǵamǵa qatysty emes. Olai bolsa keshegi keńestik ateizm ustanymynan esh aiyrmashylyǵy qalmaidy.
Sosyn demokrtaiialyq elde adam quqy teń, onyń kásibine mindetine, qyzmetine qarai quqy anyqtalmaidy. Quqyq bir, biraq jaýapkershiligi men mindetteri naqtylanady. Al qazir bizde memlekettik qyzmettegiler dini senimderin júzege asyrýǵa shekteý, tyiym salynbaqshy. Bul degen sóz biliktiń saýatsyz ustanymy arqyly qoǵamda qoldan "kasta" jasaý degen sóz.
Jalǵasy bar...
Dosai Kenjetai,
Ult portaly
Búgingi keiipkerimiz – Aqberen Elgezek. Áńgime - temir jol beketinde ótti. Ádebietke ekimyńynshy jyldan keiin kelgen. Aqyn, «Serper» jastar syilyǵynyń laýreaty. «Kók bóriniń rýhy», «Kóleńkeler kúbiri» jyr-jinaqtarynyń avtory. Kezinde «Qazaq ádebietin qoldaý» qoryn qurǵan. Ol qor Respýblikalyq ádebi-tanymdyq «Kentavr» gazetin shyǵaryp turdy. Internet júiesinde óte tanymal. Óziniń poetikalyq saity bar. Ol óleńge kelgen joq. Óleń oǵan keldi. Aqynǵa. Kútpegen jerden emes. Kútken jeri - taǵdyry. Bir qaraǵanǵa, syrt kelbeti Esenindi esińizge túsiredi. Jany... Qushtarlyq bar. Sol sezim - onyń áleminiń qozǵaýshy kúshi. Sergek. Jańashyl. Dástúrdi joqqa shyǵarýshy emes. Ádemi kiingendi unatady. Estet. Syilas adamdarymen qarym-qatynasta ózin ekinshi orynǵa ysyryp qoiyp júredi. Maqsatshyl, múddeshil. Beimálim, tylsym ataýlyǵa yntyq. Jetinshi aidahardyń álemin izdeidi. Poetikalyq izdenisi - ózin tanýǵa umtylý. – Myńjyldyqtyń jany – bir sátte, jalqy sátte. Kez kelgen tarihi oqiǵa ǵasyrlar boiy tolǵatqanymen, ishte piskenimen bir-aq sátte ómirge keledi. Qarasańyz, ár filosofiialyq dáýirdi ashatyn bir oilaý júiesi, ár poetikalyq dáýirdi ashatyn seziný fenomeni bolady. Qalai oilaisyz, jańa kezeńdegi poetikalyq dáýir ashyldy ma, ashylsa, onyń stihiiasy ne? – Jańa poetikalyq dáýir bir ǵana óleńniń dúniege kelýi úshin ashylatyn sekildi. Sol bir ǵana óleńdi jazý úshin qanshama býyn men bir-birine uqsamaityn talanttar dúniege kelip, almasyp jatady. Bálkim, ol óleń jazylǵannan keiin de qansha býyn kelip ketýi múmkin. Másele sol bir qasietti shýmaqtardyń tolǵaǵynda bolyp otyr. Biraq ol óleńdi bir ǵana áýlie aqyn jazatyny sózsiz. Jańa ǵasyrdyń, tipti jańa myńjyldyqtyń bastalysymen sol bir óleńge degen báige bastalyp ketti. Ol jazylyp qoidy ma, joq pa, ony Tarih kókem aitsyn. Degenmen jańasha sóz saptaý men ózgeshe paiymnyń kelgeni daýsyz. Ol bireýge túsiniksiz, tumandy-buldyr shatpaq-shimai bolyp kóriner. Oǵan renjýdiń qajeti joq. Solai oilaǵandardyń talǵamy ótken ýaqytqa degen saǵynyshtan ǵana turady. Jańa poeziianyń stihiiasy – muń. Ony qasirettený dep túsiný qate. Muń – jańa poeziianyń kókjiegine ertip aparatyn sulý jolserik. Óleńniń týylý aldynda muń turmasa, ol óleń shetinep týǵan bala siiaqty bolady. Bylaisha aitqanda, poetikalyq atmosferasy sezilmeidi. Sebebi muń – Táńiri mahabbattyń bastaýy... Al naǵyz poeziia - ǵaryshtyq aýqymdaǵy muńly shattyq bolýy tiis! – Qasietti kitaptarda Abyldan urpaq taramaǵandyǵy jaily aitylady. Jáne «onyń qany áli kúnge deiin shyńǵyryp tur» delinedi. Osy daýys... Áýlieler men aqyndardyń ómir tarihy, jan dúniesiniń tarihynda áldebir «kúbir» estigendikteri jaily derekter bar. Bul – adamzat balasynyń alǵashqy kúnásin, apriori qateligin eske salatyn daýys dep oilaisyz ba? Álde jai ǵana ańyz ba? – Aqyn bolmasam, muny ańyz der edim. Jaratylysta eshteńe kezdeisoq emes. Álmisaqta rýhtary jaratylyp, ómirge kelmegen Abyl urpaqtarynyń qasyreti sumdyq, árine. Degenmen Táńir adamǵa jaryq pen nur týraly túsinikti túnek arqyly bergen. Abyl – eń alǵashqy qurbandyq. Onyń ólimi mundai soraqylyqty bilmegen Adam ata men Haýa ananyń ózderine jáne olardyń kúlli urpaǵyna zulymdyq týraly aqparatty jetkizdi. Ol óz kezeginde ádildikke qushtarlyq seziminiń paida bolýyna alyp keldi. Áýlieler men aqyndar ádilettilik pen meiirimdilikti nasihattaityn elshiler. Kóp jaǵdaida sol «kúbir» men «sybyrdy» estigenderi úshin olar Qabylǵa uqsap ketken urpaqtardyń qolynan mert bolyp jatatyny ókinishti. – Adamdardy shartty túrde ekige bólý bar: jaqsy adam jáne jaman adam. Jaqsy adam degenimiz kim? Jaman adam degenimiz kim? – Táńir jaratqan birde-bir tirshilik ieleriniń jamany joq. Jaratýshy adamǵa tańdaý quqyǵyn bergen. Árkim óz taǵdyryn ózi somdaidy. «Jaman adam» dep eseptelinetin kisini biz, bálkim, túsinbeitin shyǵarmyz. Al ol ózi tańdaǵan jolyn durys dep esepteidi. Onyń qylyqtarynyń durys-burystyǵyn Jasaǵan ǵana eksheidi. Bizdiń oǵan haqymyz joq. – Jaman óleń degendi qalai túsinesiz? – Jaqsy aqyn jaman óleń jaza almaidy degenge kelisip alsaq... Qarapaiym tilmen aitqanda, jaman óleń jazý onyń qolynan kelmeidi. Talant - muzart shyń sekildi, onyń basynda tek móldir muzdyqtar ǵana turady. Shaiqalsa, ártúrli arnalarmen tonna-tonna qar kóshkinin aǵyzady. Al «haltýra» degen ádebiet paida bolǵan sátten onyń negizgi jaýy ispettes erip kele jatyr. Ol kádimgi basynan tek lai sý aǵatyn tóbeshik sekildi. Biraz ýaqyttan soń ol saz balshyq, toń bolyp qatyp qalady ǵoi... Bári ýaqyttyń enshisinde. – Keide shyǵarmashylyqtan ketip qalǵan adamdar «ádebietti tastap kettim» deidi. Qalai oilaisyz, negizinde óleń tastap ketpei me? Osy óleńniń ushyp ketpeýi úshin jannyń kúii qandai deńgeide bolýy kerek? Aqynnan satqyndyq pen qatygezdik shyǵa ma? – «Ádebietti tastap kettim» degenshe, «meniń jazatyn potentsialym bitti» degen jón. Sebebi kez kelgen qalamgerge búkilǵaryshtyq aqparattyq qazynadan belgili mólsherdegi shyǵarmalar jiyntyǵy buiyrady. Al óleńniń aqynnan jiirkenip ushyp ketýi shyndyq. Sebebi ol qasietti qus. Oǵan degen mahabbatyń sóngen sátte ol seni tastap ketedi. Aqyn úshin eń aldymen, jannyń tazalyǵyn qamtamasyz etý qajet. Kieli óleń-qus tek kirshiksiz ishki álemde ushyp júrýi tiis. Rýhani deńgeii joǵary adam ǵana ádebiette júrýge quqyǵy bar. Aqynnan qatygezdik de, satqyndyq da shyqpaidy. Eger ol naǵyz aqyn bolsa. Aqyn – eń aldymen bolmys. Ol bolmys taza jáne meiirim nuryn shashyp turýy shart. – Óleń tehnikasy degennen shyǵady, jańa mazmunnan jańa pishin týa ma, álde kerisinshe me? – Adam janynyń bolmysy betine shyǵyp turatyny sekildi, óleńniń de pishinin mazmuny somdaidy. Kerek deseńiz, qara óleń formasymen jazatyn moiyndalǵan aqyndarymyzdyń óleńderinde ózine tán, ózgeshe stili baiqalyp turady. Formalyq izdenis ádebietke tóńkeris jasaimyn dep kelgen ár aqynda bolatyn álek. Shynymdy aitsam, men de biraz árekettengen boldym. Bolmady, negizi... Túsingenim, óleń formalarynyń barlyq túri jasalyp qoiǵan sekildi. Múmkin, bolashaqta jasalatyn shyǵar. Ázirge jańa zaman poeziiasynyń mindeti qolda bar formalarǵa mazmundyq ózgeshe túr-óń berýde bolyp otyr. – Aitý jáne jyrlaý. Osy bir názik aralyqtaǵy qubylystyń aty ne? – Ol qubylystyń aty – trans bolar. Óleńniń tehnikasyn meńgerip alǵandar, qurastyryp, tigisin jatqyzyp jaza beredi. Al naǵyz óleń sanań uiyqtap, júregiń – radioqabyldaǵysh retinde iske qosylǵanda dúniege keledi. – Shyn jek kóre almaǵan adam shyn súie de almaidy. Ómirde neni jek kóresiz? – Satqyndyq pen sertte tura almaýshylyqty. Sosyn sebebi joq ótirikti. – Ár adamnyń ishinde bir Nartsiss ómir súredi. Sondai-aq Gorgona Medýza da. Óz ishińizde kimdi kóbirek sezinesiz? – Ái, sonyń ekeýi de bar-aý... Shyǵarmashylyqta nartsissizmen aýyrmaǵan qalamger – jazýshy emes. Tirshilikte Gorgona bolmasań, ashtan ólesiń... – Kúnderdiń kúninde ýaqyttyń aldynda, tarihtyń aldynda, adamnyń aldynda, tipti aq gúl men qara tastyń aldynda da aqtalýǵa týra keledi. Aqyndy ne aqtai alady? – Birinshi orynda aqyndy óz óleńi aqtaityn shyǵar... Sosyn sol aqyndy súigen arýlardyń áýede qalyqtap júrgen sezimderi... – Iá, álemdi sulýlyq qutqarady, al aqyndy... keide sonyń ólimine de sebepshi bolyp jatatyn tustary bar ǵoi... – Sulýlyqtan júregi jarylyp ólgen aqyndy naǵyz aqyn dep esepteiikshi! Sebebi ol sol sulýlyqtyń ishine enip, soǵan birjolata ulasyp, máńgi nurlanyp turady. Sulýlyq pen mahabbat úshin qurban bolǵan aqynda ne arman bar?! Demek, ol Táńirdiń jibergen mahabbaty úshin sheiit boldy, al Jaratqannyń uly óleńindei úzdiksiz oqylyp turǵan myna álem - sulýlyq pen úilesimnen turady. Sony óz ajalymen dáleldep ketken aqyn, shynymen, áýlie emes pe?! «Mahabbat, ǵadaýatpen maidandasqan, qairan meniń júregim muz bolmai ma?» dep ketti ǵoi Uly shaiyr! Abaidyń mahabbaty sulý ómirge degen tolassyz ǵashyqtyq qoi, al ol súiispenshiliktiń shyrqaý shegi tirshiliktiń qozǵaýshy kúshi - Táńirge baryp tireledi... – Ótken kúnderdiń óteýi ne? – Men úshin De-javiý bop kelgen óleń. Al tarihtyń óteýi - jasalǵan qatelikterdiń bolashaqta qaitalanbaýynda. – Ómir jolyńyzda baiqamai janynan ótip ketip, keiin qansha izdeseńiz de taba almaǵan adamdaryńyz boldy ma? – Júzdep boldy! Eshqaisysyn taba almadym. Mysalǵa men Kiev qalasynda bir keremet arýdy kórdim. 5 sekýndyq ýaqyt qana sol keńistikte bizdi jolyqtyrdy. Áli kóz aldymda. Ony qaidan tabamyn? Al saǵynysh bar. Nege ekeni túsiniksiz. Múmkin, ol eles te shyǵar. Qaidan bileiin?.. – Paidalylyq degendi qalai túsinesiz? Ónerdiń paidasy bar ma? – Oskar Ýaild aitqan ǵoi: «Ónerdiń kez kelgen túri paidasyz» dep. Sol aitty dep óner ataýlynyń bárin joiyp, jabaiy, varvarlyq keiipke túsip keteiik onda! Adam tániniń tirshilik etýine azyq-túlik qanshalyq qajet bolsa, adam rýhynyń tiri turyp, kemeldene túsýine ónerdiń qajettiligi sonshalyq. Biz eń aldymen Táńiri rýhtan turamyz. Tán degen - jannyń kiimi. Sheshemiz de ketemiz. Kelesi ǵumyrymyzda rýhymyzdy nemen qýattandyrdyq, nemen azyqtandyrdyq, ary qarai sharyqtaýymyz soǵan bailanysty. Kitap oqymaǵan, rýhani ilimge qushtar bolmaǵan adam azǵyndap, aqyr aiaǵy qylmyskerge ainalmai ma?! Al Jaratqannyń aldyna barǵanda ol beibaqtyń kúni ne bolatyny túsinikti dúnie ǵoi. Sondyqtan ónerdiń, onyń ishinde eń kerbezi de, parasattysy - ádebiet, myna ǵajaiyp álem tiri turǵanda máńgi jasaidy. Bir qynjyltatyny, ádebiettiń paidasyn ony jasaýshylar kóre almai ketedi... – Áńgimeńizge raqmet. Vokzal – kóńil kúidiń máselesi. A. qalasynan A. qalasyna. Nemese A. qalasynan A. qalasyna. Báribir emes pe?! Adamdy ustap qalatyn nárse kóp. Sómkeńe bári syimaidy. Jáne eshteńe de joq. Áldebir áýen... Tańerteńnen beri jattalyp qalǵan, qaitalanyp kele beredi: «Pora, pora, poradýemsia na svoem veký...». Ol únemi jolǵa shyǵatyndai kóńil kúide júredi. Biraq bilet búginge emes. Qai kúnge ekeni taǵy da belgisiz. Al A. qalasynyń shamdary – jap-jaryq, jaryqtyń da kóleńkesi bar. Áńgimelesken Erlan JÚNISTolyǵyraq: http://massaget.kz/layfstayl/debiet/kkzhiek/42305/Materialdy kóshirip basqanda Massaget.kz saityna gipersilteme mindetti túrde qoiylýy tiis. Avtorlyq quqyqty saqtańyz
.jpg)