Foto: trezviy-voditel.kz
Almaty tańy taǵy da keptelispen atty. Qalanyń kúre tamyrlarynda temir tulparlar saǵattap qozǵala almai, qozǵaltqyshtardyń yzyńy men tútin aýaǵa taraidy. Bul kórinis biz úshin qalyptyǵa ainalyp ketti. Biraq shyn máninde bul ýrbanistikalyq daǵdarystyń belgisi. Prezidenttiń qala ákimimen kezdesýinde ekologiia, kólik, ómir sapasy máseleleriniń kóterilýi jai ákimshilik tapsyrma emes. Bul Almatynyń bolashaǵyna qatysty strategiialyq eskertý. Biraq poliortalyq degenimiz ne? Ol shynymen qalanyń ekologiialyq jáne áleýmettik daǵdarysyn sheshe ala ma? Osy siiaqty suraqtardyń jaýabyn Ult.kz tilshisi izdep kórdi.
400 myńǵa deiin kólik kiredi
Almaty ondaǵan jyl boiy bir ortalyqqa táýeldi damydy. Iskerlik belsendilik, jumys oryndary, mádeni infraqurylym – barlyǵy qalanyń tarihi ortalyǵyna shoǵyrlandy. Nátijesi belgili, atap aitqanda:
kúndelikti keptelis,
aýa lastanýy,
ortalyq aýdandardaǵy shamadan tys júkteme,
shet aimaqtardyń infraqurylymdyq álsizdigi.
Beiresmi derekterge súiensek, Almatyǵa kún saiyn oblystan 400 myńǵa deiin kólik kiredi. Bul qala júiesiniń teńgerimsiz damýynyń aiqyn kórinisi ekeni belgili. Almatynyń 2040 jylǵa deiingi Bas jospary monoortalyqtan poliortalyq modelge kóshýdi kózdeidi. Iaǵni:
Ár aýdan ózindik iskerlik, mádeni, áleýmettik ortalyqqa ainalady;
jumys pen turmys bir-birine jaqyndaidy;
kólik aǵyndary qaita úlestiriledi;
jańa ekonomikalyq «ósý núkteleri» paida bolady.
Osyndai jobalardyń biri – «Batys qaqpasy» poliortalyǵy. Onyń is-josparyn Ink Architects ázirleýde. Joba Momyshuly, Móńke bi, Rysqulov jáne Fariza Ońǵarsynova kósheleri aýmaǵyn qamtidy. Basty ereksheligi – mikromobildilikke negizdelgen orta qurý.
Joba «15 minýttyq qala» qaǵidatyna súienedi. Iaǵni jumys, dúken, mektep, saiabaq jáne qyzmet kórsetý nysandary, bári jaiaý nemese velosipedpen 15 minýtta qoljetimdi bolýy tiis. Halyqaralyq tájiribe kórsetkendei, álemdegi saparlardyń 60%-dan astamy 8 km-den az qashyqtyqta júzege asady. Demek, qysqa saparlardyń eleýli bóligin avtomobilsiz oryndaýǵa bolady. Eger «sońǵy mil» baǵytyndaǵy jolaýshylardyń keminde 10%-y mikromobildi kólikke aýyssa, kóshe júktemesi aitarlyqtai tómendeidi.
Almatyda 89 km velojol bar
Almatyda búginde 89 km velojol bar. Alaida másele olardyń úzik-úzik ornalasýynda. Ink Architects sáýletshileri jobany ázirleý barysynda sporttyq qosymshalardyń jylý kartalaryn, turǵyndardyń naqty qozǵalys traektoriialaryn, qalyptasqan infraqurylymdy taldaǵan.
«Biz adamdardyń stihiialy túrde qalyptasqan júris-turys úlgilerin eskerdik. Joba poliortalyq ishinde úzdiksiz, bailanysqan jeli qurýǵa baǵyttalǵan. Bul – Qazaqstan ýrbanistikasy úshin jańa tásil. Ádette biz aldymen jol salamyz, keiin adamdardy soǵan beiimdeýge tyrysamyz. Al bul joly kerisinshe – adamdardyń shynaiy qozǵalysy negizge alynǵan», - deidi sáýletshi Quralai Esmuhanova.
Mikromobildilik tek sándi trend emes, ol – qaýipsizdik mádenieti. Joba boiynsha velosiped joldary avtokólik jolynan kógaldandyrylǵan býferlik aimaq arqyly bólinedi. Bul zańsyz avtoturaqty boldyrmaidy, esik ashý saldarynan bolatyn soqtyǵystardy azaitady, kósheni qaqtyǵys aimaǵynan qaýipsiz keńistikke ainaldyrady.
Jolaqtardyń eni 2–2,5 metr bolýy – qys mezgilinde mehanikalandyrylǵan tazalaýǵa múmkindik beredi. Skandinaviia tájiribesi kórsetkendei, velosiped infraqurylymy jyl boiy jumys istei alady.
Jasyl býfer tek qaýipsizdik úshin emes. Ol nóserlik káriz júiesin qamtidy, kóleńke beredi jáne qalalyq «jylý araly» áserin tómendetedi. Almaty úshin bul erekshe mańyzdy. Qala ekologiiasy uzaq jyldan beri qoǵam talqysynyń ózeginde.
«Poliortalyq model qaǵaz júzinde tartymdy kórinedi. Biraq onyń tabysty bolýy úshin jergilikti ózin-ózi basqarý kúsheiýi, kólik saiasatynyń batyl reformasy, avtokólikke táýeldilikti shekteý, qoǵamdyq kólik sapasynyń artýy, biznes pen turǵyndardyń senimi qajet. Eger bul keshendi júzege assa, Almaty shyn máninde jańa damý kezeńine ótedi. Al eger tek jekelegen infraqurylymdyq sheshimdermen shektelse, poliortalyq uǵymy kezekti ýrbanistikalyq termin bolyp qalýy múmkin», - deidi sáýletshi Quralai Esmuhanova.
Búgingi tańda másele tek velojol nemese skýter týraly emes. Másele – qalanyń kim úshin salynatynynda. Avtokólik úshin be, álde adam úshin be? Eger poliortalyq model shynaiy iske assa, Almaty keptelisten birtindep arylady, ekologiiasyn jaqsartady, shaǵyn jáne orta biznesti jandandyrady, ómir sapasyn arttyrady.
Aqbota Musabekqyzy
