فوتو: trezviy-voditel.kz
الماتى تاڭى تاعى دا كەپتەلٸسپەن اتتى. قالانىڭ كٷرە تامىرلارىندا تەمٸر تۇلپارلار ساعاتتاپ قوزعالا الماي, قوزعالتقىشتاردىڭ ىزىڭى مەن تٷتٸن اۋاعا تارايدى. بۇل كٶرٸنٸس بٸز ٷشٸن قالىپتىعا اينالىپ كەتتٸ. بٸراق شىن مەنٸندە بۇل ۋربانيستيكالىق داعدارىستىڭ بەلگٸسٸ. پرەزيدەنتتٸڭ قالا ەكٸمٸمەن كەزدەسۋٸندە ەكولوگييا, كٶلٸك, ٶمٸر ساپاسى مەسەلەلەرٸنٸڭ كٶتەرٸلۋٸ جاي ەكٸمشٸلٸك تاپسىرما ەمەس. بۇل الماتىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى ستراتەگييالىق ەسكەرتۋ. بٸراق پوليورتالىق دەگەنٸمٸز نە? ول شىنىمەن قالانىڭ ەكولوگييالىق جەنە ەلەۋمەتتٸك داعدارىسىن شەشە الا ما? وسى سيياقتى سۇراقتاردىڭ جاۋابىن Ult.kz تٸلشٸسٸ ٸزدەپ كٶردٸ.
400 مىڭعا دەيٸن كٶلٸك كٸرەدٸ
الماتى ونداعان جىل بويى بٸر ورتالىققا تەۋەلدٸ دامىدى. ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸك, جۇمىس ورىندارى, مەدەني ينفراقۇرىلىم – بارلىعى قالانىڭ تاريحي ورتالىعىنا شوعىرلاندى. نەتيجەسٸ بەلگٸلٸ, اتاپ ايتقاندا:
كٷندەلٸكتٸ كەپتەلٸس,
اۋا لاستانۋى,
ورتالىق اۋداندارداعى شامادان تىس جٷكتەمە,
شەت ايماقتاردىڭ ينفراقۇرىلىمدىق ەلسٸزدٸگٸ.
بەيرەسمي دەرەكتەرگە سٷيەنسەك, الماتىعا كٷن سايىن وبلىستان 400 مىڭعا دەيٸن كٶلٸك كٸرەدٸ. بۇل قالا جٷيەسٸنٸڭ تەڭگەرٸمسٸز دامۋىنىڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. الماتىنىڭ 2040 جىلعا دەيٸنگٸ باس جوسپارى مونوورتالىقتان پوليورتالىق مودەلگە كٶشۋدٸ كٶزدەيدٸ. ياعني:
ەر اۋدان ٶزٸندٸك ٸسكەرلٸك, مەدەني, ەلەۋمەتتٸك ورتالىققا اينالادى;
جۇمىس پەن تۇرمىس بٸر-بٸرٸنە جاقىندايدى;
كٶلٸك اعىندارى قايتا ٷلەستٸرٸلەدٸ;
جاڭا ەكونوميكالىق «ٶسۋ نٷكتەلەرٸ» پايدا بولادى.
وسىنداي جوبالاردىڭ بٸرٸ – «باتىس قاقپاسى» پوليورتالىعى. ونىڭ ٸس-جوسپارىن Ink Architects ەزٸرلەۋدە. جوبا مومىشۇلى, مٶڭكە بي, رىسقۇلوۆ جەنە فاريزا وڭعارسىنوۆا كٶشەلەرٸ اۋماعىن قامتيدى. باستى ەرەكشەلٸگٸ – ميكروموبيلدٸلٸككە نەگٸزدەلگەن ورتا قۇرۋ.
جوبا «15 مينۋتتىق قالا» قاعيداتىنا سٷيەنەدٸ. ياعني جۇمىس, دٷكەن, مەكتەپ, ساياباق جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ نىساندارى, بەرٸ جاياۋ نەمەسە ۆەلوسيپەدپەن 15 مينۋتتا قولجەتٸمدٸ بولۋى تيٸس. حالىقارالىق تەجٸريبە كٶرسەتكەندەي, ەلەمدەگٸ ساپارلاردىڭ 60%-دان استامى 8 كم-دەن از قاشىقتىقتا جٷزەگە اسادى. دەمەك, قىسقا ساپارلاردىڭ ەلەۋلٸ بٶلٸگٸن اۆتوموبيلسٸز ورىنداۋعا بولادى. ەگەر «سوڭعى ميل» باعىتىنداعى جولاۋشىلاردىڭ كەمٸندە 10%-ى ميكروموبيلدٸ كٶلٸككە اۋىسسا, كٶشە جٷكتەمەسٸ ايتارلىقتاي تٶمەندەيدٸ.
الماتىدا 89 كم ۆەلوجول بار
الماتىدا بٷگٸندە 89 كم ۆەلوجول بار. الايدا مەسەلە ولاردىڭ ٷزٸك-ٷزٸك ورنالاسۋىندا. Ink Architects سەۋلەتشٸلەرٸ جوبانى ەزٸرلەۋ بارىسىندا سپورتتىق قوسىمشالاردىڭ جىلۋ كارتالارىن, تۇرعىنداردىڭ ناقتى قوزعالىس تراەكتورييالارىن, قالىپتاسقان ينفراقۇرىلىمدى تالداعان.
«بٸز ادامداردىڭ ستيحييالى تٷردە قالىپتاسقان جٷرٸس-تۇرىس ٷلگٸلەرٸن ەسكەردٸك. جوبا پوليورتالىق ٸشٸندە ٷزدٸكسٸز, بايلانىسقان جەلٸ قۇرۋعا باعىتتالعان. بۇل – قازاقستان ۋربانيستيكاسى ٷشٸن جاڭا تەسٸل. ەدەتتە بٸز الدىمەن جول سالامىز, كەيٸن ادامداردى سوعان بەيٸمدەۋگە تىرىسامىز. ال بۇل جولى كەرٸسٸنشە – ادامداردىڭ شىنايى قوزعالىسى نەگٸزگە الىنعان», - دەيدٸ سەۋلەتشٸ قۇرالاي ەسمۇحانوۆا.
ميكروموبيلدٸلٸك تەك سەندٸ ترەند ەمەس, ول – قاۋٸپسٸزدٸك مەدەنيەتٸ. جوبا بويىنشا ۆەلوسيپەد جولدارى اۆتوكٶلٸك جولىنان كٶگالداندىرىلعان بۋفەرلٸك ايماق ارقىلى بٶلٸنەدٸ. بۇل زاڭسىز اۆتوتۇراقتى بولدىرمايدى, ەسٸك اشۋ سالدارىنان بولاتىن سوقتىعىستاردى ازايتادى, كٶشەنٸ قاقتىعىس ايماعىنان قاۋٸپسٸز كەڭٸستٸككە اينالدىرادى.
جولاقتاردىڭ ەنٸ 2–2,5 مەتر بولۋى – قىس مەزگٸلٸندە مەحانيكالاندىرىلعان تازالاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سكانديناۆييا تەجٸريبەسٸ كٶرسەتكەندەي, ۆەلوسيپەد ينفراقۇرىلىمى جىل بويى جۇمىس ٸستەي الادى.
جاسىل بۋفەر تەك قاۋٸپسٸزدٸك ٷشٸن ەمەس. ول نٶسەرلٸك كەرٸز جٷيەسٸن قامتيدى, كٶلەڭكە بەرەدٸ جەنە قالالىق «جىلۋ ارالى» ەسەرٸن تٶمەندەتەدٸ. الماتى ٷشٸن بۇل ەرەكشە ماڭىزدى. قالا ەكولوگيياسى ۇزاق جىلدان بەرٸ قوعام تالقىسىنىڭ ٶزەگٸندە.
«پوليورتالىق مودەل قاعاز جٷزٸندە تارتىمدى كٶرٸنەدٸ. بٸراق ونىڭ تابىستى بولۋى ٷشٸن جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ كٷشەيۋٸ, كٶلٸك ساياساتىنىڭ باتىل رەفورماسى, اۆتوكٶلٸككە تەۋەلدٸلٸكتٸ شەكتەۋ, قوعامدىق كٶلٸك ساپاسىنىڭ ارتۋى, بيزنەس پەن تۇرعىنداردىڭ سەنٸمٸ قاجەت. ەگەر بۇل كەشەندٸ جٷزەگە اسسا, الماتى شىن مەنٸندە جاڭا دامۋ كەزەڭٸنە ٶتەدٸ. ال ەگەر تەك جەكەلەگەن ينفراقۇرىلىمدىق شەشٸمدەرمەن شەكتەلسە, پوليورتالىق ۇعىمى كەزەكتٸ ۋربانيستيكالىق تەرمين بولىپ قالۋى مٷمكٸن», - دەيدٸ سەۋلەتشٸ قۇرالاي ەسمۇحانوۆا.
بٷگٸنگٸ تاڭدا مەسەلە تەك ۆەلوجول نەمەسە سكۋتەر تۋرالى ەمەس. مەسەلە – قالانىڭ كٸم ٷشٸن سالىناتىنىندا. اۆتوكٶلٸك ٷشٸن بە, ەلدە ادام ٷشٸن بە? ەگەر پوليورتالىق مودەل شىنايى ٸسكە اسسا, الماتى كەپتەلٸستەن بٸرتٸندەپ ارىلادى, ەكولوگيياسىن جاقسارتادى, شاعىن جەنە ورتا بيزنەستٸ جانداندىرادى, ٶمٸر ساپاسىن ارتتىرادى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
