Meirambek Bespaevqa hat

Meirambek Bespaevqa hat nemese Aqańnyń amanaty, alańdaýy týraly

Meirambek!

Bul hatty Kenjeǵaliǵa, Bek­jan­ǵa, Janǵaliǵa da arnap ja­zýǵa bolar edi. Olar ár kezde aita­ryn ai­typ, jazaryn jazyp, oi-piki­rin, kózqarasyn túrli keńistikte batyl bildirip júretin jigitter. Onyń ús­tine bul oń men solyn tanyp-bilgen, qalyptasqan býyn. Al sen Meirambek bul keńis­tikte óziń aitqandai, saiaqtaý júresiń. Tú­neýkúngi «Senbilik serýenge» ber­gen suhbatyń meni osyndai oi­ǵa taban tiretti. Onyń ústine se­niń oiyńdy ólshep-piship, talǵam-tanymǵa, parasat-paiymǵa iek artyp sóileitin beiimdiligińdi baiqadym. Adamdy taný, bardyń baǵasyn bilý qat bolyp turǵan myna kúnderde oi kemeldigi, pikir salmaqtyǵy aýadai qajet. Bul qasiettiń seniń qa­ta­ryń­nyń boiynan kórinis berýi ma­ńyzdy. Bul minez tereńdigi seniń býy­nyńda óziń durys ańǵarǵandai, jetińkirei bermeidi. Endigi áńgime osy tustan tarqaidy. 

Árediktegi jazǵanyńnan bir ańǵar­ǵanym, sen kitap oqyǵandy jaq­sy kóredi ekensiń. Ásirese ádebi kitap­tardy. Bul jazbańnan úkili úzindini «Almaty aqshamynda» jariialap ta jibergenbiz. Men osyǵan qýandym. Qadyr aǵamyz «men jaqsy aqyn bol­maǵan kúnde jaqsy oqyrman bolar edim» deýshi edi. Sen, sirá, jaqsy mýzy­kant qana emes, jaqsy oqyrman da bolar­syń. Bul oiymdy táptishtep otyr­ǵanymnyń bir sebebi bar. 

Burynyraqta kishkentai daýsy bar, bir tanymal ónerpazǵa bir belgili qalam­ger kitabyn berip jiberedi. Kitap­ta ol týraly bir esse bar. Ál­­gi neme berip jibergen kisiden «qai be­tinde?» dep surapty. Al en­di osyndai bir kitapty taýysyp oqy­maǵan adamdar (men oǵan kámil senimdimin) habar júrgizedi, jurtqa aqyl aitady. Jalpy, osy kezge deiin baiqaǵanym qazirgi rýhaniiat adamdarynyń basym kópshiligi oqymaidy (Búgingi A.Áshimuly, S.Orazbaidy aitpaǵanda, keshegi N.Jantórin, Q.Jákibaev kóp oqi­tyn, intellektýal bolatyn. Jalpy, bul osy býynǵa, odan keiin­gilerge tán, eń kerek qasiet edi). Onyń ishin­degi talanttylarynyń tez toqy­raýynyń basty sebebi osy. Sodan soń «tolyspaǵan tolstoilar, shala sheks­pirler» (M.Áýezov) bolyp qalý op-ońai, az-kem talantyna senip, umyt qalady (ulyp qalady desek te bol­ǵandai ma qalai?).

Meirambek!

Alla taǵala saǵan qýaty kúshti ánshilik daryn, orasan zor mýzykalyq qabilet berdi. Onyń ústine sen kóp oqityn bolyp shyqtyń. Ádebietti kóp oqyǵan adamnan ádepsizdik shyq­paidy, alysqa barady. Osy turǵydan kelgende sen óz býynyńnyń aldy bolýyń kerek dep boljaimyn. Kei­bireýlerde daýys bar, daryn bar, biraq mynadai daralyqtar joq.

Oidy oi túrtedi. Mynadai da jaǵ­dai bolady. Taiaýda bir kontsertke baryp otyryp, álginiń stsenariiinde taǵy da bir tanymal qalamgerdiń sóziniń órip júrgenine asa tańyrqai qoimadym. Bul saýatsyzdyq pen jaý­ap­syzdyq qaidan bastaý alyp jatyr dep oilaisyń? Qazir tele­arnanyń kóbi Muhtar Áýezov ait­qandai, qaptaǵan sál pysyqtar, sál sheneýnikter (Jaidarmanshylar, shoýmen­der, t.b.), demek, tiip qashyp oqy­ǵandar, diletanttar dese bolady. Bulardan tereńdik, ziialylyq, bekzattyq kútý qiyn. Olarda eldik, ult­tyq múddeden góri, tobyrlyq múd­de­ge, sanaǵa qyzmet etý basym. Or­ta, baǵyt, deńgei basqa. Sondyqtan bu­lar­­dan esti sóz, tiri sóz shyǵa ber­­meidi. Demek, telearnań qandai bolsa, halqyń da sondai bolady degen sóz ǵoi. Telearna – million­dar aýdi­toriiasy emes pe? Buǵan jol berip otyrǵan keibir telearna bas­shyla­rynyń da deńgeii sol shamalas dep túiin jasaýǵa bolady. Keshegi Ilia Jaqanov, Aqseleý Seidimbek, Jáni­bek Kármenov, Áshirbek Syǵai, Saǵat Áshim­­bai, Jarqyn Shákárim habar júr­gizgende bunyń biri de bol­ǵan joq. Kileń irgeli, ińkár izdenister ǵana esimizde qaldy. 

Meirambek! 

Budan shyǵatyn qorytyndy – en­digi jerde ánshi bolý az, qairatker, kúres­ker bolýǵa týra keledi. Ult úshin. Ju­tylyp ketpes úshin. Júsip­bek Ai­maýy­tovta «Mádeniet dege­nimiz – óz ultyńdy ólip-óship súiý» degen sóz bar. Ónerdegi álgindei áleń­kidei ja­lan­ǵandardy jalǵannyń ja­ryǵyna shyǵarý kerek. 

Sen «Juldyzdy jekpe-jekte» osy qadamdy bastap ketkendei kórin­diń. Biraq budan da tereńdeý kerek. Keshegi altyn saǵalarǵa, tunyq bas­taýlarǵa oralyp otyrý kerek. Ataýsyz qalǵan aiaýly daryndardyń atyn jańǵyrtý kerek. Óz jolyn, daý­syn taba almai júrgen ánshilerdiń baǵyn ashatyn da qa­zirgi gújildegen «gói-góiler» men bezildegen «beý-beý­ler» emes, solardyń ánderi.

Sen oqýyńmen qosa «ándi erttep, kúidi mingen» (Jarylǵapberdi) jigit­siń. Bir suhbatyńda tulpar men esek jaiynda aitypsyń. Týra, tur­paiylaý aitylǵanymen, oiyń durys. Durysy tulpar men mástek deiikshi. Tipti tuzdyqtai tússek, ǵalym men zalymnyń, qaimaq pen mai­maqtyń, maqaý men saqaýdyń da zamany bul. 

Qazirgi qoǵamda ne ári emes, ne beri emes, ortasha «talanttar» ústemdik quryp tur. Olar bilikke de, basqaǵa da qai jaǵynan tiimdi. Óitkeni bular eshqashan jel jaǵyńnan júrmeidi. Bárine keliskish, iilgish. Demek, bas­qasyn bylai qoiǵanda, ónerdegi eń qaýipti top osy. Olar ónerdi kúnkóris quralyna ainaldyryp alǵan. Nege olai? Sebebine úńilip kóreiin. Qazir qaptaǵan top-top ánshiler kóbeidi. Qarap otyrsań kelisken, symbatty jastar. Qaida barsań da bulǵań-bulǵań bilep, baqyryp-shaqyryp án aitady, ásirese toilarda jol ber­meidi. Birde Sábit Orazbai aǵam: «Shirkin, osylardyń ishinde elge kerek qanshama qurylysshy, filosof, matematikter júr-aý» dep edi. Rasynda solai ǵoi. Árkimniń óz isimen ainalysýy degen bizdiń elde kópten beri toqtady. Sebebi aqsha tabý kerek. Al qazir jeńil jolmen, jan qinamai, muryn qanamai aqsha tabatyn jer – toi-tomalaq. 

Symbatty, saltanatty, tekti, bekzat, aqsúiek óner osylaisha óz bolmysynan alystap bara jatyr. Bul bizdi óz-ózimizden alystatý degen sóz. Teledidar toihanaǵa ainalyp ketti. Toida júrgen ánshisymaqtar teledidarda da órip júr. 

Meirambek! 

Shaqyrǵan jerge bara beretinińdi durys aitypsyń. Báige atyn kók­parǵa salmaidy esti qazaq. Keshegi ózimiz bala kúnnen óneri men óresine súisinip ósken talai talanttardy osy toi-tomalaq, kóńiljyqpastyq, maq­taý-madaq jutyp jibergen. Olardyń taǵdyryn toi sheshken. Maq­­taý taýdan qulaǵan tasqyn tá­rizdi, oǵan senip qalý ońai, al odan shyǵý qiyn. Sondyqtan óziń suh­­ba­tyńda ańǵartqanyńdai, ortasha talant­tarmen, ábden shegine jetken dál­dúrishtikpen kúresti kúsheitpei, ulttyń rýhani keńistigin «Avgiidiń at qorasynan» (Ǵ.Músirepov) tazar­týǵa qazirden kirispeseńder, erteń ózderiń sonyń «jemisin» kóresińder. Búginde ekonomikalyq qylmyspen kúres jolǵa qoiylǵan. Al rýhani qyl­myspen kúresý nege oiymyzǵa ki­rip shyqpaidy. Óneri óspegen eldiń ózi de óspei qalady. Óziń rýhtas jigit­terdiń basyn qosyp, derbes, táý­elsiz qýatty kórkemdik keńes qurý kerek. Kórkemdik keńes túrli sala ókil­deriniń (mýzyka, ádebiet, beineleý, balet, sáýlet, jýrnalistika, t.b.) basyn biriktirýi qajet. Oǵan «qa­ba­sa­qaldar» men «kóksaqaldardy» jolat­paǵan jón. Ulttyń rýhani-mádeni tegin, tóltýma bolmysyn te­reń baǵamdaityn baǵdarlama daiyndap, ony tiisti ministrlikke balama retinde usyný kerek. Elbasy aitqan «qa­zaqstandyq mádeniet» negizin osydan alý kerek. 

Búginde óziń quralpy jigitter óner­diń belgili bir biigine shyq­tyń­dar. Ony deńgei deidi. Senderdiń deigeileriń qazirgi estradaǵa azdy-kópti ólshem bolyp tur. Endigi jerde sol deńgeidi ultqa qyzmet etýge, rý­hani kúreske tolaiym arnaý qa­jet. Biz jurtty adastyrmaityn jolǵa bastaityn paiǵambar, áýlie emes­piz. Olardyń zamany ótken. Biraq tul­ǵalylyq, tany­maldylyqtyń (jurt­tyń shyn yqylasyna bólengen tany­­­mal­dylyqty aityp otyrmyn) ózi sol jolda edáýir sharýa atqa­rýǵa yqpaly bolady. Endigi jer­de tany­maldylyq ushaqta, aýrý­hanada tigen járdemimen shektelmei, ulttyq múddege qyzmet jasaýy kerek. 

Sheraǵańnyń «eń aldymen hal­qyńa tigizer paidańdy oila, óz pai­­dań sonyń ishinde» deitini bar edi. Biren-sarany bolmasa, qazirgi baspasózdiń ózi bóspesózge ainalyp barady. Sondyqtan jeke tulǵalardyń sózi ótimdi. Bir kisiniki – maqul, eki kisiniki – aqyl. Qazirgi jastardyń keibiri «aǵa» degen aýrýmen aýyryp, «bátińke baýǵa» ainalǵan. Aǵanyń ait­qanynyń bári aqyl bola bermeidi. Ózgeniń qateliginen úirene otyryp, ózińe sený kerek. Ózgeniń pikirimen ómir súrý óte qaýipti qubylys. Rýǵa emes – rýhqa, aǵaǵa emes, Alashqa qyz­met ete­tin kezderiń. Maǵjan sengen jastar – sender. 

Qazirgi telearnadaǵy jańalyq­tardyń taqyryby – órtengen úi, jylaǵan bala-shaǵa, asylyp, atylyp ólgen, qańǵybas adamdar, nasha­qorlyq, jezókshelik, jem­qorlyq, t.b.

Al kórermen bolsa sonyń arasynan jylt etken sáýle izdep sharshady. Odan qalaberdi qaptaǵan shoý, serialdar. Qudaiaqy osylardyń ilýde bireýine bolmasa eshqaisysyna kóńil tolmaidy. Serialdarda óner bolmaidy. Telearnalardaǵy ánshilerge, ánge arnalǵan habarlar bir-birine sypyra maqtan aityp, tamsanýmen tarqasady. Ǵajap, keremet deýge qymsynbaityn boldyq. Ilýde bir aitylatyn aiaýly sózderdiń qadiri qashty. Odan qala berdi bir jái ánshi joq. Bári juldyz jáne olardyń bai­lyǵy, ǵa­jaiyp, ertegidei turmysy, kóp­qabatty úileri, iti, mysyǵy, jyrtyq djinsiiniń sanyna deiin sóz bolady. Halyqqa osy kerek pe?! Otyzdan endi asqan azǵantai daýsy bar, áli ońy men solyn tanyp bilmegen, aýzynan sózi, qoinynan bózi túsken botatirsek bireýler úlken arnalardan, radiodan «halqym» dep sóileidi. Mine, bizdiń deńgei osy. Muny aityp otyrǵan sebebim, sen ózińdi tek ónerpazbyn, jaqsy mýzykantpyn dep esepteidi ekensiń.

Sonsha tanymal bola tura osyndai qanaǵatpen shektelesiń. Kishilik, kisilik degen osy. Al sendegi talantty álgilerge bersinshi, tóbemizdi oiar edi. Demek, sender (S.Maiǵaziev, J.Jeksenuly, T.Serikov, R.Álqoja, E.Nurjan, «Qońyr» toby, t.b.) bardyń baǵasyn, rýhani qana­ǵatty bilesińder. Demek saǵan, senderge endi ónerpazdyqpen qosa, rýhani kúreskerlikti de qustyń qos qanatyndai alyp júrý kerek bolady. 

Keń talant, kem talant degen bolady. Keń talant óziniń keleshegine alań­damaidy. Al kem talantta tany­maldylyǵymdy joǵaltyp alamyn ba degen qaýip kúshti bolady. Sol sebepti ár jerden jyltyń-jyltyń etip jantalasady. Jantalastyń sońy jaǵympazdyqqa, jaramsaqtyqqa ula­sady. Bul – ónerdiń ata jaýy. Mine, talantty adamdardyń keibiri de qazir osyndai joldy tańdaǵan. Al sen­derdiń tanymaldylyqtaryńa endi qaýip joq, qaita ol qairatkerlikke, aǵartýshylyqqa ulasyp, elge qyz­met etýi kerek. Elbasynyń ózi baǵ­darlamalyq maqalasynda aitqan­dai, «eger jań­ǵyrý eldiń ulttyq-rýhani tamyrynan nár almasa ol ada­sýǵa bas­taidy». Sondyqtan senderdiń qa­­sietti jumystaryń sol adasýmen alysý. 

Esi­me bir jaǵdai túsip otyr. 1995 jyly Japoniiada boldym. On tórt shaharyn araladym. Bir kúni Tokioda kele jatyr edik, poshymy ózgeshe úige kózim tústi. Bas­taýshydan «bul ne úi?» dep surap edim, «kirip shyǵaiyq, sosyn túsi­nesiz» dedi. Ár tusta jamyrap jas­tar otyr. Qyzý pikirtalas. Shamasy 25-35 arasyndaǵy jastar. «Bular ne dep qyzylkeńirdek bolyp jatyr» deimin ǵoi. Sondaǵy álgilerdiń oiy «Japoniiany qaitsek alǵa súireimiz, myna dástúr tozdy, myna jańalyq eskirdi, jańasyn oilap tabý kerek» degenge saiady. Al bizdegi klýbtarda ne bolyp jatqanyn sender jaqsy bilesińder. Kórdińiz be, órimdei jastar eldiń keleshegin oilap shyryldap jatyr. Al bizdiń osy jastaǵy adamdar «halqym» dep sóilep, sandalyp júr. Memleket basshysy jii aitatyn qazaqstandyq patriotizm, intellektýaldy ult tárbieleý úlgisi osy emes pe? Árine sender ol jas­tan asyp ketken shyǵarsyńdar, biraq der shaqtaryń ekenin túsiný kerek. Ol úshin bireýden, quzyrly oryndardan kómek suraýdyń qajeti joq, óz oiyńdy, pikirińdi irkip qalmai, qoǵamdyq orta qalyptastyrý qajet. Oi tereń bolsyn. Intellektýaldyq biiktik basty nysana, ólshem bolýy kerek. Qadyr aitqandai, «rýhani biik kisi – ultynyń uiytqysy». Óitkeni biz otbasy, oshaq qasynyń áńgimesine ábden toiǵanbyz. Elbasynyń ataqty baǵdarlamalyq maqalasynyń negizgi muraty da halqymyzdyń biik máde­nietine, rýhani kemeldikke qol jet­kizýdi kózdeý emes pe?! 

Jýrnalist úshin áldeqandai bolmasa, jabyq taqyryp degen bo­la bermeidi. Sonyń ishinde óner me­niń negizgi stihiiama ainalǵan. De­mek, murnyma isi barady. Qazaqta «Qoishy kóp bolsa, qoi aram óledi» degen belgili sóz bar. Al endi osy sózge «Ánshi kóp bolsa, án aram óle­di» dep jiendik jasaýǵa týra ke­lip tur. Án salǵan jaqsy-aý, biraq qazir solardyń bári efirge shyǵyp ketti ǵoi. Tipti odan-budan áýen qurap, urlyqy tirliktermen ainalysatyn bireýlerdi Shámshiniń qasyna aparyp qoiǵanda betińnen otyń shyǵady. Árine haltýra eshqashan ólmeidi, biraq onyń betin qaitarýǵa, yǵystyrýǵa bolady. Ol úshin ózderiń syndy biik deńgeidegi jastar birigýi kerek. Bul bir mansap, ataq, qyzmet qýyp saiasatpen, ne bolmasa túsiniksiz tirliktermen emes, óz isińmen, naqty ispen ainalysý degen sóz. Maqsat tek qana ult rýhaniiatynyń jaǵdaiy bolýy qajet. Rýhani óristi keńeitetin, baraqattandyratyn arnaiy klýbtar qurylyp, án teatry, basylymdar, t.b. ashylyp oi-pikirdiń qan bazaryna ainalǵany jón. Belgili-belgili, ózekti degen taqyryptardy alyp, úlken sóz, úlken oi aitylyp, tiisti oryndardyń nazaryn aýdaryp, usynys-pikirlerdi ekshep, iriktep sonda jibergen abzal. Eger oǵan jaýap bolmai jatsa, túrli áleýmettik jelilerdi iske qosý kerek. Sonda odan halyq ta habardar bolyp otyrady. Qoǵamdyq oidyń órisi keńeiedi. 

Keńes tusynda Almatyda rýhani qajetińdi óteitin birli-jarym orta bolatyn. Sonyń biri – M.Áýezov murajaiyndaǵy Halyq ýniversiteti edi. Ýniversitetti professor R.Ber­dibaev aǵamyz basqardy. Onda talai marqasqalarmen kezdesýler, keremet qońyr keshter ótetin. Bizdi ósirgen sol orta, sol áńgime edi. Al endi osy rýhtaǵy ǵajaiyp keshterdiń búginde órisin keńeitý qolǵa alynsa, qaptaǵan aram shóptermen kúresýdiń birden-bir joly osy ǵoi. Rýhani jańǵyrý degen osy emes pe?! 

Ult qundylyqtary, ulttyq óner jańa formatta jańǵyrýy tiis. Ol ómirdiń talaby, rýhani sura­nys­qa orai óziniń altyn bastaýyna jańaryp, jańǵyryp qaita ora­lyp otyrady. Bul – zańdylyq. Bizdiń ulttyq óner qazaqstandyq máde­niettiń bastaýynda turýy kerek. 

«Tiri daýsymdy saǵyndym» dep jylaǵan ájeptáýir ánshini de kór­genbiz. Az kúndik ataq pen dańqqa maldanyp ketken álginiń jylaǵany maǵan býyrqanǵan býranyń kóz jasyn kórgendei áser etip edi. Son­dyqtan sende Qudai bergen talant pen tanymaldylyq bar, endi sony jankeshti eńbekpen jalǵastyrý kerek. Demek, tek ánshilik qana emes, túrli aspektidegi salmaqty oi, pikir­diń ónerdi odan saiyn óristetip, eldi rýhtandyratynyn bir sátke esten shyǵarmaý qajet.

Ustazymyz aiaýly Aqań – Aqseleý Seidimbek ózinen keremet mýzykant shyǵa­tynyna kózi jete tura, ult rýha­niiaty úshin onyń ár salasyna olja salyp, ǵylymǵa, ult rýhyn biiktetetin san-salaly tirlikterge aralasýǵa týra kelgenin jii aitýshy edi. Demek, saǵan Alla taǵala bergen ónerin qaityp almaidy, seniń rýhani kúresker bolýyń da mindetteledi. Bul – Aqańnyń biz­ge qaldyrǵan amanaty da edi. Biz osy tóńirekte talai kúnder keńes qurǵan­byz. Esesine Aqań qazaq rýhaniiatyna baǵyt-baǵdar bolar qanshama bekzat dúnieler berip ketti.

 Bul hat («Óner – adamdarmen syrlasý» – Mýsorgskii) aqylym asyp-tasqannan emes, ultty uly etetin, ákeń men shesheńdei dana dás­túrli óner­diń biigi alasaryp bara jat­qanyna alańdap, kóńil keńistigin bult shalǵanda jazylyp qaldy.

Bári de ótedi, han da ótedi, qara da ótedi. Halyqty adastyrmaityn, alǵa aparatyn Temirqazyq ol seniń atanyń kúshimen, ananyń sútimen sińgen saf óneriń, tóltýma bolmysyń.  Oilanaiyq, shyraq! 

Qurmetpen, Qali SÁRSENBAI,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri

"Egemen Qazaqstan" gazeti